Саха сирин тустууга успуордун устуоруйатыгар бу күн биир бэлиэ түгэнинэн ааҕыллар. Бүгүн, Чурапчы улууһун Чакыр нэһилиэгиттэн төрүттээх, көҥүл тустууга аан дойду призера, Саха АССР успуордун үтүөлээх маастара, ССРС успуордун маастара Семен Прокопьевич Макаров 75 сааһын томточчу туолла. Кини аата — Дмитрий Петрович Коркин уһуйар оскуолатын кыһыл көмүс буукубаларынан суруллубут, саха тустуутун аатын аан дойдуга таһаарбыт көлүөнэ биир чаҕылхай бэрэстэбиитэлэ.
Тириэньэр илиитигэр киирии
Сиэҥкэ оҕо эрдэҕиттэн күүстээх-уохтаах, сымса хамсаныылаах уол этэ. Кини дьылҕатын ыйааҕынан, Чурапчытааҕы интэринээт-оскуолаҕа кэлэн, улуу тириэньэр Дмитрий Коркин илиитигэр киирэр. Куоркун кинини тута бэлиэтии көрөн, талаанын таба тайанар.
Куоркун ыарахан, ол эрээри кыайыыга сирдиир оскуолатын барытын этинэн-хаанынан билбитэ. Кини биир бастыҥ үөрэнээччитэ буолан, тустуу албастарын эрэ буолбакка, успуорт ис дьиҥин, дьиссипилиинэтин, эппиэтинэһин иҥэриммитэ. Дмитрий Петрович кинини бэйэтин утумнуур, кэнэҕэски үтүө тириэньэр быһыытынан көрөрө. Ол да иһин, 70-с сыллар саҥаларыгар, тириэньэрин сүбэтинэн, Белоруссияҕа Минскэйдээҕи физкултуура үнүстүүтүгэр үөрэнэ барар. Онно кини ССРС успуордун маастара, ССРС успуордун үтүөлээх маастара С.А. Преображенскайга (ЦСКА) дьарыктанан, маастарыстыбатын өссө чиҥэппитэ.
Тустар ньыма уонна албастар
Семен Макаров көбүөргэ тахсар истиилэ — Куоркун оскуолатын классическай көрүҥэ. Кини тустуутун үс сүрүн төрүккэ олоҕурар диир сөп:
Туруоруу (стойка) уонна дистанция. Макаров көбүөргэ саар тэгил уҥуохтаах тустуук быһыытынан биллэрэ. Кини утарылаһааччытын кытта ыкса тутуспакка, ыраахтан сылдьан үлэлиирин ордороро. Атахха киириигэ (проход в ноги) кини кэлин атаҕынан (задняя нога) түргэнник киирэн, атахха тиэрэ тардан ылар албаһа (зацеп) олус табыгастаах этэ. Утарылаһааччыта чугаһаатаҕына эрэ, кини түргэн хамсаныынан «ныроктаан» киирэн иһэрэ.
Партерга үлэ. Куоркун үөрэнээччилэригэр барыларыгар биир ураты баар — партерга (сиргэ) сылдьан атахтан тардыһыы (крестовой захват). Макаров партерга олус сэрэхтээх, «тыынар» курдук хамсанар этэ. Кини утарылаһааччыта атаҕын хам туттардаҕына, тута «крест» оҥорон, атахтарын арааран, утары албаска кубулутан таһаарар (переворот) кыахтааҕа.
Тактическай угаайы. Семен Прокопьевич көбүөргэ өйүнэн тустара. Кини утарылаһааччытын хамсаныытын үөрэтэн, иккис түһүмэххэ диэри «кэтээн» сылдьан баран, түмүккэ биир күүстээх албаһы оҥорон, хапсыһыыны быһаарара. Киниэхэ «бырахсан кыайтарыы» диэн суоҕа — кини куруутун тиһэххэ диэри киирсэр, туох баар күүһүн ууран туран үлэлиир тустуук этэ.
Кини 1969 сыллаахха аан дойду таһымнаах күрэхтэһиилэргэ тахсан, АХШ-ка Боулдер куоракка ыытыллыбыт аан дойду бастакы чөмпүйэнээтигэр боруонса мэтээли аҕалбыта. Бу — оччотооҕу кэмҥэ, ыраах Саха сириттэн тахсыбыт эдэр уолга сүҥкэн ситиһии этэ.
Тириэньэргэ махтал
Семен Прокопьевич хас биирдии интервьюутугар, кэпсэтиитигэр Бөтүрүөбүс аатын кытта сибээстиир. Кини «Дмитрий Петрович биһигини успуорка эрэ буолбакка, олоххо бэлэмнээбитэ» диэн бэлиэтиир.
Коркин кинини тириэньэр идэтигэр анаабыта. Макаров 70-с сыллар бүтүүлэригэр Чурапчыга эргиллэн кэлэн, улуу учууталын кытта бииргэ үлэлээбитэ, кини үөрэҕин утумнаахтык салҕаабыта. Кини бочуоттаах сынньалаҥҥа тахсыар диэри Чурапчытааҕы оҕо-ыччат успуордун оскуолатыгар (ДЮСШ) методист быһыытынан таһаарыылаахтык үлэлээбитэ. Кини 57 сыл ыстаастаах, Арассыыйа уонна Саха Өрөспүүбүлүкэтин физическэй култууратын уонна успуордун үтүөлээх үлэһитэ, «Гражданская доблесть» бэлиэ хаһаайына, Чурапчы улууһун Бочуоттаах олохтооҕо.
Тириэньэригэр махтала киниэхэ мэтээлгэ буолбакка, үөрэнээччилэригэр көстөр. Кини бэлэмнээбит уолаттара өрөспүүбүлүкэ, дойду уонна аан дойду көбүөрдэригэр тахсыталаабыттара.
Холобура, 1997 сыллаахха кини иитиллээччитэ Станислав Захаров Индияҕа, Дели куоракка ыытыллыбыт аан дойду чөмпүйэнээтигэр эмиэ боруонса мэтээли ылбыта. Бу — Макаров, Куоркун оскуолатын үөрэҕин хайдах курдук чиҥник тутуһан, бэйэтэ туспа «Макаараптыы иитиини» төрүттээбитин кэрэһитэ.
Саха сирин тустууну сэҥээрээччилэрэ эдэр бөҕөс Семен Макаров аатын аан бастаан 1968 сыллаахха истибиттэрэ, билбиттэрэ. Бу сыл кэскиллээх тустуук өрөспүүбүлүкэ, Сибиир уонна Уһук Илин, Арассыыйа түһүлгэлэрин кыайыылаахтарынан тахсыбыта. Ити сыл ССРС уолаттарга чөмпүйэнээтэ ыытыллыбатаҕа. Онно даҕаны биһиги тустуукпут, бука, ситиһиилэниэ эбитэ буолуо диэн билигин саныыгын. Семен Макаров көбүөргэ бигэтик турара, хапсаҕай атахха киирэр араас албастарын, бэйэтигэр эрэ дьүөрэлии, сылбырҕатык оҥороро, киһи хараҕар умнуллубаттык “мельницалыыра”, “көрөргө кэрэ да көстүү этэ!” диэн оччотооҕу дьон ахталлар.
1969 сыл, от ыйын 19 күнэ. Америка Колорадо штатын Боулдер куората. Ити күн уолаттар ортолоругар аан дойду көҥүл тустууга бастакы чөмпүйэнээтин үрдүк пьедесталыгар боруонса мэтээли кэтэн Чурапчы Чакырын уола Семен Макаров тахсыбыта. Кинини биир дойдулааҕа, бу иннинэ аан дойду чөмпүйүөнэ буолбут Илларион Федосеев истиҥник эҕэрдэлээбитэ. Уолаттар бу чаҕылхай кыайыылара үүнэр көлүөнэ бөҕөстөрү күн бүгүҥҥэ диэри үрдүккэ кынаттыыллар. Ити саха уолаттара бэйэлэрин күүстэрин аан дойдутааҕы түһүлгэлэргэ бастакы холонуулара этилэрэ. Онон кинилэр бу кыайыыларынан тустуу сайдыытын биллэрдик түргэтэппит сүҥкэн өҥөлөөхтөр. Тыһыынчанан саха эдэр уолаттара тустуу секцияларыгар эбии суруйтарбыттара, харахтара кыайыыга эрэл кыымынан чаҕылыспыттара.
Чурапчытааҕы оҕо ыспартыыбынай оскуолатын иитиллээччитэ 17 саастаах Семен Макаров ССРС үтүөлээх тириэньэригэр Дмитрий Петрович Коркиҥҥа эрчиллибитэ 4-с сылыгар итинник үрдүк ситиһиилэммитэ. Бу улахан түһүлгэҕэ барыта уонтан тахса судаарыстыба эдэр эрэллэрэ, бастыҥ бөҕөстөрө күөн көрсүбүттэрэ. Уолаттарбыт Сэбиэскэй Сойуус ыспартыыбынай аатын атын дойдуга, буолан баран Америкаҕа тиийэн бу аан маҥнай көмүскээһиннэрэ этэ, олус долгутуулааҕа, соһуччу даҕаны соҕуһа.
Сеня ыраах айантан сылайан уонна улахан уопута да суоҕа таайан, маҥнай көбүөргэ алҕас хамсанан, бастакы эргииргэ американец Вильям Мартинтан хотторуу хомолтотун билбитэ. Ити кэннэ дьэ кэҥээн, хамсанара түргэтээн, дьиҥ бодотун ылынан барбыта. Болгария уолан 9:7 ахсааҥҥа кыайбыта, канадеһы ыраастык уурбута, японеһы 10:8 ахсааҥҥа сабырыйбыта уонна ыстарааптыыр очукуота туолан, үһүс миэстэни ылбыта. Кини кыайбыт японеһа иккис миэстэҕэ тахсыбыта тустаахха олус кыһыылааҕа.
Тбилиси турнирын иннинэ эрчиллэр сборга. Олороллор (хаҥастан): М. Морфунов, Н. Иванов, В. Винокуров, А. Иванов. Тураллар: Романов, С. Морфунов, Н. Ермолаев, В. Андросов, Н. Неустроев, Е. Корнилов, С. Макаров, А. Седалищев.
Аан дойду чөмпүйэнээтигэр кыттар быраабы Семен Макаров ССРС уолаттарга күрэхтэһиитигэр кыайыыны ситиһэн, дойду күүстээх бөҕөстөрүттэн мүлчү туттарбыта. Планета боруонса призера тустууга бастакы сүрэхтэниитин Чурапчы тустар көбүөрдэригэр аһарбыта. Билигин Сэмэн Борокуоппуйабыс ол оҕо сааһын умнуллубат күннэрин ахтарыгар, бэйэтин туһунан биир да тылы өрө туппакка, наар бииргэ үөрэммит доҕотторун, кинилэр кыахтарын уонна тустар уратыларын олус бэркэ сиһилии кэпсиир. “Бары даҕаны тэҥ баайыылаах, араа-бараа тустар дьон этибит”, — диир. Кинилэр: Петя Платонов, Саша Иванов, Сеня Морфунов, Юрий Цыкунов, Дима Үчүгээйэп ахсыс кылаастан Бөтүрүөбүскэ бииргэ эрчиллибиттэрэ, бары талааннаах, тустар баҕалаах уолаттар этилэрэ, кэлин Сойууска тиийэ киэҥник биллибиттэрэ.
Саха классик суруйааччыта Эрилик Эристиин төрөөбүт Чакырын нэһилиэгиттэн көҥүл тустууга ССРС уолаттарга чөмпүйүөннэрэ Вячеслав Карпов, Афанасий Матвеев, Семен Макаров, Арассыый чөмпүйүөнэ Егор Старостин, успуорт маастардара Николай Матвеев, Прокопий Сивцев үүммүттэрэ.
Тыа сэмэй ыаллара, туруу үлэһит дьон Прокопий Николаевич уонна Вера Иннокентьевна Макаровтар биир бэйэлэрэ, уоллара Сиэҥкэ, аан дойдуга тиийэ биллэр тустуук буолуохтааҕын туһунан, кырдьыга, санаан да көрбөтөхтөрө….
1970 сыл сааһыгар Чита куоракка Сэбиэскэй Аармыйа кэккэтигэр сулууспатын саҕалаабыта. Бөтүрүөбүс оччолорго үчүгэйдик тустуохтара диэбит уолаттарын ССРС үтүөлээх тириэньэригэр С.А. Преображенскайга салгыы үөрэттэрэр үтүө үгэһи тутуһара. Онон нөҥүө сылыгар Илларион Федосеевтыын Москубаҕа Сэбиэскэй Аармыйа Киин ыспартыыбынай кулуубугар эрчиллэ тиийбиттэрэ. Бу сылларга Семен Макаров күүс-уох, уопут да өттүнэн улаханнык ситэн-хотон, дойду биир күүстээх, кэскиллээх тустуугун быһыытынан бөдөҥ исписэлиистэргэ киэҥник биллибитэ. Москуба куорат ыспартакыйаадатыгар чаҕылхайдык быраҕаттыы сылдьан, финал иннинээҕи хапсыһыыга хомурҕанын тоһуппута. Ол да буоллар иккис миэстэҕэ тахсан, ССРС успуордун маастарын аатын ылбыта. Ити улахан эчэйии кини ССРС норуоттарын ыспартакыйаадатыгар кыттар быраабын хомолтолоохтук быспыта…
1976 сылы саха дьоно хаһан даҕаны умнуохтара суоҕа. Одесса куоракка ыытыллыбыт ССРС көҥүл тустууга чөмпүйэнээтигэр Роман Дмитриев, Павел Пинигин, Александр Иванов кыһыл көмүс мэтээли үһүөн кэппиттэрэ, Монреаллааҕы Олимпиада дьиҥнээх дьоруойдарынан буолбуттара. Одесса куоракка тустубут элбэх саха бөҕөстөрүн ортотугар Семен Макаров эмиэ баара. Кини Белоруссия ыспартыыбынай аатын чиэстээхтик көмүскээбитэ. Кини улахан тыраамба кэнниттэн тустарын түөрт сыл тохтото сылдьыбыта. Ол да буоллар Минскэйдээҕи физкултуурунай үнүстүүт устудьуона, саха бөҕөһө Семен Макаров чөмпүйэнээккэ ахсыс бочуоттаах миэстэни ылыытын, биһиги санаабытыгар, үрдүк ситиһиинэн, умнуллубат кыайыынан даҕаны ааҕыахха толору сөп. Бу кини улахан көбүөргэ бүтэһик тахсыыта этэ…
Онтон кэлин Сэмэн Борокуоппуйабыс ытыктыыр учууталын аатын сүгэр, бэйэтэ үөрэммит ыспартыыбынай оскуолатыгар тириэньэринэн бэрт айымньылаахтык үлэлээбитэ, таптыыр идэтигэр үгүс ыччаты уһуйбута. Норуоппут төрүт оонньуутугар хапсаҕайга хаста даҕаны оройуонун чөмпүйүөнүнэн буолбута. Бырааттыы Нүөрүҥгүрүгэ тэриллибит саха маҥнайгы ыһыаҕар, оройуон ыспартыыбынай дэлэгээссийэтигэр киирсэн, хапсаҕайы нуучча норуотун оробуочай кылааһыгар көрдөрбүтүн аҕам саастаах дьон үчүгэйдик өйдүүллэр. Онно Семен Макаров араас ыйааһыннаах элбэх киһини барыларын бүдүрүтэн, Нүөрүҥгүрү куорат муҥутуур кыайыылааҕынан буолбута уонна үөрүү-көтүү ортотугар бөдөҥ-садаҥ нуучча киһититтэн саха мүһэтинэн наҕараадаламмыта.
Сэмэн Борокуоппуйабыс билигин, Чурапчы нэһилиэгэр бочуоттаах сынньалаҥа таах олорбот. Ол курдук 2024 сыллаахха “Биһиги – Куоркун уолаттарабыт” диэн дьоһуннаах ахтыы кинигэтэ күн сирин көрбүтэ. Кинигэҕэ Одьулуун нэһилиэгин олохтооҕо, Чурапчы күүс өттүнэн көһөрүллүүтүн кыттыылааҕа, үлэ-тыыл бэтэрээнэ, 86 саастаах Николай Алексеевич Собакин; Чурапчы оройуонун Соловьев нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Гаврил Данилович Николаев; көҥүл тустууга ССРС успуордун маастарыгар кандидат, профтехүөрэхтээһин бэтэрээнэ, Нам улууһун Хатыҥ Арыы нэһилиэгин бочуоттаах гражданина Николай Дмитриевич Соловьев; Чурапчы улууһун, Мугудай нэһилиэгин бочуоттаах гражданина, “Бочуот знага” уордьан кавалера Николай Дмитриевич Пермяков; хапсаҕайга Саха АССР успуордун маастара, “Бочуот знага” уордьан кавалера, Чурапчы улууһун бочуоттаах гражданина Семен Михайлович Неустроев; Арассыыйаҕа “Урожай” уопсастыба оҕолорго күрэхтэһиитигэр иккис миэстэлээх, Речпорт бэтэрээнэ, социалистическай үлэ удаарынньыга, болуотунньук Николай Иванович Спиридонов; хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа, тыыл, сыана бэтэрээнэ Иван Васильевич Федотов; ССРС успуордун маастара, “Урожай” уопсастыба бочуоттаах үлэһитэ, “Гражданскай килбиэн” анал аат хаһаайына Станислав Семенович Романов; Саха сирин норуоттарын 3-с ыспартакыйаадатын чөмпүйүөнэ, өрөспүүбүлүкэ үс төгүллээх призера Василий Александрович Шадрин, барыта 38 киһи ахтыыта киирбитэ.
“Чурапчы орто оскуолатыгар алтыс кылааска үөрэнэ сырыттахпына, Дмитрий Петрович үлэлии кэлбитэ. Биир үтүө күн, перемена кэмигэр, уолаттары барыларын спортивнай саалаҕа ыҥыран муста. Онно тустуу секцията аһылларын туһунан иһитиннэрдэ. Син элбэх оҕо суруйтарда. Биһиги кылааспытыттан үһүө буолан сырыттыбыт. Дьарыктанар сирбит оскуола мастарыскыайыгар сыһыары тутуллубут кыра дьиэ этэ. Инньэ гынан спортивнай оскуола маҥнайгы сыла Чурапчы орто оскуолатын баазатыгар аһыллыбыта. Сэттис кылааска үөрэнэ сырыттахпына, Алаҕар нэһилиэгэр саха оҕолоруттан Арассыыйаҕа бастакынан “Урожай” уопсастыба чөмпүйүөнэ Николай Барашков сырдык кэриэһигэр тустууга күрэхтэһии буолбута. Онно Алексей Ермолаев, оччолорго эдэрдэргэ Сэбиэскэй Сойуус чөмпүйүөнэ, куораттан кэлэн маастар-кылаас ыыппыта. Дмитрий Петрович Тбилиси куорат турнирыгар сахалар бастакы кыттыыларын туһунан киинэни көрдөрө туран, олус интэриэһинэйдик хос быһааран кэпсээбитэ. Ити бириэмэҕэ кини кэпсээнин уонна тустууктары улаханнык сэҥээрбитим, интэриэһиргээбитим, тустуохпун баҕарбытым. Нөҥүө сылыгар спортивнай оскуола интэринээт томторугар көспүтэ. Оччолорго мин теннискэ, баскетболга уонна тустууга тэҥинэн дьарыктанарым. Ол сырыттахпына, Дмитрий Петрович ыҥыран ылан, биир көрүҥүнэн дьарыктаныахтааҕым туһунан быһаарбыта, итиэннэ эһиилги дьылга интэринээккэ тахсан тустуунан дьарыктанарга ыҥырбыта. Онон ахсыс кылааска интэринээт-оскуола иитиллээччитэ буолбутум. Үөрэх саҕаланыан иннинэ күүстээх үлэ буолбута. Спортивнай саалаҕа сыһыары тустуу саалатын туппуппут, үксүн оҕолор бэйэлэрэ туппуттара: улахан уолаттар эркинин таһаараллара, кыралар ханаппаакы охсоллоро, эппилкэ, буор куталлара. Төһө даҕаны үлэ кэмэ буоллар, дьарык тохтообот этэ. Маны барытын Дмитрий Петрович бэйэтэ салайара. Дьарыктанар саалабыт икки этээстээх буолбута— аллараа этээскэ уопсай физическэй бэлэмнэнии, үөһэ этээскэ аҥаардас көбүөр тэлгэнэн сытара, онно тустуу эрэ дьарыктара буолаллара.
Оччолорго тустуунан дьарыктаныан баҕалаах оҕо элбэх этэ, араас оройуоннартан уолаттар кэлэннэр дьарыктаналлара. Билигин санаатахха, үчүгэй даҕаны күүстээх-уохтаах, айылҕаттан талааннаах уолаттар биир кэмҥэ кэлэн дьарыктаммыт эбиттэр. Киһи кими даҕаны чорботон ааттыан да билбэт бииртэн-биир чаҕылхай этилэрэ. Биирдэ Дмитрий Петрович Одьулуун нэһилиэгэр барыбытын таһааран туһуннарбыта. Онно Николай Захаров-Сахаачча уонна Владимир Андросов-Андрос биир ыйааһыҥҥа тустубуттара. Олус интэриэһинэй хапсыһыы буолбута. Бөтүрүөбүс онно бэйэтэ судьуйалаабыта. Тустуу тэҥнэһиинэн түмүктэммитэ. Онно, омос көрдөххө, Андрос баһыйа тутара. Тустан тахсан баран Андрос: “Бөтүрүөбүс Сахааччаҕа ыалдьар, баалбын биэрбэтэ”, — диэбитэ. Оттон дьарыгы, үөрэҕи, бэрээдэги барытын соҕотоҕун Дмитрий Петрович тутан олорбута диэтэхпинэ, сымыйа буолбата буолуо. Сааһыран олорон санаатахха, кини уу сахалыы өйдөөх киһи эбит ээ. Оҕону тута хайдах киһи буолуохтааҕын, төһө уйанын-хатанын өтө көрөр дьоҕурдааҕа. Хас биирдии оҕо эт-хаан өттүнэн төһө сайдыылааҕын билээри, оҕоҕо бэйэтигэр анкета толорторор этэ. Холобура, улахан кылаас уолаттарыгар анкета толорторбута баар. Оскуолаҕа киириэхтэрин иннинэ тугу оонньообуттара, оскуолаҕа киирэн баран кимнээҕи кытары, ханнык оонньууну оонньообуттара, тустууну хас саастарыттан интэриэһиргээбиттэрэ, төһө өр дьарыктаммыттара, бу спортивнай оскуолаҕа кэлэн дьарыктанан төһө ситиһиилэммиттэрэ, өссө оскуола инники өттүгэр хайдах сайдыан баҕаралларын суруйтарбыт эбит. Соҕуруу күрэхтэһэн кэлбит оҕолорго кими кытары хайдах тустубутун, ханнык албаһы туһаммытын, туга табыллыбытын, туохха сыыспытын суруйтарара. Кини ханнык даҕаны оҕону, улахан да дьону бэйэтигэр чугастык сыһыарбакка, тэйиччи тутара: “Панибратство баара кутталлаах”, — диирэ. Киниттэн кыралыын-улаханныын бары толлор этилэрэ. Бэрээдэги кэһиини улаханнык утарара, албыны-көлдьүнү олох сөбүлээбэт этэ. Тустууга “сытыһан” биэриини төрүт сэҥээрбэт буолара, барыта чиэһинэйдик барарын ирдиирэ.
Сорох оҕолору дьиэтигэр ыҥыран көннөрү кэпсэтэрэ, кыһалҕаламмыт оҕолорго өйдөтүү үлэтин ыытара. Онус кылааска үөрэнэ сырыттахпына, бииргэ үөрэммит оҕолорум ыҥырыыларынан, Чурапчы орто оскуолатыгар аан бастакыбын биэчэргэ сылдьан турардаахпын. Икки кылаас үөрэнээччилэрэ, кылааспыт салайааччытын кытары бары бииргэ киирбиппит. Онно мин биэчэрдии киирбиппин истэн Бөтүрүөбүс: “Ноо, ол киһи эмиэ киирбит дуо?” – диэн бэркэ соһуйбут этэ. Сарсыҥҥы күнүгэр дьиэтигэр ыҥыран ылан: “Эн ойох ылыахтаах кыыһыҥ төрдүс кылааска үөрэнэр”, — диэн өйдөппүттээҕэ. Ол аата “аны биэчэрдэргэ, үҥкүүгэ кииримэ” диэн эргитэн эттэҕэ. Кырдьыгынан эттэххэ, үгүс уол аллараа оскуола биэчэрдэригэр киирэрэ. Дмитрий Петрович онно кимнээх баралларын билэр буолан, сорох уолаттары, субуота киэһэ 22 чааска бэйэтигэр кэлэр сылдьалларыгар ыҥырара. Инньэ гынан онно ыҥырыллыбыт уол аллараа кыайан киирбэккэ хаалара.
Сорох сырыыга буруйдаахтары дьарык кэмигэр ыҥыран, барыбыт дьүүлүгэр өйдөтүү үлэтин ыытара. Биир күн алын кылааска үөрэнэр буолан баран үрдүк уҥуохтаах, кэтит баҕайы Ленскэй оройуон Бэчинчэтиттэн кэлэн үөрэнэ сылдьар уол арыгы испитин баспытааталлар үҥсүбүттэр этэ. Ону дьарык кэмигэр, бары истэрбит курдук, арыгы буортутун туһунан өйдөттө, уолу мөхтө. Түмүгэр: “Сарсын эмиэ иһэн баран кэлээр,” — диэтэ. Уол синньигэс, хайдах эрэ тыҥкынас баҕайы куолаһынан: “Хаска?” – диэн ыйытааччы буолла. Онно бэйэтэ да тулуйбакка, Бөтүрүөбүс күлбүтэ. Дмитрий Петрович ыалдьар буолан, үрүҥ аһы аһыыра. Благовещенскай куоракка Уһук Илин уонна Сибиир зонатын күрэхтэһиитигэр сырыттахпытына, киэһэ күрэх кэнниттэн ол Ленскэйтэн сылдьар уолу маҕаһыынтан кефир ыллара ыыппыта. Киһибит өр да өр буолан, олох хойут: “Кефир суох, пыыва диэн напыытак баар”, — диэн кэлбитэ. Хата ол “пыыва” диэн напыытагы ылбатах этэ.
Дмитрий Петрович уолаттары улахан күрэхтэһиигэ кыттарга эрдэттэн бэлэмниирэ. Холобура, Саша Иванову, Никон Брызгаевы, миигин Тбилиси куоракка норуоттан икки ардыларынааҕы турнир хомууругар икки төгүллээн илдьэ сылдьыбыта, күрэхтэһиини көрдөрбүтэ. Ырааҕы көрөр тириэньэр буолан өй-санаа өттүнэн эрдэттэн бэлэмнээбит эбит диэн сыаналыыбын. Ол күрэхтэһиилэргэ сылдьан Сойуус аатырбыт тустууктара, Америка, Иран о.д.а. дойду бөҕөстөрө хайдах тутта-хапта, таҥна-симэнэ сылдьалларын, көбүөргэ чаҕылхай тустууларын көрөн, элбэххэ үөрэммит буолуохтаахпыт. Оҕолорго аан дойду күрэхтэһиитигэр тахсар хомуурга барарбытыгар эмиэ эрдэттэн бэлэмнэммиппит. Оннооҕор соҕуруу дойду бириэмэтигэр сөп түбэһиннэрэн, түүн ыҥыран дьарыктыыра. Хомуурга сылдьан атын тириэньэрдэр дьарыктыылларын астыммат буолан, бэйэтэ түһэ сытар хоһугар муостаҕа матараас быраҕан баран албастары үөрэтэрэ, хос иһигэр дэлби туһуннаран сөптөөх дьарыгы биэрэрэ. Онно Цахкардзорга Сойуус сборнайыгар киирэр хапсыһыыны оҥорбуттара. Мин татаар омуга уола Нигматуллины кытары туста тахсарбар, Дмитрий Петрович: “Мөккүспэттэрин курдук гына, көтөҕөн ылаҥҥын олох ньиччи быраҕан кэбис,” – диэбитэ. Ньиччи бырахпатаҕым буолан баран, элбэх очукуонан баһыйан, Сойуус сборнайыгар киирбитим. Ол кэнниттэн Бөтүрүөбүс, Москубалаабыта. Америкаҕа тахсарбытыгар түспүт гостиницатыгар тиийэн тириэньэрбитин кытары кэпсэппиппит. Оттон Америкаттан Саха сиригэр кэлэн баран, Дмитрий Петровиһы Дьокуускай куорат спортивнай кэмитиэтигэр көрсүбүппүт. Кини онно: “Саха тустуутун таһаардыгыт!” – диэн хайҕаабыта, олус үөрбүт, астыммыт этэ.
Интэринээт-оскуоланы түмүктээн баран, салгыы тустуунан дьарыктанар сыалтан Чурапчыга хаалбытым. Дмитрий Петрович: “Тустар кэмҥит сүрдээх кылгас, үөрэҕи кэлин да үөрэниэххит, онон билигин күүскэ дьарыктаныҥ,” – диирэ. Оччолорго Дмитрий Петрович кэргэнинээн Александра Семеновналыын түөрт кыбартыыралаах дьиэҕэ биир кыра кыбартыыраҕа олороллоро. Мин кинилэргэ аһыырым уонна үлэһит уолаттар олорор эргэ уопсай дьиэлэригэр хонорум. Онтон ити сыл саҥа дьиэ туттан киирбиттэригэр аны онно олорбутум. Александра Семеновна оччолорго аҕыс кылаастаах оскуолаҕа учууталлыыра итиэннэ дьиэтин-уотун көрөрө, элбэх киһи аһыыр аһын астыыра. Дмитрий Петрович ыалдьыта мэлдьи элбэх буолара, соҕурууттан тиийэ кэлэллэрэ. Кыыстара Геяны таһынан бырааттара уолаттар бааллара. Бу санаатахха, Александра Семеновна барытыгар бириэмэтэ хайдах тиийэрэ буолла?
Бөтүрүөбүс дьарыгар 15 чааска уонна 20 чаастан барара, киэһэ 22 чааска бүтэн кэлэрэ. Кыратык чэйдии түһээт, үлэлиир хоһугар киирэн, түүн хойукка диэри олороро, хаска утуйа сытарын билбэппин. Тириэньэрбит дьиэтигэр-уотугар сүрдээх сымнаҕас этэ, көнньүөрдэҕинэ, муннун аннынан киҥинэйэн ыллыы сылдьар буолара. Александра Семеновналыын наар көр-күлүү курдук кэпсэтэллэрэ. Аармыйаҕа сулууспалаан кэлэн баран эмиэ Бөтүрүөбүстээххэ олорон тириэньэрдээбитим. Онно оскуоланы саҥа бүтэрбит, Амма оройуонун Абаҕатыттан сылдьар Миша Скрябин миигин кытары биир хоско олорбута. Кини Дмитрий Петровичка көмөлөһөөччү этэ. Күрэхтэһиилэргэ бииргэ сылдьан киинэҕэ устара. Тустууну бэйэлэрэ эрэ өйдүүр бэлиэлэринэн ким хайдах тустубутун, туох албаһы туһаммытын суруйара. Дмитрий Петрович ону кэлин дьиэтигэр кэлэн баран ырытара. Устубут киинэлэрин Бөтүрүөбүс Москваҕа оҥорторон аҕалара. Миша, биир үгүс Бөтүрүөбүстэн элбэххэ үөрэнэн, кэлин сүрдээх мындыр, биллиилээх тириэньэр буола үүммүтэ. Элбэх үрдүк кылаастаах тустууктары иитэн таһаарбыта. Аны санаатахха, Бөтүрүөбүс, Мишаны тириэньэр үлэтигэр эрдэттэн бэлэмнээбит эбит. Дьарык кэнниттэн Дмитрий Петровичтыын дьиэбитигэр аргыстаһан барарбыт, сороҕор салгын сии таарыйа, чараҥҥа хаамарбыт, онно элбэҕи кэпсиирэ-үөрэтэрэ. Мишаны даҕаны бииргэ сылдьан элбэххэ үөрэппит буолуохтаах. Ити нөҥүө сылыгар Мишалыын уонна Коля Ивановтуун Минскэй куоракка физкультурнай институкка үөрэнэ барбыппыт. Бөтүрүөбүстүүн суруйсар этибит, сибээстэһэрбит. 1975 сыллаахха Минскэй куоракка ыытыллыбыт Аан дойду чөмпүйэнээтигэр кини кэлэ сылдьыбыта. Ол кэлэ сылдьан олорор дьиэбитин, үөрэнэр усулуобуйабытын көрбүтэ. Үөрэнээччитэ Павел Пинигин бу күрэхтэһиигэ чөмпүйүөннээн бэркэ астынан барбыта. Үөрэхпитин бүтэрэн кэлиибитигэр Мишаны бэйэтигэр хаалларбыта уонна олоҕун тиһэх күннэригэр диэри бииргэ үлэлээбиттэрэ.
Тириэньэрбит биирдэ даҕаны иллэҥ сылдьарын өйдөөбөппүн. Кэнсиэрдэргэ, киинэҕэ сылдьыбата, бириэмэтэ суоҕа, бырааһынньыктары да, өрөбүллэри даҕаны билиммэккэ үлэлиирэ. Кыыһын Геяны наһаа таптыыра, куруутун сиэтэ сылдьара. Александра Семеновна дьиэтигэр кинини тугу да гыннарбата, барытын бэйэтэ толороро.
Дмитрий Петрович соҕуруу олорор элбэх тириэньэрдэри кытары билсэрэ, сибээстэһэрэ. Холобура, ЦСКА старшай тириэньэрэ Сергей Андреевич Преображенскайы кытары кэпсэтэн, элбэх саха уолаттара, кинилэр истэригэр Роман, Гаврил Дмитриевтар, Петр Платонов, Илларион Федосеев о.д.а. ЦСКА-ҕа сулууспалаабыппыт. Ол барыта Дмитрий Петрович үтүөтэ этэ. Оттон сорох тириэньэрдэри олох сэҥээрбэт буолара. Холобура, Чита куорат армиятын спортивнай кулуубун тириэньэрэ Фрунджиевы сөбүлээбэт этэ. Ити тириэньэр Дмитрий Петрович үгүс уолаттарын, бэлэм тустууктары эккирэтиһэн туран бэйэтигэр сулууспаҕа ылара, салгыы үчүгэйдик дьарыктаабат этэ. Ол иһин күрэхтэһиилэргэ Фрунджиевы кытары олох кэпсэппэт буолара, ол да киһи бэйэтэ улаханнык саллар быһыылааҕа, чугаһаабат этэ. Уопсайынан, Дмитрий Петрович курдук ис-иһиттэн кыһаллан туран дьарыктыыр тириэньэргэ, аармыйаҕа да сулууспалыырбар, институкка да үөрэнэр сылларбар түбэспэтэҕим.
Бөтүрүөбүс бэйэтэ сүрдээх кытаанах буолан санаатын таһыгар биллэрбэт этэ. Үөрэнээччитэ тустан кыайтардаҕына, олоппоһугар олорон хаалара, атын тириэньэр кэлэн туруордаҕына биирдэ соһуйан турара. Ол курдук бүттүүн өйүнэн-санаатынан тустууга киирэн хаалара уонна онтон бытааннык өрүттэрэ. Атын тириэньэрдэр курдук хаһыытыы-ыһыытыы, көбүөрү тула өрүтэ ыстаҥалыы сылдьыбат буолара. Доруобуйата даҕаны онно эппиэттэспэт курдуга. Соҕуруу күрэхтэһиигэ барар сылбытыгар элбэх буолан куоракка киирбиттээхпит. Спорткэмитиэт дьиэтигэр бэрэссэдээтэл хоһугар Дмитрий Петровичтыын иккиэн сыппыппыт, ол түүн кини олус улаханнык ыалдьыбыта. Ыалдьарын эрдэттэн билэр этим буолан баран, онно көрөн улаханнык саллыбытым. Сарсыныгар Чурапчыттан Константин Сергеевич Постников кэлэн, биһигини илдьэ барбыта. Тириэньэрбит дьиэтээҕи усулуобуйата үчүгэй буолан, дьиэ кэргэнэ харыстабылларынан уонна бэйэтэ көрүнүүтүнэн эрэ олоро сатаабыта. Аска-үөлгэ кытаанах диетаны тутуһара, биһигини бэйэтэ сыҥалаан аһата сатыыра.
Билигин санаатахха, үлэлиир усулуобуйата оччотооҕу кэм сиэринэн тэриллибит эбит. Бары кылаастарынан арахсан утуйар хостоох, бииргэ аһыыр остолобуойдаах, дьарыктанар саалалаах этибит. Үөрэх уонна дьарык күөстүү оргуйара, ситиһии да баара. Ол кэми Дмитрий Петрович биирдэ: “Оо, үчүгэйдик да хаардыы хаама сылдьыбыт эбиппит!” – диэн астынан ахтан аһарбыта. Бөтүрүөбүс уонна Александра Семеновна мин тус олохпор үтүөлэрэ үгүс. Аҥаардас тустуук эрэ быһыытынан буолбакка, киһи буолан иитиллэн тахсыыбар, сайдыыбар, идэни баһылыырбар Дмитрий Петрович сабыдыала улахан. Кинилэргэ махталым муҥура суох.
Кыайыы өрөгөйүн, кыайтарыы хомолтотун биллэрбит көлөһүн сыттаах саалабытын, бииргэ үөрэммит, уһуйуллубут доҕотторбун мэлдьи истиҥник саныыбын, умнубаппын.
Семен Прокопьевич Макаров 75 сааһа — бу соҕотох киһи үбүлүөйэ буолбатах. Бу — Чурапчы, бу — Куоркун, бу — саха тустуутун кыайыылаах философията тыыннааҕын туоһута. Кини олоҕо — успуорка бэриниилээх буолуу, уһуйааччыга сүгүрүйүү уонна төрөөбүт дойдуга таптал чаҕылхай холобура.
Күндү Семен Прокопьевич уонна Евдокия Афанасьевна!
Саха сирин кыһыҥҥы хаарын кэриэтэ ыраас, дьоллоох, дьоһун сааскар үктэммиккитинэн, Семен Прокопьевич ытык — 75 сааскынан уонна бу орто дойдуга биир ситимҥэ баайыллан, биир дьылҕаланан, ыал буолан буруо таһаарынан кэлбит үөрүүлээх кэрдиис кэмҥитинэн — ааспыт да буоллар кыһыл көмүс сыбаайбаҕытынан, Евдокия Афанасьевна, ис сүрэхтэн тахсар истиҥ-иһирэх эҕэрдэбин тиэрдэбин!
Сэттэ уон биэс сыл диэн — киһи олоҕор бэрт уһун, дьоһун кэм. Бу сыллар усталарыгар эһиги олоххут үөрүүттэн да, ыарахантан да иилистибит ситимин кэриэтэ аастаҕа. Ол эрэн, ити ситим хайдахтаах да буурҕаҕа быстыбатаҕа, хата, өссө чиҥээн, кытаатан иһэр. Эһиги олоххут — бэйэтэ улуу сэһэн, бэйэтэ үтүө холобур.
Семен Прокопьевич, Эн бу орто дойдуга эр киһи быһыытынан дурда-хахха буолар, аал уоту оттор, алаһа дьиэни тэринэр, удьуору тэнитэр аналлаах кэлбит киһи буолаҕын. 75 сааскар үктэнэн, саха киһитин сиэринэн сэмэйдик, чиэһинэйдик, дьоһуннук олорон кэлбит олоххун сурукка тиһиллэр кинигэ кэриэтэ ойуулуугун.
Оттон Евдокия Афанасьевна, Эн — иллээх ыал эргийэр киинэ, иэримэ дьиэ иһирэх иэйиитэ, сылаас тыына буолаҕын. Аал уотуҥ сылааһа хаһан да уостубатын, алаһа дьиэҥ аана өрүү ыалдьыкка эрэ буолбакка, дьол-соргу тохтор уйатынан буоллун.
Барыта 50 сыл! Кыһыл көмүс сыбаайба! Бу сыллар тухары эһиги бэйэ-бэйэҕитин ситэрсэн, өйөһөн, өйдөһөн, «мин-эн» дэспэккэ, «биһиги иккиэн» диэн биир тыыннанан олордоххут. Былыргы өбүгэлэрбит этэллэринии, киһи олоҕо — кини кэргэнин кытта бииргэ ааспыт сылларын ахсаанынан кэмнэнэр. Оччотугар, эһиги дьоллоох дьоҥҥут! Тоҕо диэтэххэ, эһиги үйэ аҥаара биир суолу тэлэн, биир ытык сэргэни тула үктэнэн, оҕо-уруу тэнитэн, сиэн минньигэһин билэн, бэйэ-бэйэҕитигэр истиҥ тапталгыт кутаа уотун умулларбакка кэллигит.
Эһиги олоххут суола — эдэр ыалларга, оҕолоргутугар, сиэннэргитигэр бастыҥ үөрэх. Таптал диэн соһуччу кэлбит иэйии эрэ буолбатах, таптал диэн — бэйэ-бэйэҕэ бэриниилээх буолуу, киэһэ аайы утары көрсөн олорон чэй иһии, ыарахан кэмҥэ илиини уунуу, биир тылы булан, буруйу-сэмэни бырастыы гынааһын. Эһиги бу үрдүк аналгытын чиэстээхтик толоро сылдьар дьоҥҥут.
Бүгүҥҥү үөрүүлээх күҥҥүтүгэр сахалыы алгыспын аныыбын:
Сэттэ уон биэс саас сардаҥата
Сарсыарда аайы сандааран кэллин,
Кыһыл көмүс сыбаайбаҕыт кытыла
Кырдьыы диэни кыйдыы турдун!
Аал уоккут умайан, алаһа дьиэҕит
Араҕас илгэнэн туоллун,
Оҕо-уруу, сиэн-хаан үөрүүтэ
Эһигини кытта бииргэ буоллун!
Тапталгыт кутаата хаһан да уостубатын, этэҥҥэ эрэ буолуҥ! Уруй-туску! Айхал-мичил!
Дириҥ ытыктабылы кытары Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ