1945 сыл алтынньы 13 күнэ — Саха сирин интеллектуальнай устуоруйатыгар биир дьоһуннаах, биир кэлим сырдатыллыбатах дааталарыттан биирдэстэрэ. Бу күн Саха АССР наукатын үтүөлээх диэйэтэлэ, историческай наука дуоктара, профессор Георгий Прокопьевич Башарин Саха АССР НКВД-тын архыыбын сулууспатыгар сурук суруйбута. Бу сурук — соҕотох киһи хорсуна, кини норуотун духуобунай нэһилиэстибэтин туһугар тоталитарнай систиэмэ кэмигэр турууласпытын кэрэһэлиир.
Сурук ис хоһооно: устуоруйаны утары барыы
1945 сыл күһүнүгэр Саха сирин салалтата, оччотооҕу идеология ирдэбилинэн, өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи кэмҥэ тахсыбыт хаһыаттар, сурунааллар уонна кинигэлэр докумуоннарын «хаһаайыстыбаннай наадаттан» диэн сылтахтаан суох гынарга быһаарыммыта. Бүлүү уокуругун, ону ааһан бүтүн Саха сирин устуоруйатын, култууратын, олоҕун-дьаһаҕын көрдөрөр сүҥкэн суолталаах архыып баайа уокка быраҕыллар кутталламмыта.
Георгий Башарин, оччолорго эдэр учуонай, бу дьаһалы иэдээнинэн аахпыта. Кини архыып сулууспатыгар суруйбут суруга — юридическай уонна историческай докумуон. Сурук сүрүн идиэйэтэ манныкка түмүллэр.
Нэһилиэстибэни көмүскээһин: Башарин бу докумуоннар «өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи» диэн ааттанан умнулла, сотулла сатыылларын тоһоҕолоон бэлиэтиир. Кини бу матырыйааллар Саха сирин Арассыыйа састаабыгар киириитин, судаарыстыбаннас үөскээһинин, норуот үөрэҕириитин уонна экэниэмикэтин сайдыытын кырдьыктаах туоһулара буолалларын дакаастыыр.
Буруйдааһынтан куттаммат буолуу: Учуонай кутталлаах кэмҥэ чугуруйбакка, оччотооҕу былаас уорганнарын (НКВД) иннилэригэр кырдьыгы аһаҕастык эппитэ. Кини докумуоннары суох гыныы — бу устуоруйаны сотуу, норуот өйүн-санаатын, силиһин быһыы буоларын дакаастыы сатаабыта.
Быраакатыка өттүттэн этии: Сурук ааптара докумуоннары суох гынары тохтоторго уонна кинилэри научнай-чинчийэр сыалга анаан харайарга, систиэмэлииргэ модьуйар. Кини бу матырыйааллар кэнэҕэски көлүөнэ устуоруктарыгар, этнографтарыгар, кыраайы үөрэтээччилэригэр тыын суолталаахтарын ыйар.
Бу сурук — Башарин «Саха үс реалиһа-сырдатааччыта» диэн бөдөҥ үлэтин научнай-методологическай төрүттэрин кытары ыкса ситимнээх. Кини Кулаковскай, Софронов, Неустроев курдук суруйааччылар айымньылара феодализм хаалынньаҥнарын көрдөрөр диэн буруйдааһыны утаран, кинилэр норуот дьиҥнээх духуобунай баайа буолалларын турууласпыта. Архыып докумуоннарын суох гыныыны утарыы — бу научнай көрүүлэрин дьыаланан дакаастааһын этэ.
Эппиэт уонна олоххо дьайыыта
Архыып докумуоннарыттан көстөрүнэн, НКВД уонна оччотооҕу былаас Башарин модьуйуутун тута ылымматахтара. Сүрүн докумуоннар син биир улахан аҥаардара «туттуллубат» диэн категорияҕа киирэн, улаханнык эмсэҕэлээбиттэрэ эрээри, уокка толору былдьаныы улахан алдьархайа тахсыбатаҕа. Башарин суруга былаас уорганнарын сэрэхэчийэр өрүттэрин кыратык да буоллар туппутун, дьаһалы «көннөрү харайыы» диэки иэҕэн биэрбитин сабаҕалыахха сөп.
Сүрүн ситиһии — бу сурук кэнниттэн Георгий Прокопьевич бэйэтин олоҕор уонна үлэтигэр репрессия долгунугар кэтиллэригэр кини позициятын бөҕөргөппүтэ. Кини норуотун иннигэр эппиэтинэһи сүгэр чинчийээччи быһыытынан, тус бэйэтин кутталыттан үрдүктүк турарын дакаастаабыта.
Саха саарынын үтүөтэ-өҥөтө
Георгий Башарины «архыып харабылынан» эрэ сыаналыыр кэрэгэй. Кини 1945 сыллааҕы суруга уонна ону кытары ситимнээх научнай үлэтэ саха омук XX-с үйэтээҕи духуобунай уһуктуутун сүрүннээбитэ.
Саха литэрэтиирэтин көмүскэлэ: 1951–1952 сыллардааҕы «Башарин дьыалатыгар» кини А.Е. Кулаковскай, А.И. Софронов, Н.Д. Неустроев курдук классиктар ааттарын реабилитациялааһыҥҥа соҕотох кырдьык иһин охсуспут киһинэн буолбута. Кини суруйааччылары национализмҥа буруйдуур уодаһыннаах дьыаланы утары туран, кинилэр айымньыларын норуот духуобунай нэһилиэстибэтин быһыытынан көмүскээбитэ. Бу охсуһуу түмүгэр 1962 сыллаахха кини «Саха үс реалиһа-сырдатааччыта» диэн кинигэтэ тахсан, классиктар ааттара ырааһырбыта.
Норуот өйүн-санаатын уһугуннарыы: Башарин үлэтэ саха дьонугар бэйэлэрин устуоруйаларынан киэн туттар, ааспыты ытыктыыр, инникигэ эрэллээх буоларга үөрэппитэ. Кини норуотун «хаалыылаах» диэн өйдөбүлү утаран, сахалар аан дойдуга тэҥ бырааптаах, баай устуоруйалаах омук быһыытынан сананалларыгар олук уурбута.
Үөрэххэ, наукаҕа суол: Кини сааһын тухары устудьуоннары университекка үөрэтэн, саха интэлигиэнсийэтин бүтүн көлүөнэтин иитэн таһаарбыта. Кини үөрэнээччилэрэ — суруйааччылар, учуонайдар, судаарыстыбаннай диэйэтэллэр — бары Башарин киллэрбит духуобунай сыаннастарын илдьэ сылдьаллар.
Сырдатааччы быһыытынан үлэтэ: Кини олоҕун тухары норуотун сырдатыыга үлэлээбитэ. Холобура, 1942 сыллаахха хоту көһөрүллүүгэ баран иһэр 34 тулаайах оҕону испииһэктээн, докумуоннарын булан, өрөспүүбүлүкэ детдомнарыгар тарҕатан, өлөр өлүүттэн быыһаабыта. Бу туһунан 90-с сылларга эрэ киэҥник биллибитэ.
Бүгүн, 1945 сыл алтынньы 13 күнүнээҕи сурук булуллан, научнай эргииргэ киирэн, Саха сирин устуоруйатыгар саамай элбэхтик туһаныллар докумуоннартан биирдэстэрэ буолар. Бу — кырдьык кэм-кэрдиис ааһыытын билиммэтин, биир киһи хорсуна норуот дьылҕатын уларытарын кэрэһитэ. Георгий Башарин аата саха омук өйүгэр-санаатыгар кырдьык иһин охсуспут, норуотун иннигэр иэһин чиэстээхтик толорбут учуонай, сырдатааччы уонна патриот быһыытынан үйэлэргэ хаалыаҕа.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ