Улуу Өктөөп социалистыы өрөбөлүүссүйэ кыайыытын ньиргиэрэ саха дьадаҥыларын эмиэ уһун ууттан уһугуннарбыта. Болугур нэһилиэгэр (оччотооҕуга Амма улууһун I Болугур, Сүпсүк Болугур, Аллараа Кугда нэһилиэктэрэ) дьадаҥы дьон ортотугар үөрэх, сайдыы төһө да суоҕун иһин, саҥа олох идиэйэлэрин дьоҥҥо сэргэҕэ тарҕатар сытыы-хотуу ыччаттар, аҕыйах да буоллаллар, баар этилэрэ.
Кинилэр уһук, хараҥа сиргэ Сэбиэскэй былааһы олохтооһуҥҥа көхтөөхтүк кыттан барбыттара, дьадаҥылар кэмитиэттэрин, ревкомнар чилиэннэринэн буолбуттара.
Сүүрбэһис сылларга, холобур, Михаил Афанасьевич Дьячковскай (Тыытайбах) Сэбиэскэй былаас бөҕөтүк олохсуйбутун, аныгы үйэ тиэхэньикэ, электричество үйэтэ буолуохтааҕын, байылыат олохтоох холкуостар тэриллиэхтэрин туһунан кэпсиирин дьон-сэргэ олус кэрэхсээн, санаалара олуһун көтөҕүллэн истэллэрэ. Оччотооҕу оҕолору кини: “Бу ыччаттар күҥҥэ отуттуу буут сирин тиэрэр тыраахтар диэн тимир көлөнү, күҥҥэ 40-50 көс сири сүүрэр массыына диэн аныгы аты, аҕыйах чааска 100 көс сири көтөр дьарапылаан диэн аалы салайыахтара”, — диирин ол кэминээҕи ыччаттар олуһун диэн дьиибэргииллэрэ, өйдөрүгэр даҕаны батарбат этилэрэ. Михаил Афанасьевич Ленин уонна киин тэрийбит баартыйатын, 1917 сыллааҕы өрөбөлүүссүйэлэр, гражданскай сэрии устуоруйаларын сиһилии кэпсиирэ. Кини марксизм-ленинизм классиктарын айымньыларын ааҕар, үөрэтэр эбит. Ол иһин буолуо, кинини баайдар абааһы көрөн “төбөтүнэн ыалдьар” диэн холуннараллара. Оттон бар дьоно улахан сайдыылаах, бөлүһүөк быһыытынан сыаналаан сөҕөллөрө-махтайаллара.
Итинник активистар батараактарга, хамначчыттарга, дьадаҥыларга, сэниэ баайдарга сири дууһа быһыытынан ааҕан үллэрэр саамай сөптөөҕүн киэҥник өйдөтөллөрө. 1920 сыллаахха тыа сиригэр маҥнайгы комячейкалар тэриллиилэригэр М.А. Дьячковскай, Г.Н. Дьячковскай, С.Е. Кутургуин, Н.О. Босиков, И.Г. Васильев, Ф.Ф. Дыдаев чилиэннэринэн буолбуттара. Кинилэр салалталарынан 1921 сыллаахха тэриллибит маҥнайгы комсомольскай тэрилтэҕэ чилиэннэринэн: Е.И. Константинов, И.Г. Аверинскай, И.Г. Ядрихинскай, А.А. Павлов, Т.Т. Максимов, М.Т. Фомин, Д.М. Дьячковскай, И.Д. Сысолятин уо.д.а. киирбиттэрэ. Кинилэр эмиэ Сэбиэскэй былаас бастакы дьаһалларын олоххо киллэриигэ эрчимнээхтик ылсан, нэһилиэнньэ, ыччат ортотугар улахан сабыдыаллаах иитэр-өйдөтөр үлэни ыыппыттара. Болугур нэһилиэгин ити ревкомовецтарын, коммунистарын, комсомолецтарын кытта Сулҕаччы ревкомовецтара И.И. Константинов (Делегат Иван), В.М. Поисеев (Харачаан) биир сибээстээхтик үлэлээбиттэрэ. 1921-1923 сылларга Коробейников баандатын, Пепеляев авантюратын утары илиилэригэр саа-саадах туппуттара.
Сэбиэскэй былаас туругурарын туһугар охсуспут үгүс ревкомовецтар бандьыыттар хааннаах илиилэриттэн өлөн туораабыттара, дьиэ кэргэн бүттүүнэ быстыбыт түбэлтэлэрэ эмиэ баара. Холобур, Иннокентий Диодоров (Сипсик) биэс уолаттарыттан иккитэ сэриигэ өлбүтэ, оттон икки уолун – Тимофейы уонна Тарааһы Сэбиэскэй былааска көхтөөхтүк үлэлээбиттэрин, ревкомнаабыттарын иһин бандьыыттар тутан ылан Чычымахха илдьэн ыппыттара. Сипсик бэһис уола Степан Иннокентьевич Диодоров (Халыйаат) гражданскай сэрииттэн тыыннаах ордон үгүстүк үлэлээбитэ, 1930 сыллаахха “Халыйаат” диэн холкуоһу тэрийбитэ. Кини кэлин ыалдьан өлбүт. Авдотья Дьячковская эмээхсин үс уола ревком чилиэннэрэ буолбуттарынан буруйдаан Сулҕаччыга, кини кыра уолун Д.В. Дьячковскайы Чурапчыга ытан өлөрбүттэрэ. Оттон улахана И.В. Дьячковскай I хаайыыттан куотан Түүйэ үрэҕэр булчут үүтээнигэр кыстаабытын, ону эмиэ саас тутан ыланнар дьакыйбыттар. Орто уола И.В. Дьячковскай II бандьыыттартан мүччү туттаран Дьокуускайга түһэр, кэлин Саха АССР Үрдүкү суутугар өр сылларга үлэлээбитэ биллэр.
Улуу Өктөөп кыайыыларын туруулаһан көмүскэспит Болугур нэһилиэгин хорсун уолаттарын хааннара мээнэҕэ тохтубатаҕа. Коробейников баандата, Пепеляев авантюрата үлтүрүтүллүбүттэрэ, коммунистар уонна комсомолецтар, кыһыл байыастар охсуспут охсуһуулара, дьулуспут дьулуһуулара – социализмы тутуу улам киэҥ далааһыннаммыта. Бу бастакы көлүөнэ ыччаттары солбуйан холкуостары тэрийсибит уонна бөҕөргөтүспүт үлэ бэтэрээннэрэ Социалистическай Үлэ Дьоруойа Р.И. Константинов, Д.Г. Аверинскай, Г.Н. Сергеев, М.Г. Васильев, С.Ф. Абрамов, Н.В. Фомин уо.д.а. нэһилиэнньэ ытыктабылын ылыахтарын ылбыттара, билигин кинилэр ыччаттара туһалаах үлэнэн дьарыктаналлар.
Билиҥҥи дьоллоох олох туругурарын иһин туруулаһан охсуспут, сырдык тыыннарын толук уурбут дьоннор ааттарын Болугур нэһилиэгин олохтоохторо, ыччаттар умнубаттар.
Кинилэр төрөөбүт-үөскээбит Аммаларын биэрэгэ, оччотооҕуга бөдөҥ Карл Маркс аатынан сопхуос Болугурдааҕы отделениетын киинэ билиҥҥитэ Мындаҕаайы бөһүөлэгэ киһи сөҕөр гына тубуста, киэркэйдэ, үгүс уопсастыбаннай да, чааһынай да тутууларданна. Манна 70-с сылларга 35 коммунистаах партийнай, 70 чилиэннээх комсомольскай тэрилтэлэр бааллара, сопхуос, оройуон, ону ааһан өрөспүүбүлүкэ киэн туттар бастыҥ маяк үлэһиттэрэ үүнэн тахсыбыттара.
Маны барытын биһиэхэ Улуу Өктөөп, Сэбиэскэй былаас биэрбиттэрэ мэлдьэх буолбатах. Маныаха көстөр оччотооҕу хаан-уруу Ленинскэй баартыйа норуоту сирдээбит, салайбыт, тэрийбит күүһэ.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ