Бу күннэргэ Чурапчы нэһилиэгэр 1935 с. тутуллан үлэҕэ киирбит Оройуоннааҕы култуура Дьиэтэ киэҥ хайысхалаах эйгэ хайдах — туох сайдан, үүнэн- чэчирээн, үлэлээн — хамсаан кэлбит баай историятын, кимнээх салайан, үүннээн-тэһииннээн, үлэлэтэн кэлбиттэрин, туох култуурунай-маассабай дьаһаллар ыытыллыбыттарын, оройуон киинигэр олохтоох дьону-сэргэни түмүүгэ араас хайысхалаах үлэлэри ыытан, көхтөөх кыттыыларын, талба талааннарын, ыллыыр-туойар улуус ыччаттарын түмпүт, таптал уотун күөдьүппүт, үҥкүү-битии үтүөкэн дьоро киэһэлэрин тэрийбит, улуус, өрөспүүбүлүкэ, Сойуус суон сурахтаахтарын көрсүһүннэрбит Ытык дьиэни кэпсиир, дириҥ баай историялаах кинигэ үлэтэ бүтэн, “Көмүөл” кинигэ кыһатыгар бэчээттэнээри, туттарылынна. «Чурапчы нэһилиэгэ » ТСТ дьаһалтатын баһылыга Владимир Сивцев бу кинигэни таһаартараары, улахан суолтаны биэрбитэ махталлаах.
“Бу мантан, бу дьиэттэн 1941 сыл уоттаах сэриигэ утаарарга үтүөкэннээх ыччаттарбытыгар кэс тыл үтүөтэ этиллэн, алгыс ананан атаарыллыбыттара.Урут бу биир дьиэҕэ бүтүн култуура бары эйгэтэ – бибилэтиэкэ,киинэ тыйаатыра, методотдел барыта базаланан олорбут эбит буоллахтарына, сэрии кэнниттэн, 1948 с. кыраайы үөрэтэр мусуой тэриллирбитэ. Онтон 10 — ча сылынан, 1957 сыллаахха, бастакы муусука оскуолата аһыллыбыта. Сэбиэскэй тутулга нэһилиэнньэ кинигэни “тутан олорон” ааҕар кэмигэр бибилэтиэкэҕэ дьон сылдьарын учуоттаан, 1961 – 1965сс.. култуура тэрилтэлэрин элбэтэн, тутууга кэскиллээх былааннары торумнаан, олохтоох дьаһалтаҕа сорудахтыырга быһаарыы ылыныллыбыта. Ол түмүгэр 1965с. Чурапчы сэлиэнньэтин килбэйэр киинигэр 300 миэстэлээх култуура оройуоннааҕы дьиэтин тутуута былааннаммыта. Чурапчы нэһилиэгэ 1970 – 1980 сс. төһө да билиҥҥитээҕэр аҕыйах нэһилиэнньэлээх буоллар, “Интэринээт-оскуола” ,“Мурун Тыымпыйа”, “Балыыһа алааһын” томтордоругар тыа сирин кулууптарын аһан үлэлэппиттэрэ. Манна култуурнай-сынньатар дьаһаллары таһынан лиэксийэлэр, дакылааттар, политүөрэхтэр уо. д. а. идеологическай хабааннаах былааннаах үлэлэр ыытыллыбыттара. 1960-с сыллар бүтүүлэрэ, ол эбэтэр 1969 сыллаахха оройуон култууратын бүтүн историятыгар биир улахан хардыы оҥоһуллубута. Ол –Чурапчытааҕы Норуодунай тыйаатыр тэриллиитэ этэ.1970 сыллаахха норуот тыйаатыра Саха АССР уонна РСФСР норуодунай артыыһа П.М. Решетников аатын сүкпүтэ. Күн бүгүн үлэлии, айа – тута олорор “Айыллаан” 1973 сыл ахсынньытыттан үлэтин саҕалаан, тэппит атаҕын кубулуппакка, “ үлэ, олох үөһүгэр тигинэччи олорор”, — диэн суруйар Владимир Дмитриевич.
1973 с. ахсынньы 29 күнүгэр оройуоннааҕы култуура дьиэтэ саҥа икки этээстээх мас дьиэҕэ көһөн киирбитэ.“Саҥа олох”Тохсунньу 3 күнэ 1974 с. суруйуута.
Үөрүүлээх биэчэр
Саҥа дьылы көрсө, 300 миэстэлээх Култуура оройуоннааҕы саҥа дьиэтэ үлэҕэ киириитигэр аналлаах оройуон уопсастыбаннаһын үөрүүлээх биэчэрэ буолла. ССКП райкомун II-с сэкирэтээрэ М.Е.Пермяков, эҕэрдэлииргэ тылы райсэбиэт исполокомун бэрэссэдээтэлэ Р.Р. Бурнашевка биэрэр. Кини оройуон кэлин сылларга култуурунай олоҕо сайдыытын туһунан киэҥник билиһиннэрдэ. Мустубут дьону култуура саҥа дьиэтэ аһыллыытынан, Саха АССР Култууратын миниистирэ Д.Д.Климентов, РСФСР уонна Саха АССР норуодунай артыыһа П.М.Решетников кыыһа Аиза Решетникова, ЫБСЛКС райкомун бастакы сэкирэтээрэ А.С.Шишигин, райсэбиэт исполкомун култуураҕа отделын сэбиэдиссэйэ И.И.Кандинскай, ССКП райкомун бастакы сэкирэтээрэ И.П.Листиков эҕэрдэлээтилэр. Саҥа култуура дьиэтин тутууга сыралаах үлэлэрин иһин, биригээдэ бастыҥ үлэһиттэригэр Саха АССР Култууратын министиэристибэтин уонна култуура үлэһиттэрин профсойууһун обкомун, ССКП райкомун, райсэбиэт исполкомун уонна култуура отделын Бочуотурнай грамоталара туттарылынна. Үөрүүлээх миитин кэнниттэн араадьыйа уонна тэлэбиидэнньэ пианистката Аиза Решетникова, Саха Судаарыстыбаннай муусука тыйаатырын солиһа Маргарита Куприянова,Саха тыйаатырын эстрадатын ырыаһыта Аграфена Кузьмина кыттыыларынан киэҥ бырагыраамалалаах кэнсиэр тэрилиннэ.
Култуура саҥа дьиэтигэр 30-ча тыһ. солкуобайга чугаһыыр суумалаах миэбэл,электрооборудование, муусука инструменнара о.д.а. булулуннулар. Кини үлэтин-хамнаһын тэрийиигэ аналлаах үөрэхтээх үлэһиттэр сүүмэрдэннилэр.
Снежана Титова – И.И.Кандинскай аатынан “Айыллаан” Култуура Киинин Дириэктэрэ. Кинигэ бырайыагын ааптара.
И.И.Кандинскай аатынан “Айыллаан” Култуура Киинэ диэн саҥа үйэҕэ саҥаттан ааттанан, үлэлээн-хамсаан ааспыт историятын кэпсиир кэрэ ис хоһоонноох кинигэлэнэр буолбуппутуттан биһиги эдэр көлүөнэ үлэһиттэр киэн туттабыт!
Үлэбитигэр -хамнаспытыгар холобур оҥостуохпут, ааспыт көлүөнэ күүрээннээх олоҕун сайдыыларын сиһилии билсиэхпит, сирдэтиниэхпит, салгыы сайыннарыахпыт!
Көлүөнэттэн көлүөнэни ситимниир дьоһуннаах кинигэбит биһигини өрүү хараанныыр, харыстыыр аналланнын! Култуура үлэһитэ диэн – бу киһи уйулҕатын хамсатар дьоһуннаах үлэ уонна үрдүк эппиэтинэс! Ол үрдүк аналга, эппиэтинэскэ сылдьар, үлэлиир, айар күүстэр куруук норуотунан өйөннүннэр! Кинилэргэ айалларыгар-туталларыгар киэҥ аартык, симэлийбэт-сүппэт чээл -күөх ыллык тыргылла сытыахтын! Ол ыллык кэҥиирин,суон сурахтанарын, албан аатырарын туһугар, өркөн өйдөр, төлөн түөстэр, талба талааннар айыҥ-тутуҥ, бар дьоммутун саҥаттан саҥа ситиһиилэргэ кынаттааҥ диэн ис-сүрэхтэн ыҥырабын!
Дьэ уонна Чурапчы нэһилиэнньэтин урукку көлүөнэ, уус-уран көрүүбүт кыттыылаахтара, аймахтара-хааннара, оҕолоро, сиэннэрэ күүс-көмө буолан, күнтэн күнү солбутан, ыйтан ыйы кээрэтэн, кыра-кыралаан хомуйсан, төһө өй-санаа тиийэринэн, кыһаллан-мүһэллэн түмэ сатаатым. Онон кинигэбит таһымын хайдах буолбутун көрөөрүҥ, ааҕаарыҥ! Салгыы араас идиэйэлэр киирэн, үйэтитиигэ бу кинигэттэн кынат үүннэринэн, дьоҥҥут-сэргэҕит туһунан бэйэҕит үлэлэһэн барыаххытын эмиэ сөп. ”Тыа сирин култуурата: Чурапчы улууһа”2004 с.,”Чурапчыттан сириэдийэн 2009 с.”, “Талба талааннар” 2015 с. тахсыбыт кинигэлэр билигин кыраайы үөрэтээччилэргэ, Култуура үлэһиттэрэ туһаналларыгар абырал, буолаллар. Онон бу кинигэ кыраайы үөрэтээччилэргэ, аймахха-хааҥҥа тирэх буолуо диэн эрэнэбин. Кинигэ ис хоһоонун сыыйа-баайа салгыы сырдатан иһиэхпит..
М. Герасимова – Сэҥээрэ