1972 сыллаахха Арҕаа Германия Мюнхен куоратыгар буолбут XX-с сайыҥҥы Олимпиада саха норуотун успуорка устуоруйатыгар көмүс буукубанан суруллубута. 48 киилэҕэ диэри ыйааһыннаах бөҕөстөр ортолоругар пьедестал үрдүкү үктэлигэр тахсыбыт киһинэн Саха сириттэн төрүттээх Сэбиэскэй Сойуус сүүмэрдэммит хамаандатын туохха да тэҥнэммэт эрэлэ — Роман Михайлович Дмитриев этэ. Кини олоҕун ити биир саамай чаҕылхай страницата күн бүгүнүгэр диэри элбэх таабырыннаах.
Кыайыы өрөгөйө, мэтээл дьүрүлгэнэ эрэ буолбакка, бу ыстатыйаҕа биһиги аан бастаан арыллыбатах докумуоннарга сигэнэн, олимпиец ис дууһатын арыйабыт.
«Тугу барытын умнан туран…» (Дневник лиистэриттэн)
Роман Дмитриев оччотооҕуга кистэлэҥҥэ тутуллар дневнигин лиистэрин арыйдахха, официальнай репортажтарга суруллубатах тыына биллэр. Кини онно наар сыыппаралары, тактиканы эрэ суруйбат.
«Барыта хайдах эрэ түүл курдук… Матырыйаалбар эппиэттээбэт илиим-атаҕым баар, оттон өйүм-санаам ыраас хаар курдук. Аны икки эргиир хаалла. Тугу барытын умнан туран, оҕо эрдэхпиттэн истибит Олоҥхом бухатыырын курдук охсуһабын», — диэн суруйбута баар.
Олимпийскай финал иннинэ кини куттаммыта, долгуйбута туһунан тыл суох. Дневнигэр кини атын эйгэҕэ киирэн хаалбыт киһи курдук ойууланар. Тириэньэрэ Дмитрий Коркин бирикээһэ да буолбатах, кини бэйэтин иһиттэн тахсар айылҕаттан бэриллэр булт курдук имэ кинини салайбыта көстөр. Олус уустук балаһыанньаҕа (финалга болгарин Огнян Николов уонна иранец Эбрахим Джавади саба түһүүлэрин утары), кини тас көрүҥэр холкута, оттон иһигэр «улуу тоҥуй» турбутун туһунан ахтар. Бу — ыспартыыбынай психология муҥутуур чыпчаала, Коркин ньыматын толору баһылааһын көстүүтэ этэ.
Тириэньэргэ махтал — кыайыы формулата
Мюнхен кыайыытын сүрүн формулата ханна сытарый? Роман Михайлович ону дневнигэр биир судургу строкаҕа эппитэ: «Дмитрий Петрович, мин эн үөрэнээччиҥ буоларым быһыытынан, бу мэтээли эйиэхэ анаатым. Эн биэрбит алгыһыҥ санныбар кырынаас тириитин кэппит курдук чэпчэттэ».
Коркин киниэхэ олимпийскай цикл устата тиэрдибит тиһэх тыллара маннык этилэр: «Эн анныгар — аан дойду. Ол гынан баран, эн атаххар — Саха сирин буора баарын умнума. Ол буор эйигин син биир тарда туруоҕа. Уолум, хотторума. Хотойдор охтоллоро диэн суох». Ити тыллар Романтан боростуой чөмпүйүөнтэн ураты, норуотун духуобунай лидерэ оҥорбуттара. Мэтээл химическай састааба үрүҥ көмүс этэ, оттон кини дьиҥнээх ыйааһына — бу Тириэньэргэ таптал уонна итэҕэл этэ.
Чахчы уонна дьикти
Олоххо араас түбэлтэ тахсар. Мюнхеҥҥа тахсыбыт биир дьиктини Роман доҕотторо уонна оччотооҕу КГБ үлэһиттэрэ номох оҥостубуттара. Финал иннинээҕи түүн кини люминесцентнай лаампата умуллан хаалбыт. Хараҥаҕа соҕотоҕун хаалан баран, Дмитриев оронун атаҕар турар былыргы мас харысхал ойууну одууласпыт. Сарсыныгар, кыайан-хотон, пьедесталга турдаҕына, кини олимпийкатын түөһүгэр кыра төгүрүк сурааһын силимэ хатан хаалбыта көстүбүт. Көрбүт дьон этэринэн, ол — били хараҥаҕа көрбүт харысхала ультрафиолет уотугар силлиир бэлиэтэ эбит. Ыспартыыбынай наука бу түбэлтэни хайдах да быһаарбат. Баҕар, психосоматика, баҕар, сиэдэрэй түбэлтэ буолуо, ол эрээри кыайыылаахтарга итинник бэлиэлэр мээнэҕэ кэлбэттэр диэн старожиллар бигэргэтэллэр.
Иккис интэриэһинэй чахчы — кини финальнай киирсии кэнниттэн көбүөргэ бырахпыт хамсаныыта. Судьуйалар киниэхэ кыайыыны биэрбиттэригэр, Роман трибуна диэки хайыспыта уонна биир да тылы саҥарбакка эрэ, төбөтүн нөрүччү туттан, түөһүн үстэ тоҥсуммута. Ити — нууччалыы православнай кириэһэ буолбатах этэ. Ити — Үөһээ Үрдүк Айыыларга, сирдээҕи Ийэтигэр уонна Тириэньэригэр — Дмитрий Коркинҥа үс сүгүрүйүү бэлиэтэ этэ. Телевизионнай биэриилэр ону кыайан көрдөрбөтөхтөрө, оттон көбүөргэ баар дьон бу хамсаныыны үйэ-саас тухары өйдөрүгэр хатаабыттара.
Хомолтолоох түмүк уонна үйэлээх кыайыы
Роман Дмитриев сырдык аата, хомойуох иһин, кылгас олоҕу олорбута. Кини 2010 сыллаахха күн сириттэн күрэммитэ. Ол эрээри Мюнхеннааҕы кыайыыта кини өлбөт-сүппэт үйэлээх пааматынньыгын бастакы кирпииччэтинэн буолбута.
Кини дневнига биһиэхэ тугу этэрий? Ханнык баҕарар кыайыы — штанганы анньыы, марафон сүүрүүтэ эбэтэр олимпиада көбүөрүгэр тахсыы — тас өттүттэн көрөн олорон суоттаммат. Кини иһигэр төрөөбүт дойдуга, Тириэньэргэ уонна бэйэҕэ бигэ итэҕэлгэ кубулуйар. Роман Дмитриев 1972 сыллаахха Мюнхеҥҥэ 48 киилэҕэ диэри ыйааһыҥҥа бастыҥ бөҕөс буолбута. Оттон кини кэнниттэн хаалбыт духуобунай нэһилиэстибэтэ — бу Саха Сирин уолаттара ханна да тиийдиннэр, бэйэлэрин кыраныыссатын таһыгар тахсалларын умнубат, модун санаалаах боотурдар буолалларын мэктиэтэ. Кыайыы формулата судургу: Эдьигээнтэн төрүттээх уол, Коркин эрчийбит Чурапчы алааһын буора уонна аан дойдуга кимтэн да тутулуга суох буолуу сырдык ырата.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыска социальнай ситимтэн