Саха сирин биир киин улууһугар, тоҕус томтордоох Чурапчыга, кэм-кэрдии кэрэһитэ буолар дьоһуннаах көрсүһүү буолла. Ол курдук аныгы кэм чаҕылхай лиидэрэ, блогер, урбаанньыт-пиэрмэр уонна Мэҥэ Хаҥалас улууһун Майа сэлиэньэтин олохтооҕо Михаил Иванович (урукку араспаанньата Охлопков) Масаха—Масаха Мэхээс ааҕааччыларыныын, кыраайы үөрэтээччилэрдиин уонна тыа сирин уйгутун уһансар дьоһун дьонуун атах тэпсэн олорон сэһэргэстэ. Бу күн кэпсэтии үс сүрүн хайысханан — киһи олоҕун суолун оҥостуу, норуот устуоруйатын үйэтитии уонна тыа сирин кэскилин түстээһин — сайдыылаах ситим буолан таҕыста.
Олоҕун олуктара: тыал-куус анныгар бүгэн сыппат
Масаха Мэхээс — аныгы саха эр киһитин биир чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ. Кини билигин 33 саастаах, ол эрээри олоҕун суола номнуо үгүс эдэр дьоҥҥо холобур буолар кыахтаах. Кини устуоруйаны сэргиирэ Турцияҕа тюрколог идэтигэр үөрэнэ сылдьан саҕаламмыт. Дойдутуттан тэлэһийэн сылдьан, кини биир дьиксиннэрэр чахчыны өйдөөбүт: бэйэтин төрөөбүт дойдутун, сахатын омугун устуоруйатын туһунан тугу даҕаны дириҥник билбэт эбит.
Бу арыллыы кинини 7 сыллааҕыта тэттик биидьийэлэри устарга, «Сахам сирэ» диэн блогу тэрийэргэ күһэйбит. Масаха билигин социальнай ситимнэргэ саха омугун үгэстэрин, биллиилээх дьонун, былыргы сылларын кырдьыктаахтык сырдатар биир бастыҥ лиидэринэн буолар, быһа барыллаан 30-ча тыһыынча сурутааччылаах. Кини көрсүһүүгэ эппитинэн, билиҥҥи патриотизм — бу саа-саадах тутуу эрэ буолбатах, бу — төрөөбүт буоргун, тылгын, төрүт аскын илдьэ сылдьыы. Кини бэйэтин холобурунан саха боруода сүөһүтүн иитэр, тыа хаһаайыстыбатын өйүүр урбаанньыт быһыытынан биллэр. Билигин кини 12 төбө сүөһүлээх, 1 тиҥэһэлээх эбии 4 борооскуну ылбыт, маны таһынан саха ынаҕын кытары үлэлэһэр сыалтан 5 ынаҕы уһун кэмҥэ уларсан иитээри былааннанар эбит. «Саха сирин кэскилэ — куоракка буолбатах, тыа сиригэр баар. Эт-үүт, төрүт ас баар буоллаҕына, омук тыыннаах хаалар», — диэн кини бигэ санаатын Чурапчы дьонугар тириэрдэр.
«Кэрэхсэбиллээх чахчылар кинигэтэ»: Устуоруйа кумааҕыга түһүүтэ
Көрсүһүү биир долгутуулаах уонна үөрүүлээх чааһынан Михаил Масаха «Кэрэхсэбиллээх чахчылар» диэн бастакы кинигэтин ырытыы буолла. Бу кинигэ — блогер үлэтин түмүгэ эрэ буолбатах, бүтүн норуот духуобунай баайын үйэтитиигэ дьоһуннаах кылаат.
“Кинигэҕэ Саха сирин сайдыытыгар улахан кылааттарын киллэрбит улуу дьоммут олохторугар буолбут 23 кэрэхсэбиллээх устуоруйа киирбит. Ааптар бу матырыйааллары хомуйаары, сир-сир аайы экспедицияларга сылдьан, кырдьаҕастартан ахтыылары хомуйбут, архыыптары хаһыспыт. Кинигэ 113 балаһаттан турар, 1000 ахсаанынан «Офсет» кинигэ кыһатыгар бэчээттэнэн тахсыбыт”, — диэн көрсүһүүнү иилээн-саҕалаан ыытааччы, СӨ култууратын туйгуна Елена Дьячковская билиһиннэрдэ.
Чурапчы ааҕааччылара кинигэни олус биһирээтилэр. Манна кэпсэтиигэ өрөспүүбүлүкэҕэ киэҥник биллэр уопсастыбаннай кэрэспэдьиэн, 88 сааһыгар сылдьар улуус бочуоттаах олохтооҕо Уйбаан Пономарев, “Чурапчы” ТХПК бэрэстээтэлин эбээһинэһин толорооччу Николай Аржаков, уопсастыбанньык Владимир Кривошапкин, “Радость” оҕону эбии сайыннарар киин дириэктэрэ Ирина Сергеева уонна биирдиилээн дьон тураннар санааларын этиннилэр, хайҕаатылар, үлэтигэр ситиһиилэри баҕардылар. Кинигэҕэ киирбит чахчылар кылгастык, ол эрээри олус тиийимтиэтин, оҕо-ыччат сахалыы тыл сүмэтин иҥэринэригэр, устуоруйаны сэргииригэр табыгастааҕын ыйдылар, махтаннылар. Масаха Мэхээс кинигэтин сүрэхтэниитигэр киниэхэ күүс-көмө буолбут дьонугар — тыл үөрэхтээҕэр Степан Ноевка, кэргэнигэр Александра Антоева-Масахаҕа, ийэтигэр Анна Охлопковаҕа, бииргэ төрөөбүт эдьиийдэригэр, урбаанньыт Руслан Федотовка уонна Ил Түмэн дьокутаата Тихон Скрябиҥҥэ (кини көмөтүнэн Масаха сүөһү иитиитигэр холоммут) — дириҥ махталын биллэрэр. Кыраайы үөрэтэр мусуой дириэктэрэ, кини учуутала Татьяна Сидорова Майаҕа буолбут көрсүһүүгэ эппитинии, бу кинигэ — үөрэппит оҕо ситиһиитэ, кини төрөөбүт дойдутугар таптала уонна бэриниитэ буолара саарбаҕа суох.
Чурапчы — өй-санаа уйата
Масаха Мэхээс Чурапчы дьонун-сэргэтин ыалдьытымсахтарын, көрсүө-сэмэй майгыларын, алаадьынан, быырпаҕынан күндүлүүр үтүө үгэстэрин хайҕаан туран, олус элбэх киһи көрсүһүүгэ, кэпсэтиигэ кэлэн кыттыспыттарыгар киин бибилэтиэкэ салалтатыгар, чуолаан дириэктэр Айталина Смирниковаҕа дириҥник махтанна. Чурапчы улууһа (билигин 21802 киһи олорор) былыр-былыргыттан өй-санаа, духуобунас киининэн биллэр. Манна сылын аайы өрөспүүбүлүкэ таһымнаах улахан тэрээһиннэр ыытыллаллар, манна ытык сирдэр, былыргы үһүйээннэр, номохтор хараллан сыталлар.
Көрсүһүүгэ кэлбит дьон Мэхээскэ биири тоһоҕолоон эттилэр: «Эн куйаар ситимин нөҥүө эрэ буолбакка, дьиҥнээхтик, атаххар туран, дьону кытта сирэй көрсөн үлэлииргин ордоробут». Кини биир бастакынан Чурапчыга кэлэн, Егор Борисов аатынан Чурапчы киин библэтиэкэтигэр, кыраайы үөрэтэр түмэлин кытары билсэн, олохтоохтору кытта атах тэпсэн олорон кэпсэппитэ — бу аныгы блогер саҥалыы, дириҥ өйүн-санаатын көрүҥэ буолар.
Түмүк тыл оннугар
Масаха Мэхээс Чурапчыга кэлэн барбыта — кыл түгэн буолбатах. Бу аныгы үйэ сахата, туруу үлэһит пиэрмэр уонна урбаанньыт, бэйэтин холобурунан тыа сиригэр олоруу, төрүт дьарыгы сайыннарыы уонна устуоруйаны үөрэтии хайдах курдук бэйэ-бэйэлэрин ситэрсэн, норуот духуобунай туругун бөҕөргөтөллөрүн көрдөрдө. «Кэрэхсэбиллээх чахчылар» кинигэтэ — бу ааспыт кэм эрэ докумуона буолбатах, бу — кэлэр көлүөнэҕэ анаммыт уот кыһыл кырдьык, бигэ тирэх сонун көстүүтэ. Оттон Чурапчы дьоно бу маннык ыччаттардаах буолан, кэм хаамыытыттан хаалбакка, инники күөҥҥэ сылдьалларыттан улаханнык астынныллар. Устуоруйабытын билэр, төрүт аспытын аһыыр, тыабыт хаһаайыстыбатын харыстыыр, сайыннарар эрэ буоллахпытына, саха омук сарсыҥҥылаах буолуоҕа.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ