Чурапчытааҕы судаарыстыбаннай физическэй култуура уонна успуорт институтун 3 кууруһун устудьуона Дьулустаан Феофанов быйыл сайын устудьуоннар этэрээттэрин кытары Крымҥа үлэлээн кэллэ. Кини социальнай ситим нөҥүө биллэриини көрөн, бэйэтэ баҕа өттүнэн сайаапка ыытан, Арассыыйа атын эрэгийиэнигэр тиийэн үлэ-хамнас үөһүгэр сылдьан, сири-дойдуну көрөр уонна саҥа доҕоттордонор кыахтаммыт. Биһиги Дьулустааны кытта көрсөн кини бу сайынын, хамсааһын аныгы ыччакка тоҕо наадатын уонна үтүө дьыала ис хоһоонун туһунан кэпсэттибит.
Устудьуоннар этэрээттэрин биир бастыҥ байыаһа этэринэн, кинини бастатан туран, саҥа сирдэри көрүү уонна доҕоттору кытта биир тыынынан үлэ буолбакка, бэйэ кыаҕын тургутан көрүү долгуппут.
— Дьулустаан, устудьуоннар этэрээттэригэр хайдах кэлэн хааллыҥ?
— Устудьуоннар этэрээттэрин туһунан бэйэм бастакы кууруһу бүтэриэм аҕай иннинэ истибитим. Социальнай ситимҥэ «аэрофлокка үлэ миэстэтэ баар» диэн биллэрии кэлбитэ. «Сулус» диэн сервиснэй этэрээккэ тута сайаапкабын ыыттым. Миигин тута ыҥыран кэпсэппиттэрэ, докумуоннарбын бигэргэтэн, үлэҕэ ылбыттара. Инньэ гынан, Санкт-Петербург куоракка, Айна Осипова диэн хамандыырдаах 15 буолан үлэлии айаннаабыппыт. Ол онтон барыта саҕаламмыта.
— Ханна, ханнык дуоһунаска үлэлээтигит?
— Анараа тиийбиппитигэр биһигини тус-туспа дуоһунастарга араарбыттара. Миигин таһаҕастары сөмөлүөккэ саамылыыр (сортуур) сулууспаҕа анаабыттара. Быйылгы сылга биһиги Крымҥа, Керчь диэн куоракка, «Крымский мост» диэн бырайыагынан үлэлээтибит. Сүрүн үлэбит — тырааныспар министиэристибэтин иһинэн ведомственнай охранаҕа сылдьыы. Үлэлииргэ усулуобуйа барыта тэриллибит: олорор сирбитин, аспытын-үөлбүтүн, үлэҕэ, куоракка төттөрү-таары таһар тырааныспарынан хааччыйаллар, хамнас эмиэ бириэмэтигэр төлүүллэр. Манна Саха сириттэн эрэ буолбакка, Арассыыйа атын ханнык баҕарар эрэгийиэниттэн кэлбит ыччат баар. Чурапчы үнүстүүтүттэн, билэрбинэн, соҕотохпун. Бары атын-атын үөрэх кыһаларыттан сылдьар буолан, билсэн-көрсөн, сибээспитин тутабыт. Быйыл 9 буолан барбыппыт, бэс ыйыгар көппүппүт уонна бу балаҕан ыйыгар кэлбиппит. Чурапчыттан иккиэ этибит, Дириҥтэн Ирина Андросова диэн кыыс баара.
— Этэрээт олоҕо, быраабылата хайдаҕый?
— Устудьуоннар этэрээттэрэ хас да хайысхаҕа арахсаллар. Холобура, сорохтор Камчаткаҕа, Сахалиҥҥа тиийэн балыктыыллар, оттон биһиэнэ — сервиснэй этэрээт. Бу хамсааһын 1959 сылтан саҕалаан үлэтин ыытар, быйыл 69-с төгүлүн РСО сүлүөтэ ыытыллыахтаах. Формабыт — бу хамсааһын солбуллубат бэлиэтэ. Иһигэр кытаанах быраабылалардаах: форманы кэтэ сылдьан быдьар тылынан саҥарбаккын, арыгыны испэккин, табаҕы тардыбаккын. Значоктар уонна шевроннар эмиэ тус-туспа суолталаахтар, хас биирдиилэрин тутуһуохтаахпыт. Үлэ кэмигэр, биллэн турар, ыарахаттар бааллар. Сорох ардыгар кыралаан национализм көстөн ылыан сөп, ол иһин эппиэтинэстээх буолууну кытаанахтык ирдииллэр. Аны үлэҥ таһынан уопсастыбаннай дьаһалларга, ырыа-үҥкүү күрэхтэригэр, араас таһымнаах ыспартакыйаадаларга кыттаҕын. Ол эрээри үтүө өрүтэ элбэх. Холобура, 2025 сыллаахха Санкт-Петербурга аэропорт салалтатыттан махтал суругу туппутум, «Бастыҥ үлэһит» ааты сүгэ сылдьыбытым.
— Бу сырыы туһата тугуй?
— «Уонна хаһан?» диэн буолар буоллаҕа. Үөрэх кэннэ кинигэни эрэ тутан олорбокко, сири-дойдуну көрөн, атын дойду дьонун кытары билсэн, уопутураҕын. Маннык этэрээккэ киирэн, ким баҕарар үлэлээн харчыланар уонна дойдубут киэҥ киэлитин кэрийэр кыахтаах. Мин бу хамсааһыны бэйэм буламмын кыттыспытым, онон үтүө дьыаланы оҥоробун диэн санаалаахпын.
Дьулустаан быйыл үөрэҕин күүскэ ылсар былааннааҕын истэн киһи үөрэр. Ол эрэн кини суолун батыһан, аныгы ыччат үтүө дьыалаҕа, уопукка уонна дьиҥнээх доҕордоһууга тардыһыыта күнтэн күн күүһүрэн иһэригэр эрэнэбит.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ