Саха сирин тыатын хаһаайыстыбатын устуоруйатыгар Роман Иннокентьевич Константинов аата көмүс буукубанан суруллар. Кини — Саха сириттэн бастакы Социалистическай Үлэ Дьоруойа, сылгыһыт идэтин чыпчаалыгар тахсыбыт, сылгыны иитиигэ бэйэтэ туспа философиялаах, билиҥҥи кэмҥэ да суолталаах уһулуччулаах маастар. Кини олоҕо — сэрии, кураан, холкуостары тэрийии ыар сылларын нөҥүө ааспыт, ыарахаттары кыайбыт саха киһитин дьулуурун уонна үлэҕэ бэриниитин холобура.
Олоҕу көрүүтэ: «Сылгы — киһи доҕоро, кинини атаҕастаабаккын»
Роман Константинов сылгыны тыыннаах дууһа, киһи доҕоро курдук көрөрө. Киниэхэ сылгы иитиитэ — бу наука уонна ускуустуба холбоһуга этэ. Кини олоҕу көрүүтэ биир сүрүн бириинсипкэ олоҕурара: айылҕаны кытары тэҥҥэ хаамсыы.
Кини сылгыны кыһарыйан, күүһүнэн үлэлэтэри ылыммата. «Сылгы хаана суох сатаммат» диэн этэрэ. Ол аата, сылгы этэ-хаана, уйулҕата айылҕатыгар чугас буолуохтаах. Кини сылгыны кытта «кэпсэтэрэ», кини настарыанньатын, туругун эндэппэккэ билэрэ. Олоххо көрүүтүн биир сүрүн төрүтэ — дьулуурдаах үлэ уонна эппиэтинэс. Тулаайах хаалан, оҕо эрдэҕиттэн хара үлэҕэ эриллибит киһи буолан, кини хас биирдии убаһа, хас биирдии биэ туһугар ис сүрэҕиттэн долгуйара. Киниэхэ үлэ — чиэс, оттон ситиһии — норуотугар оҥорор үтүөтэ этэ.
Сылгыны иитэр ньымата: 100 бырыһыан ситиһии кистэлэҥэ
Константинов биригээдэтэ 1947 сылга кулун дьылабыайын (выживаемость) 100 бырыһыаҥҥа тиэрдибитэ. Бу оччотооҕу кэмҥэ уһулуччу рекорд этэ. Бу ситиһии кэннигэр кытаанах систиэмэ уонна сылгыны этинэн-хаанынан билэр дьикти дьоҕур баара. Кини ньымаларын сүрүн төрүттэрэ:
Атыыр аймааһынын суох гыныы: Кини «хас да атыыр аймыыр биэтэ үгүстүк кытарыыр» диэн чуолкай билэрэ. Биир үөргэ биир, күүстээх, эмис кутуруктаах эрэ атыыры хаалларар. Биир атыырга 12–18 биэни сыһыарарын саамай сөптөөҕүнэн ааҕара.
Уйулҕаны аймаабат буолуу: Сылгыны эккирэтиини, үүрүүнү кытаанахтык бопсоро. Уулаах биэни сүүрдэн, соноҕостор былдьаһан кулуннаталларын өйдөөн, сылгыны наһаа долгутары боборо.
Тымныыны кытары охсуһуу: Убаһаны ийэтиттэн сэтинньи иккис аҥарыттан араарара. Оччоҕо эрэ биэ уойар, оттон убаһа бэйэтэ аһыырга үөрэнэр. Кыһын сылгыга 16-лыы центнер оту уурдарара, аҥардас отунан эрэ буолбакка, мэкиинэни, хомуһу, соломону эмиэ сиэтэрэ.
Кулун өлүүтүн суох оҥоруу: Биэ маассабайдык төрүүр кэмигэр дьуһуурустубаны олохтуура. Саҥа төрөөбүт мөлтөх кулун ийэтин эмиийин булбатахпына, тута көмөлөһөрө. Төрүүр кэмҥэ биэни сытыйбыт отунан аһаппат, муус буолбут сиргэ хастарбат этэ.
Сылгыны кутталлаах кэмнэргэ харыстааһын: Сыл устата сылгы үс кутталлаах кэми ааһарын учуоттуура: сааскы хомурах, күөл ырбыыланыыта (бадараан) уонна күһүн уу тоҥуута. Ити кэмҥэ көрүү-харайыы күүһүрэрэ. Сайын сылгыны түптэлиирэ, оччоҕо үөн-көйүүр моһуоктуура аҕыйыыра.
Мэччирэҥ сирин тэрийии: Сылгы хаһар сирин өрүү ыраастыыра. 1947 сыллаахха Фрунзе аатынан холкуоска 510 гектар сири ыраастаабыттара, саас өртөөһүнү күүскэ ыыталлара, намыһах сирдэри эрдэ оттууллара, оччоҕо күһүөрү кэнчээри өлгөмнүк үүнэрэ.
Оройуонугар үтүөтэ-өҥөтө: Атын эйгэҕэ эмиэ лиидэр
Роман Константинов — сылгыһыт эрэ буолбатах, кини — уопсастыбанньык, настаабынньык. Кини оройуонугар оҥорбут үтүөтэ сылгы иитиитинэн эрэ муҥурдаммата:
Судаарыстыбаннай үлэ: Нэһилиэк, оройуон сэбиэтин дьокутаатынан хаста да талыллан үлэлээбитэ. Оройуон социальнай-экэнэмиичэскэй сайдыытыгар быһаччы кыттыбыта.
Суол уонна инфраструктура: Кини туруорсуутунан, Амма оройуонугар суол оҥоһуута, күргэлэр тутуллуулара күүскэ барбыттара. Тыа хаһаайыстыбатын бородууксуйатын таһар суоллар суохтара буоллар, кини ситиһиилэрэ суох буолуохтарын сөбүн өйдүүрэ.
Үөрэхтээһин: Эдэр сылгыһыттары иитиигэ улахан болҕомтону уурара. Кини оскуолалары кытары ыкса сибээстээҕэ, оҕолорго үлэҕэ уһуйуу биридимиэттэригэр лиэксийэ ааҕара. Кини иитиллээччилэрэ — Н.М. Дьячковскай, Д.Т. Сивцев, С.М. Седалищев — өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ биллибит чулуу сылгыһыт буолбуттара.
Нэһилиэк духуобунаһа: Кини аатынан Амма оройуонун Болугур нэһилиэгэр пионерскай дружина уонна оскуола үлэлээбиттэрэ, бу кини аата эдэр ыччат өйүгэр-санаатыгар хааларын хааччыйбыта.
Сурукка биллибэтэх өрүттэрэ: Киһи быһыытынан уратыта
Архыып докумуоннарыгар кини — Дьоруой, рекордсмен. Оттон дьиҥнээх киһи быһыытынан ураты өрүттэрэ үксүн дьон ахтыытыгар эрэ хаалбыттар ол ону инникитин оскуола үөрэнээччилэрэ бэйэлэрин научнай үлэлэригэр чинчийэн ырытыахтара, анаарыахтара диэн эрэнэн тураммыт маннык сибидиэнньэлэри бэлиэтиирбит тоҕоостоох:
Оҕо эрдэҕиттэн олоҥхоһут уонна сэһэнньит. Роман Иннокентьевич уус-уран тыллаах, олоҥхону толорор, былыргы сэһэннэри билэр киһи эбит. Кини сылгыларын мэччитэ сылдьан, айылҕаҕа олорон, эдэр уолаттарга боотурдар, бухатыырдар тустарынан былыргы үһүйээннэри кэпсиирэ. Кини сылгыны «боотур хааннаах» диэн ааттыыра, сылгы майгытын боотурдар тустарынан остуоруйалары кытары тэҥнии көрөрө.
Уһулуччулаах булчут. Сылгыны таһынан, кини аатырбыт булчут эбит. Кыһын сылгыларын кэрийэ сылдьан, булду эмиэ сонордоһоро. Кини тайаҕы, эһэни бултуурун туһунан ахтыыларга кэпсэнэр. Айылҕаҕа сылдьарга киниэхэ тэҥнээх суох буолан, тыаҕа муммат, буурҕаҕа былдьаппат этэ.
Сымнаҕас майгылаах аҕа табаарыс. Дьиэ кэргэнигэр, ыччаттарга кини кытаанах ирдэбиллээх салайааччы буолбатах, сымнаҕас майгылаах, кэпсэтинньэҥ, оҕолордуун тэҥҥэ оонньуур, кинилэр кыһалҕаларын истэр киһи эбит. Кини кыыһырдаҕына да, улаханнык саҥарбат, сүбэлээн-амалаан, холкутук быһааран биэрэр үгэстээҕэ.
Саха сирин бастакы Дьоруойа буоларын улахаҥҥа уурбата. 1948 сыллаахха Ленин уордьанын туттарыы кэнниттэн кинини хайдах да маанылааталлар, кини син биир боростуой таҥастаах, сылгы этэрбэстээх сылдьара. «Киһиэхэ саамай үрдүк наҕараада — норуот махтала» диэн этэрэ.
Роман Константинов — сылгыһыт идэтин үрдүк чыпчаалга таһаарбыт, саха норуотун үлэҕэ дьулуурун, тулуурун уонна муударастарын тыыннаах холобура. Кини ньымалара билигин да тыа хаһаайыстыбатын исписэлиистэригэр улахан суолталаахтар, оттон олоҕун философиятын — хас биирдии киһи бэйэтин дьыалатыгар бэриниилээх, эппиэтинэстээх уонна айылҕаҕа чугас буолуохтааҕын туһунан кэрэһэлииллэр.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыскалар Арассыыйа Судаарыстыбаннай киинэ уонна хаартыска докумуоннарын архыыбыттан