Григорий (Серго) Константинович (Котэ) Орджоникидзе Саха сиригэр 1916 сыллаахха бэс ыйын 14 күнүгэр кэлбитэ. Кэллэ кэлээт Серго политсыылынайдар аҕыйах ахсааннаах оробуочай уонна демократическайдыы өйдөөх-санаалаах интеллигенция уонна ыччат ортотугар өрөбөлүүссүйэ идиэйэлэрин күүрээннээх пропагандалааһыны саҕалаабыта.
Ол туһунан кини оскуолатын барбыт өрөбөлүүссүйэниэр-большевиктар К.И. Кирсанова, Д.С. Жиркова, С.М. Аржаков, П.А. Ойуунускай уо.д.а. суруйбуттара.
“Ол бириэмэҕэ сыылка политическай састаабынан эриэн буолан, сытыы идейнэй охсуһуу барара, сэрии туһунан мөккүөр намыраабат этэ. Ити боппуруос революция сайдыытын кытта хайаан да сибээстэнэрэ. Серго ураты күүрээннээхтик большевистскай, ленинскэй линияны көмүскүүрэ”, — диэн суруйар К.И. Кирсанова.
Серго Саха сирин Сэбиэтин Ситэриилээх Кэмитиэтин састаабыгар киирэн куттал суох буолуутун уопсастыбаннай кэмитиэтин бөрөсөдьүүмүн чилиэнинэн талылла сылдьыбыта. 1917 сыллаахха ыытыллыбыт уобалас саха уонна нуучча бааһынайдарын бастакы көҥүл сийиэстэрин үлэтигэр көхтөөхтүк кыттыбыта. Сийиэс 8 чаастаах үлэ күнүн, судаарыстыбаттан таҥара дьиэтин араарыы, төрөөбүт тылынан бүттүүн начаалынай үөрэхтээһин наадалааҕын тустарынан уурааҕы ылыммыта.
Серго эмчит, киһи быһыытынан саха дьонугар улаханнык таптаппыта. Уонунан тыһыынча квадратнай биэрэстэни тайыыр Илин Хаҥалас улууһун олохтоохторун барыларын эмтээһин улахан үлэни эрэйэрэ. Кинилиин аалсыбыт, киниэхэ эмтэммит дьон Григорий Константинович ураты амараҕын, кыһамньылааҕын туһунан бэлиэтииллэр. Биирдэ Сергону кытта бииргэ үлэлиир биэлсэрэ Егоров көрдөрө кэлбит ыарыһах саханы мөхпүт, үөхпүт. Онуоха Серго улаханнык кыыһырбыт уонна пациент барбытын кэннэ Егоровы улаханнык саҥарбыт: “Онто да суох куттанан кутуйах иинин кэҥэтэр олохтоох дьону биһиги ити курдук эмтиирбит табыллыбат”, — диэбит Серго. – Аас-туор олохтоох, эргиччи батталга сылдьар саха дьадаҥыта киниэхэ истиҥник, эйэҕэстик эрэ сыһыаннастахха, биһиги балыыһабытыгар кэлиэҕэ. Кинилэр сир үрдүгэр амарах санаалаах, чиэһинэй дьоннор эмиэ баалларын, күн сирин исправниктар эрэ күөнтээбэттэрин итэҕэйиэхтэрин наада.
Биллэрин курдук Григорий Орджоникидзе, Покровскай бааһынайын кыыһын олохтоох учуутал З.Г. Павлуцкаяны кэргэн ылбыта. Кинилэр аймахтарын, бииргэ үлэлээбит дьоннорун ахтыыларыттан кинилэр хайдах билсибиттэрин, истиҥ тапталларын, кэлин хайдах олорбуттарын туһунан ааҕыахха сөп. Кэлин З.Г. Орджоникидзе “Большевик суола” диэн кинигэни бэчээттэппитэ.
1917 сыллаахха ыам ыйын 23 күнүгэр бастакы борохуотунан ыраах Саха сиригэр үүрүллэн кэлбит В.И. Ленин үөрэнээччилэрэ, соратниктара Г.К. Орджоникидзе, Ем. Ярославскай, Г.И. Петровскай Арассыыйаҕа төннүбүттэрэ. “Эдэр социал-демократ” куруһуок чилиэннэрэ М. Аммосов, С. Васильев, Н. Бубякин, М. Мегежекскай, Д. Жиркова, А. Попов, К. Середкина, И. Редников, Т. Атласов тапталлаах учууталларын Покровскайга диэри атаарбыттара. Бу оччотооҕу сырыы-айан, суол-иис ыарахан кэмигэр саха бастыҥ ыччаттара итиччэ ыраахха диэри атаарыылара большевик-өрөбөлүүссүйүөнэрдэр кырдьык да таптаппыттарын, доҕордоспуттарын, элбэх өрөбөлүүссүйэлии үлэни ыыппыттарын биир чаҕылхай туоһутунан буолар.
Григорий Орджоникидзе БСК (б) П КК Политбүрүөтүн чилиэнинэн, ССРС Ыарахан бырамыысалыннаһын наркомунан үлэлии да олорон Саха сирин кытта сибээһин быспатаҕа. 1932 сыллаахха Ыарахан бырамыысаланнас наркомунан олорон Саха АССР Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин чилиэнин “Хатас” холкуос ыанньыксытын М.Я. Михайлованы приемнаабытын туһунан суруналыыс В.К. Алексеев ахтыытыгар суруллар: “Г.К. Орджоникидзе хоруопкаттан кыһыл көмүс чаһыны ылан Мария Яковлевна Михайлова харытыгар баайбыта уонна “Саха дьадаҥы дьахтара Советскай Правительство чилиэнэ буолбутун көрбөтөҕүм”, — дии-дии илиибин күүскэ ыга тута-тута истиҥник быраһаайдаспыта итиэннэ: “Сахаларга эҕэрдэ!” дии-дии мааҥытааҕар өссө ис киирбэхтик мичээрдии хаалбыта”. Ити көрсүһүүгэ Серго “Сахалар дорооболоруҥ!” – диэн адьас сахалыы саҥарбыт.
Григорий Константинович норуот хаһаайыстыбатын сайыннарыыга, бириискэлэри уонна рудниктары саха тиэхэньикэнэн, үрдүк оҥорумтуолаах драгаларынан хааччыйыыга эмиэ улаханнык көмөлөспүт. Биир маннык түбэлтэ буолбут. Отутус сыллар саҕаланыыларыгар Алдаҥҥа саҥа драганы аҕалбыттар. Оробуочайдар агрегаттары түргэнник хомуйбуттар, ол эрээри биир суолталаах чааһа суох буолан биэрбит. Оттон ол Большой Невер ыстаансыйатыгар баар буолуохтаах эбит. Ону ыллара эдэр драгер М. Буруевы командировкалаабыттар.
“Станцияҕа кэлэн миэхэ көмөнү оҥороргутугар техническэй ыскалаат начальнигыттан көрдөһөн аккаастаппытым”, — диэн ахтар М. Буруев. – Миэхэҕэ ити таһаҕаска анаан массыына биэрбэтэхтэрэ. Саҥа драганы түргэнник үлэҕэ туруорар баҕаттан мин саха норуотун улахан доҕоругар Серго Орджоникидзеҕа телеграбынан биллэрэргэ быһаарыммытым. Нөҥүө күнүгэр техническэй ыскылаат начальнигын аадырыһыгар Москваттан Григорий Константинович миэхэ таһаҕаһы Алдаҥҥа илдьэрбэр массыына биэрэллэригэр тус бэйэтин бирикээһэ кэлбиттэрин олус үөрбүтүм”. 1932 сыл алтынньы 10 күнүгэр Алдан көмүһүн бырамыысалыннаһын сайыннарыыга элбэх ахсааннаах таһаҕас массыыналарын, тыраахтырдары, борохуоттары о.д.а тиэхэньическэй тэриллэри биэрии туһунан ССРС НКС уурааҕа тахсыытыгар кини көмөтө эмиэ баар. “Сэбиэскэй Сойуус көмүһүн бырамыысалыннаһын бөдөҥ киинэ, бастаан иһэр хайа тиэхэньикэлээх уонна механизациялаах Алдан кэлин аҕыйах сылга табаарыс Серго ураты болҕомтотунан уонна кыһамньытынан эрэ сайынна”, — диэн истиҥ тыллары оччотооҕу Якутзолото салайааччылара А.С. Куприянов, П.Г. Габышев Главзолото 1937 сыллаахха Москубаҕа сакаас быһыытынан таһааттарбыт “Серго Орджоникидзе” диэн кинигэлэригэр суруйбуттара.
Хойукка диэри, Саха сирин биир бөдөҥ оройуона кини аатын сүгэн Орджоникидзевскай оройуон (билигин Хаҥалас улууһа), 1962 сыллаахха Покровскай сэлиэнньэтигэр (билигин Покровскай куоратыгар) Серго олорбут уонна үлэлээбит дьиэтигэр Орджоникидзе мемориальнай мусуой-дьиэтэ аһыллыбыта.
Дьокуускай куорат кини аатын сүгэр уулуссатын, болуоссатын устун күн бүгүнүгэр диэри араас идэлээх исписэлиистэр, салайааччылар, үөрэнээччилэр, суруйааччылар, учуонайдар хаамсаллар, үлэҕэ, олоххо тиэтэйэллэр. Кини аатын 1954-1993 сылга диэри сүгэ сылдьыбыт Дьокуускайдааҕы мэдиссиинэ училищетыгар (билигин кэллиэскэ) Серго аатынан анал истипиэндьийэ баара. Итини – саха норуотун сырдык сарсыҥҥытын, дьолун көрүөн күүрээннээхтик баҕарбыт өрөбөлүссүйэниэр, саха норуотун улахан доҕоро Г.К. Орджоникидзе аата сүрэхтэргэ мэлдьи тыыннаах, истиҥ, күндү.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыска социальнай ситимтэн