Уодаһыннаах сэрии толоонугар өлүү-сүтүү арааһа элбэх буоллаҕа эбээт. Ол гынан баран, “сураҕа суох сүттэ” диэн ис хоһоонноох бэллэриилэри үгүс дьиэ кэргэн туппута биллэр. Дьиҥинэн, кинилэр ханна да барбатах дьон. Сэрии будулҕаныгар киһи хаһан даҕаны өйдөөн-санаан көрбөтөх ынырык өлүүтүгэр түбэспиттэрэ чуолкай.
Снаряд дуу, буомба дуу олох аттыларыгар эстэн, эт-сиин бүттэтэ суох гына үлтү тэбэн кэбиспит, буорунан көмүллэн хаалбыт эбэтэр таанка дуу, атын ыарахан тиэхэньикэ дуу ньимси мэһийэн ааспыт буолуохтарын эмиэ сөп. Киһи тутар этэ-сиинэ суох буолбут дьонтон туох докумуону булуохтарай. Оннуктар “сураҕа суох сүппүттэргэ” киирсэр буолуохтаахтар.
Биир оннук дьылҕаламмыт киһинэн Мугудай нэһилиэгиттэн төрүттээх Сивцев Николай Николаевич II (оҕо эрдэҕинээҕи аата Туйах Ньукулай) буолар. Бойобуой суола-ииһэ сэрии бастакы күннэриттэн инники кирбиигэ саҕаламмыта. Ол иннинэ Приморскай кыраай Раздольнай ыстаансыйатыгар 1939 сыллаахха байыаннай сулууспаҕа ыҥырыллан үөрэммитэ. Онон сэриини толору бэлэмнээх байыаннай киһи көрсүбүтэ. Кинилэр чаастарын Приморьеттан 1941 сыл сааһыгар арҕааҥҥы кыраныыссаҕа Житомир куоракка көһөрбүттэрэ. Итиннэ тиийбиттэрэ иккис ыйыгар Аҕа дойду сэриитэ саҕаламмыта. Кыраныысса таһынааҕы элбэх куораттар, дэриэбинэлэр харса-хабыра суох буомбаламмыттара.
Итиннэ баара-суоҕа 22 саастаах саха уола Николай өлөр-өлүү инники кирбиитигэр сылдьыбыта, итинтэн ыла күөгэйэр күнүгэр үктэммит эдэр киһи олоҕун тиһэх күннэрэ ааҕыллан барбыттара. Житомиртан дьонугар үстэ суруйбута. Бастакытын тиийээт да ыам ыйын 5 күнүгэр ыыппытын туппуттара. Онно ол дойду сирин-уотун, ото-маһа өлгөмүн, күнэ-дьыла сылааһын, төрөөбүт дойду ахтылҕаннааҕын туһунан суруйбут. Үһүс тиһэх суругар: “Үс төгүл сэриигэ киирэн таҕыстым, барыта этэҥҥэ, бу төрдүһүн инники кирбиигэ бараары турабын”, — диэбит. Ити, арааһа, бүтэһик киириитигэр буолаахтыа. Онтон ыла киниттэн сурук да, сулууспалаабыт чааһыттан, муҥ саатар, өлбүтүн туһунан биллэрии да кэлбэтэҕэ. Улуу сэрии ытылҕана дойдутугар кэлэр баҕатын толорторуох бэйэлээх буолуо дуо, сотору бэйэтин кытта суох оҥорбута.
Кини күн сиригэр баара-суоҕа 22-23 сыл олорбут буолуохтаах, итинтэн икки сылын аармыйаҕа сулууспалааһыҥҥа ыыттаҕа. Төрөөбүт нэһилиэгиттэн 15-16 саастааҕар дьонун кытта Дьокуускайга көһөн киирсибитэ. Аҕата куоракка тутууга үлэлээбитэ, оттон Коля түүлээҕи тутар идэлээх исписэлиистэри бэлэмниир техникумҥа үөрэммитэ, иккис кууруһу бүтэрдэҕин сыл аармыйаҕа ыҥырыллыбыта. Куоракка олорбут кэмигэр араадьыйанан биэриигэ сахалыы тылынан диктордыы сылдьыбыт. Кылгас олоҕун эридиэстээһин манан бүтэр быһыылаах.
Оттон дойдутугар кыра эрдэҕинэ холкуоска үлэлии сылдьыбыт, өссө үчүгэйдик үлэлээн буолуо, оройуоҥҥа удаарынньыктар сүлүөттэригэр кыттыыны ылбыт уонна холкуоһа тиҥэһэ бириэмийэлээбит. Ону миинэрин, дьоно көлүнэллэрин хойукка диэри аймахтара өйдүүллэрэ. Ону таһынан кылгастык да буоллар, олохтоох сэбиэккэ сэкирэтээрдээбитэ, пионер лааҕырыгар баһаатайдаабыта биллэр. Бэйэтэ нууччалыы хааннаах, бэрт сытыы сирэйдээх-харахтаах, турбут-олорбут уол этэ диэн ахтыллар. Чахчы даҕаны үчүгэй үлэһит тахсар киһитэ сэрии содулуттан суох буоллаҕа, кэнэҕэскитэ, дьоло-соргута сарбылыннаҕа. Сэриигэ сылдьан оннук уһулуччу хорсун быһыыны оҥорбута биллибэтэҕин да иһин, сырдык аата умнуллубакка ааттаныан баҕарабыт. Бу 80-тан тахса сыл устата сэрии кыттыылаахтарын туһунан элбэх кинигэ, ыстатыйа сурулунна, үгүс дьон дьоһуннаах ааттара үйэтитилиннэ. Ити киһи саныаҕар барыта үчүгэй, үөрүүлээх, киэн туттуулаах. Ол гынан баран, Сивцев Николай Николаевич II курдук сураҕа суох сүппүттэр тустарынан күттүөннээх туох да суруллубатаҕа, бу улуу сэриигэ кыттыбыт үтүөлэрэ хайдах эрэ умнууга хаалыах курдук буолбута хомотор. Итинник суорума суолламмыттар өрөспүүбүлүкэ да, улуус да үрдүнэн элбэх буолуохтаахтар. Холобур, аҥардас Мугудайтан ити Н.Н.Сивцев-II ураты өссө чугас аймаҕа Сивцев Василий Михайлович уонна кинилэр чугас аймахтара Красильников Семен Данилович (космофизик Д.Д. Красильников бииргэ төрөөбүт убайа) баччааҥҥа диэри хаһан уонна хаһан өлбүттэрэ биллибэт. Ити икки киһи туһунан оннооҕор “Өйдөбүнньүк” кинигэ ханнык да туомугар туох да суруллубатах.
Кылгас бэлиэтээһини Роман Пинигин “Сураҕа суох сүппүттэр” диэн хоһоонунан түмүктүүбүн:
… Суоһар сэрии будулҕаныгар
Сураҕа суох сүппүттэр…
Кэнтиккэ кэтиллэн, кэбиргэ тэбиллэн
Көмүс уҥуоххут көтөҕүллүбэккэ,
Кэннигитигэр хаалбыт кэргэттэргит
Киһи кэккэтинэн кэрэхсэммэккэ,
Аймах-хаан дьоҥҥутугар
Албан ааккыт ахтыллыбакка,
Аан-ийэ дойдугутуттан
Арахсыбыккыт абаккатын!..
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ