Саха литэрэтиирэтин халлааныгар бэйэтэ дьикти суолдьуттаах, кини айымньыларын аахтахха, тыалы кытта кэпсэтэр, кырдьаҕас тииттэр кэпсээннэрин истэр курдук ураты эйгэлээх суруйааччы баар. Кини — Хаҥалас улууһун Тойон Арыытыттан төрүттээх, саха норуодунай суруйааччыта Павел Николаевич Харитонов-Ойуку. Бүгүн кини үбүлүөйдээх 85 сааһын бэлиэтиир. Бу күннэргэ кинини норуот суруйааччытын эрэ быһыытынан буолбакка, кыраайы үөрэтээччи, фольклорист дириҥник ырытан көрүү кэмэ кэллэ.
Айар үлэ: устуоруйаны кытта ситимнээх сэһэн
Ойуку саха литэрэтиирэтин биир уустук, ол эрээри дириҥник дьайар жанрыгар — историческай романҥа — бигэ миэстэтин булла. Кини «Хоболоох суола» диэн улахан эпическэй айымньыта саха норуотун XIX-с үйэтээҕи олоҕун-дьаһаҕын, өйүн-санаатын, эрэйин-кыһалҕатын кырдьыктаахтык арыйар. Суруйааччы бу романыгар «Хаҥалас айанын суола» диэн ааттаах былыргы айан аартыгын уобараһынан норуот дьылҕатын, кини ыраахтааҕылаах Арассыыйа сабардыыр былааһын кытта уустук сыһыанын, олох иһин охсуһуутун ойуулуур.
Кини прозата — архыып докумуоннарын уонна норуот сэһэннэрин (фольклору) сатабыллаахтык холбооһун. Ойуку бэйэтэ музейнай үлэһит буолан, докумуон чахчыларыгар олоҕурар, ол эрээри ол чахчылары саха киһитин уйулҕатын, кини айылҕаны кытта быстыспат ситимин кытта дьүөрэлээн, уу-хаар курдук ылынар гына суруйар. Кини «Энньэлээх кийиит» диэн айымньыта эмиэ бу ситимҥэ киирэр — бу айымньыга дьиэ кэргэн, аймах былыргы үгэстэрэ, сиэр-туом аныгы киһи олоҕор суолтата көстөр.
Суруйар истиил: «Хаар кыыс» ырыата
Ойуку прозата эрэ буолбакка, кини поэзията эмиэ саха лиирикэтын биир кэрэ кэрдиис кэминэн буолар. Поэзиятыгар кини «Хаар кыыс», «Тойон Арыы» диэн хомуурунньуктарынан биллэр. Кини хоһоонноругар:
Тыл-өс ырааһа: Суруйааччы хомоҕой, ыраас сахалыы тылы туттар. Киниэхэ арҕааҥы омук тыллара киириилэрэ суоҕун кэриэтэ, барыта төрүт өйдөбүлүнэн, айылҕа көстүүтүнэн этиллэр.
Айылҕа лиирикэтэ: Кини хоһоонноругар Хаҥалас кырдалыгар үүнэр от-мас, Өлүөнэ эбэ долгуна тыыннаах дьоруой буолаллар. Айылҕа Ойукуга — көннөрү фон буолбатах, кини киһи олоҕун кээмэйэ, кэмэ-кэрдиитэ.
Намылхай ритм: Кини хоһооннорун ааҕарга чэпчэки, кылыһахтаах, сахалыы тойук матыыбыгар майгынныыр. Манна кини оҕо эрдэҕиттэн истибит олоҥхоһуттарын, сээркээн сэһэнньиттэрин сабыдыала көстөр.
Төрүттэрэ: аҕа сабыдыала уонна фольклор
Ойуку айар аартыга аҕатыттан, Николай Харитоновтан, саҕыллыбыта диэтэххэ сыыһа буолбат. Кини хараҕа суох буолбут аҕата уолугар: «Маны хайаатар да суруй!» — диэн былыргы номохтору, үһүйээннэри, ырыалары-тойуктары кэпсиирэ. Бу — суруйааччыга улуу эрэдээх, иэс, ытыктабыл. Кини кэлин Г.В. Ксенофонтов аатынан Хаҥалас улууһун кыраайы үөрэтэр түмэлин салайбыта эмиэ мээнэҕэ буолбатах. Ойуку — суруйааччы эрэ буолбатах, кини — норуот устуоруйатын харайааччы.
Кини устудьуоннуур сылларыгар биллиилээх кириитик Е.П. Шестаков—Эрчимэн салайар литэрэтииринэй түмсүүтүгэр дьарыктаммыта, оттон бастакы хоһоонноро 1972 сыллаахха «Ленские маяки» хаһыакка тахсыбыттара. Бастакы хомуурунньуга «Хаар кыыс» 1980 сыллаахха күн сирин көрбүтэ.
85 саас: үйэлээх айымньы уонна саҥа кэрдиис
Павел Харитонов-Ойуку 85 сааһа — киниэхэ эрэ буолбакка, бүтүн саха литэрэтиирэтигэр бэлиэ түгэн. Кини билигин да айар үлэ үөһүгэр сылдьар. Хаҥалас улууһугар кини үбүлүөйүгэр аналлаах киэҥ бырагыраама оҥоһуллар: «Хоболоох суол» айымньытыттан «Энньэлээх кийиит» пьесатын туруоруу, кини айымньыларыгар электроннай коллекцияны таҥыы, научнай-практическай конференциялары ыытыы.
Павел Николаевич Харитонов-Ойуку — саха тылын, саха киһитин ис эйгэтин көмүс кыырпаҕын хомуйан, улуу айымньыга кубулуппут киһи. Кини суруйбут айымньылара — бу аҥаардас кинигэлэр буолбатахтар, бу — саха норуотун өйүн-санаатын, кутун-сүрүн кыһыл кинигэтэ, кэлэр көлүөнэлэргэ хаалларар нэһилиэстибэтэ. Кини 85 сааһыгар үктэнэн туран, саха прозата уонна поэзиятын биир бөдөҥ хайысхатын төрүттээччи быһыытынан, кини аата саха баарын тухары ааҕылла туруоҕа.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ