Ааспыкка Дьокуускай куораттан, Сылаҥ нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо, СӨ тырааныспар тиэхиньикэтин Бочуоттаах үлэһитэ, суоппар идэлээх Николай Николаевич Пономарев эмиэ төлөпүөннүү сырытта. Кэпсэтиибит быыһыгар Николай Николаевич: “Биһиги суоппардар убайдаатар убайбыт, убаастыыр киһибит Петр Григорьевич Климов туһунан өссө төгүл суруйан таһаардаргын бэрт буолуо этэ”, – диэн көрдөспүтэ.
Чурапчы нэһилиэгэр Климовтар олорор дьиэлэригэр тиийэммин, Петр Григорьевич төрөппүт кыыһа Мотрена Петровнаны кытары оҕонньор доруобуйатын туругун ыйыталаһан, бэйэтиттэн сөбүлэҥин ыламмын көрсүспүт түгэммитин сырдатабын. Киирбитим, үрдүк өһүөлээх улахан дьиэҕэ, киирэ түһээтин киэҥ саалаҕа Петр Григорьевич кириэһилэҕэ тиэрэ түһэн тэлэбиисэр көрө олорор эбит. Утары хааман тиийэн: “Дорообо, эрэдээксийэттэн кэрэспэдьиэн Сэмэн Жендринскэй диэммин”, — диэн илиибин уунабын: “Дорообо, Бүөтүр диэммин”, — диэт оҕонньор чэрдийбит кытаанах ытыһын, иҥиир буолбут тарбахтарынан ытарчалыы ылан, киһи илиитэ дырылыы түһэр гына кытаанахтык бобо тутта. Дьэ, бу буоллаҕа, олоҕун улахан аҥарын, уруултан илиини араарбакка үлэ үөһүгэр сылдьыы биир сырдык бэлиэтэ. Кырдьаҕас суоппар сирэйигэр-хараҕыгар ол урукку күүстээх үлэ содула, кытаанах соруктар, киһи үйэтиттэн уһун айан суолун омоонноро толору сурулла сылдьарга дылылар.
Уруккуттан даҕаны бэйэтин олоҕун, үлэтин-хамнаһын кэпсэнэ үөрэммэтэх киһи сиэринэн Бүөтүр маҥнай утаа саҥата суох олорбохтуу түстэ, онтон биир-биир ыйыттаҕым аайы сыыйа-баайы улам арыллан, хайдах баарынан, боростуой суоппар киһи буоларын быһыытынан туох даҕаны эридьиэһэ суох сэһэргээн барда.
- Бүөтүр Григорьевич, бэйэҥ төрдүгүн-уускун билиһиннэриэҥ дуо?
- Мин төрөөбүт сирим Хайахсыт буолуохтаах, үчүгэйдик өйдөөбөппүн. Кыра оҕо эрдэхпинэ Хайахсыкка олоро сылдьыбыппыт. 1938 сыл от ыйын 12 күнүгэр төрөөбүтүм. Дьонум Хадаарга көһөн тиийэннэр ол онно олохсуйан, 1950 сыллаахха диэри онно олорон баран Чурапчыга көһөн киирбиппит. Килиимэптэр диэн ыал. Аҕам 1888 сыллаах төрүөх Григорий Христофорович Климов диэн этэ. Кини бэйэтэ оһохчут идэлээҕэ, инньэ гынан “МТС”-ка оһох оҥорооччунан үлэҕэ киирбитэ. Ол онтун быыһыгар дьоҥҥо оһох оҥорор быһыылааҕа. Ити кэмҥэ оскуола оһохторун үксүн биһиги оҥорор этибит. Миигиттэн 3-4 сыл аҕа убайдаах этим, кинилиин аҕабытыгар илии-атах буолан кирпииччэ таһабыт, ыраастыыбыт, оһох буорунан сыбыыбыт – ол курдук үлэлиирбит. Чэ, 1954 сылтан саҕалаан быһыылааҕа “МТС”-ка мантан 17 биэрэстэ тэйиччи сытар Дьуодугу диэн сиртэн кураанах курумах маһы тиэйэллэрэ онно грузчут буолбуттааҕым. Оскуоланы манна Чурапчыга 7 кылааһынан түмүктээбитим. Онтон 1957 сыллаахха тыраахтыр кууруһугар үөрэнэ киирэн ол ону бүтэрэн баран алта сыл убайбар солбуйааччынан (сменщигынан) үлэлээбитим. Тыраахтыр кууруһун манна Чурапчыга Кирилл Пестерев диэн кырдьаҕас мэхээньиккэ үөрэммиппит, аатырар Кириилгэ уһуйуллубуппут. Туох даҕаны бадараантан иҥнибэт, хайдах баҕарар ардахха Дириҥтэн Чурапчыга ханан баҕарар айаннаан кэлэр киһи этэ.
- Үлэлии киирбиккэр аҕа көлүөнэ дьонтон кимнээх үлэлииллэр этэй? Кимнээҕи ааттаталыаҥ этэй?
- Убайым баар этэ. Сменщик наар биир эрэ киһини батыһа сылдьар, мин наар убайбын батыһарым, кинини наастаабынньык диэхпин сөп. Онтон 1963 сыллаахха Дьокуускай куоракка автооскуолаҕа үөрэнэ киирбитим. Ити кэнниттэн “МТС”-ка ахсынньы ыйыгар суоппарынан үлэбин саҕалаабытым. Ол кэмтэн ыла суоппарынан 1998 сыллаахха диэри үлэлээбитим. Ону даҕаны харахпын эчэтэммин тохтообутум, күлүүс төлү ыстанан аҥар харахпын тэһэ охсон кэбиспитэ. Олоҕум тухары “МТС”-ка үлэлээн бараммын кэлиҥҥи 3-4 сыл пмк-аҕа быстах суоппардаабытым.
Бүөтүр Васильевич Макаров, Константин Иннокеньевич Колесов, Федор Николаевич Иванов, Василий Семенович Оконешников – кырдьаҕастартан бу дьон. Ити дьон бары миэхэ настаабынньык кэриэтэ этилэрэ, кинилэргэ иитиллэн суоппар идэтигэр үөрэммитим. Колесов, Уйбаныап биһиги бортобуойдар буоламмыт үксүн бииргэ сылдьар этибит. Биир сыл Убаан Косолапов диэн нуучча киһитэ сылдьыспыта. Аан маҥнай 1964 сыллаахха Большой Невергэ айаннаабыппыт, ол онно түөрт массыынанан Сүөдэр, Куоста, ол Косолапов уонна Бүөтүр Макаров кыраан перегоннуу барсыбыта. Ол онно тиийэн тыраахтыр сапчааһа тиэйэн кэлбиппит. Бу санаатахха ити аан бастакы рейсэ эбит. Онтон ыла куруук, сыл аҥарыгар эбэтэр сылга биирдэ Невергэ баран-кэлэр буолбуттара. Ыраах рейсэҕэ наһаа үчүгэй, киһи сылайбат. Онтон кылгас, дьиэ таһыгар сүөккэн да сүөккэн, тиэн да тиэн буоларга ыарахан этэ. Үстүү, түөртүү массыына уоҕурдуу тиэйэр этибит, барытын илиинэн. Ыраах айаҥҥа сэрэхтээх да буолара, арааһынайдарга түбэһэн, саахаллана да сыһан, хайаттан даҕаны суулла сыһан. “Урал” массыынаҕа туормаһын лягушката замыкайдаан умайан хаалбытын, жидкэһэ барыта баран хаалбытын билбэккэ үс биэрэстэ үрдүктээх хайаттан туормаһа суох түстүм, алдьархай дьэ… Ол онно саллыбытым… оттон алдьаммыппыт оҥостоот 2-3 күн буолан баран эмиэ умнан кэбистим.
- Оччотооҕу үлэ-хамнас кытаанах этэ буоллаҕа.
- Оо, ынырык буоллаҕа! Боруобаҕа рейсэҕэ барыма эрэ, мэхээньик эйигин “тошкун” биэрэр. Ол Константин Колесов, Петр Макаров мэхээньиктии сылдьыбыттара. Суоппардар массыына хайдах туруктааҕын билэр буоллахтара, көннөрү атын киһи курдук буолбатах буоллахтара (күлэр) инньэ гынан сутуруктарын көрдөрө сылдьаллар. Харбалаахха оччотооҕуга чоххо диэн нэдиэлэҕэ алтата кырынаҕын уонна Хаҥаласка. Ол онно алтата сылдьыбытаххына үлэлээбэтэҕин кэриэтэ ааҕыллар. Аны өрөбүлгэ массыына анныгар киирэн сытаҕын, гарааһын муостата бүтүннүү килэгир муус, истиэнэтэ сандаархай. Дьэ оннук сылдьан…чэ хата тымныйбакка-эҥиннээбэккэ…
- Үлэлиир кэмҥэр эдэрдэргэ настаабынньык быһыытынан сылдьыбытыҥ дуо?
- Ээ оттон биригээдэлэри тэрийэллэр. Ол онно дьону сыһыараллар, бииргэ айанныыгын, тойомсуйбаккын-хайаабаккын, алдьаннахтарына көмөлөһөҕүн, сороҕун ыйан-кэрдэн. Онон настаабынньыктаабытым диир кыаҕым суох.
- Наҕараадаларгыттан тугу ааттаталыаҥ этэй?
- Чөмпүйүөн суоппар оройуоҥҥа, өрөспүүбүлүкэҕэ буола сылдьыбытым уонна туох бэлиэлэри эҥин ылбытым буолла… Сылларын да өйдөөбөппүн. 1978 сыллаахха хомуньуустуу “Үлэ удаарынньыга” буолбутум. Уонна оттон туох элбэх быһыылаах, көннөү значоктар. Бу кэнники СӨ тыраанспарын туйгуна бэлиэни биэртэрэ.
- Онтон бэйэҥ дьиэ кэргэнин туһунан кэпсээтэххинэ “туйаххын хатарааччылар” бааллар дуо?
- Үс уоллааххпын – үһүөн суоппардар. Билигин үлэлии сылдьаллар. Улахан уол Григорий Петрович, ортом Николай Петрович, бу уолум икки уола эмиэ суоппардар, кыра уол Петр Петрович “Хатан” тэрилтэҕэ үлэлиир. Уонна оттон 19 сиэн диэтилэр дуу, 20 хос сиэн баар быһыылаах.
- Түмүккэ эдэр суоппардарга тугу сүбэлиэҥ этэй?
- Тыый, кылаабынайа арыгыны эрэ испэтэллэр. Өйдөөх киһи хайдах араас сээкэйи оҥоруоҕай? Өйдөөх киһи — өйдөөх киһи курдук сылдьар баҕайыта. Бу арыгы киһини сиир. Мин дьэ эдэрбэр (күлэр) оо, дьэ хайдах тыыннаах ордубуппун бэйэм санаабаппын. Чаачыгыйга “аһыы” олороргун өйдүүгүн онно кэлэн сарсыарда уһугуннаххына эмээхсиҥҥиттэн массыынаҕын ыйытаҕын. Ол курдук сылдьан дьаабыланан… Онтон бу испэтэҕим 40-тан тахса сыл буолла, оо оттон испитим буоллар 60-чабар өлбүт буолуом этэ. Ол саҕана харса суох иһэрим, кэлэрбин-барарбын билбэт гына. Сарсыарда гараажтан массыынаҕын кыайан таһаарбаккын, ол курдук кыараҕас сиргэ сүүрдэн киирэҕин. Сылдьа үөрэнэн хаалан буолуо… Билигин тиэхэньикэни ыыппаппын, суолу үчүгэйдик көрбөппүн даҕаны.
Бүөтүр Григорьевич үлэлээбит сылларыттан бу курдук иһирэхтик кэпсээн аһарда. Сэмэй, туруу үлэһит, наар үлэҕэ сылдьыбыт киһи итинник буоллаҕа. Наҕараадаларын туһунан ыйытыыбар аахпыккыт курдук сэмэйдик эппиэттиир. Дьиҥэр Петр Григорьевич Климов – “1975-78 сс. Хомуньуустуу Үлэ удаарынньыга, оройуон, өрөспүүбүлүкэ чөмпүйүөн суоппара, “ВОИР” туйгуна (сельзохтехника тэрилтэтигэр полуприцеп саҥалыы моделын айан рационализатор аатын ылбыттааҕа), СӨ автомобильнай тыраанспарын Бочуоттаах үлэһитэ, “Чурапчы улууһугар кылаатын иһин” 3-с степеннээх бэлиэ хаһаайына, Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ, Үлэ бэтэрээнэ, Чурапчы улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, ааспыт Ыраах айан суоппардарын күнүгэр, Арассыыйа сенатора Егор Борисовтан махтал суругу туппута. Онон Ытык киһибитигэр өссө даҕаны уһун олоҕу, кытаанах доруобуйаны баҕарыаҕын. Кини үтүө холобуругар олоҕуран суоппар олоҕо чиэстээхтик салҕаннын!
Сэмэн Жендринскэй