Урукку сылларга “Саҥа олох” хаһыат норуот дьиҥ бэйэтин хаһыата, бары санаатын толору этинэр, биллэрэр-иһитиннэрэр тырыбыынатынан буолара. Ону, аан бастаан, урукку сылларга кини учредителлэрэ (ол эбэтэр тэрийээччилэрэ) эрэдээксийэ кэлэктиибэ даҕаны, улуус салалтатын аппараата даҕаны, “Сахабэчээт” хампаанньа даҕаны даҕаны үлэтигэр ханнык да хааччахтааһыны олохтооботторо, бэйэлэрэ тугу баҕаралларынан дьаһайбаттара, хайдах быһыылаан тахсарын олорчу ааҕааччылар илиилэригэр биэрбиттэрэ да туоһулуур. Инньэ гынан эрэдээксийэ үлэһиттэрин көмөлөрүнэн хаһыаты улуус олохтоохторо кэлэктиибинэйдик бэйэлэрэ оҥороллоро. Онно кинилэр кыттыылара хайдаҕый да, ис хоһооно эмиэ оннук буолара. Билигин хомойуох иһин итинник буолбатах…
Оччотооҕу хаһыаттарга суруйар актыыба киэҥ этэ. Ол иһигэр өр сыллартан бастайааннайдык кэрэспэдьиэнниир дьоно элбэхтэрэ. Олору барыларын хабан ааттыыр кыаллыбат эрээри, сорохторун ааттыахха сөп. Холобура 70-90-с сылларга араас-араас анал тиэмэлэргэ утумнаахтык суруйбут Чурапчы сэлиэнньэтиттэн билигин Саха норуодунай суруйааччытыгар тиийэ үүммүт Семен Попов-Сэмэн Тумат, Семен Данилов-Семен Романов, Дмитрий Лазарев, Петр Аржаков, Иван Кандинскай, Роман Саввин, Иннокентий Егоров, Евдокия Каженкина, Кирилл Пермяков, Татьяна Кононова, Афанасий Захаров, Петр Седалищев. Хоптоҕоттон Дмитрий Эверстов-Диринскэй, Прокопий Флегонтов, Трофим Сокольников, Мугудайтан Екатерина Слепцова, Татьяна Захарова, Чакыртан Николай Филиппов, Соловьевтан Алексей Макаров, Дьокуускайтан Николай Соловьев, Гаврил Ефимов, Василий Лыткин… Көстөрүн курдук, бары даҕаны биллибит-көстүбүт, дьоһуннаах олоҕу олорбут уонна олорор, ытыктабыллаах, тус-бас, боһомо дьоннор.
Маны тэҥэ хаһыат хаһаайыстыбатыгар, култуураҕа, үөрэххэ, доруобуйаҕа, дьиэ кэргэн боппуруостарыгар, социальнай көмүскэлгэ, сэрии тиэмэтигэр, успуорка, уус-уран литэрэтиирэҕэ о.д.а. салааларга чопчу элбэхтии киһилээх суруйар актыбыыстардаах этэ.
Биһиги ол дьоннорбутуттан биирдлэстэрин туһунан кэпсиэхпитин баҕаран кэллибит. Онтубут табыллыбытыгар-табыллыбатаҕар аймах-билэ дьонноруттан хомнооботторугар көрдөһүөхпүт этэ. Судургутук санаатахха: өс хоһоонугар этиллэринии, саппыкыһыт саппыкыта суох сүүрэ сылдьарын курдук, дьон туһунан кэпсиир киһи бэйэтин туһунан суруллубата кэлтэй диэммит.
Хаһыакка илии баттыырынан “И. Егоров”, Иннокентий Дмитриевич Егоров 27-гэр диэри Чакыр нэһилиэгэр Молотов аатынан тыа хаһаайыстыбаннай артыал чилиэнэ этэ. Онно үүнэн эрэ эдэр киһи биригэдьииринэн, сылгы табаарынай пиэрмэтин сэбиэдиссэйинэн, холкуос бырабылыанньатын бэрэстээтэлинэн, холкуос бырабылыанньатын бэрэстээтэлин солбуйааччынан үлэлээн баран, доруобуйатынан эмтээх-томтоох сиргэ оройуон киинигэр – Чурапчы сэлиэнньэтигэр көһөн кэлэн оройуон Сэбиэтин толорор кэмитиэтин кинофикацияҕа отделыгар буҕаалтырынан ылыллар. Үс сылынан ити отдела уонна култуурунай-сырдатар отдел холбоһоннор култуура отдела буолбуттарыгар үрдүкү буҕаалтырынан ананар. Аны туран Алексеевскай (билиҥҥи Таатта) уонна Чурапчы оройуона, кинилэргэ эбии Амматтан Сулҕаччы, Соморсун нэһилиэктэрэ холбоһоннор Алексеевскай оройуон буолбуттарыгар култуура отделын сэбиэдиссэйин солбуйар. Салгыы оройуоннай Сэбиэт суолун отделын сэбиэдиссэйинэн үүннэриллэр. Итинтэн саҥа тэриллибит суол учаастагын атаҕар туруорууга, бөҕөргөтүүгэ ананан үрдүкү буҕаалтырдыыр. Онтон оройуоннааҕы плем-холбоһук үрдүкү буҕаалтыра. Суот, үп үлэтин баһылаан, ситиһиилээхтик үлэлээн, талаана тахсан, “оройуон кылаабынай буҕаалтыра” диэн доҕотторун-атастарын оонньуулаах уостарын номоҕор киирэр. 1974 сылтан 1981 сылга диэри киносеть дирекциятын дириэктэринэн үлэлээн баран биэнсийэҕэ тахсыбыта.
Хаһан даҕаны Иннокентий Дмитриевич уопсастыбаннай үлэтэ элбэх этэ. Олортон сорохторун эттэххэ, аҕыс сыл устата субуруччу култуура үлэһиттэрин профсойууһун оройуоннай кэмитиэтин бэрэстээтэлэ, араас болдьоххо уобаластааҕы кэмитиэтин чилиэнэ, ПССУОС ыстааты таһынан инструктора, биэс сыл оройуоннааҕы норуодунай хонтуруол кэмитиэтин чилиэнэ, оттон профсойуус оройуоннай Сэбиэтэ тэриллибитигэр ыстааты таһынан отделын сэбиэдиссэйэ, өр кэмҥэ райпо хонтуруоллуур-ревизиялыыр хамыыһыйатын бэрэстээтэлэ, оройуон Сэбиэтин толорор кэмтитиэтин арыгылааһыны утары охсуһар хамыыһыйатын чилиэнэ, Чурапчы олохтоох Сэбиэтин итинник хамыыһыйатын бэрэстээтэлэ… Дьэ, маннык бара турар. Баларга Иннокентий Дмитриевич, майгытын сиэринэн, саамай көхтөөхтүк үлэлээбитэ, ону ылаттаабыт махталлара, бириэмийэлэрэ даҕаны кэрэһэлииллэр.
Иннокентий Егоров респотребсойуус сийиэһигэр дэлэгээтинэн талыллыбыта. “1941-1945 сылларга Аҕа дойдуну көмүскүүр Улуу сэрии сылларыгар килибиэннээх үлэтин иһин”, Кыайыы 30 сылын, “Үлэ бэтэрээнэ” мэтээллэринэн, социалистическай куоталаһыы кыайыылааҕын знагынан, өрөспүүбүлүкэ, оройуон, үлэлээбит тэрилтэлэрин үрдүкү салалталарын элбэх ахсааннаах Бочуотунай грамоталарынан наҕараадаламмыта.
Үөһэ суруллубут барыта ситэтэ суох орто үөрэхтээҕин иһин кини олоххо төрүкүттэн көхтөөх позициялааҕын, ыһыы киһитин, туруу үлэһитин этэр.
Кини олох эдэр сааһыттан гимнастеркатын кэтит курунан курданан кыһыҥҥы тымныыга тоҥуу хаарга дьону байыаннай үөрэххэ эрчийэн хамаандалаан курбачыйа-ирбэчийэ сылдьара билигин кинини өйдүүр аҕам саастаах дьон өйүгэр субу баарбык умнуллубаттык хатанан хаалбыт. Киносеть дирекциятыгар үлэлиир кэмнэригэр үлэтигэр уратытык кыһаллара, кэлэктиипкэ дьиссипилиинэни олус кыайа тутара, үлэһиттэр былааны толороллорун ааһан лаппа аһаралларын, быыстала суох субуотунньуктарга үрдүк таһаарыылаахтык кытталларын тэрийэрэ, киһи сөҕүөн курдук ситиһэрэ. Ол сылларга этэ бу тэрилтэ оройуоҥҥа, зонатыгар, өрөспүүбүлүкэҕэ мэлдьи бастаан албан аатыран, суон сураҕыран барыытын саҕаланыыта. Манна эбэн эттэххэ – Иннокентий Дмитриевич икки өрөбүл күнтэн бииригэр эрэ сынньанара. Хайаан да субуотаҕа хонтуоратыгар сарсыарда лоп курдук тоҕуска кэлэн соҕотоҕун толору үлэлиирэ. Оччолорго даҕаны бэрээдэги обургутун уонна мэлдьи кэһээччи ханна барыай, онуоха буруйдааҕы уохтаах мөҕүүнэн-этиинэн муҥурданара, биир даҕаны үлэһитин устубута суоҕа. Көрдөххө кытаанахтыҥытын иһин, ис-иһиттэн олус сымнаан, сылаас дууһалаах, аһыныгас, амарах киһи этэ диэн ахталлар.
Иннокентий Дмитриевич хаһыакка суруйууларын билигин арыйан көрдөххө, үгэс курдук, критическэйдэр уонна быһаччы туоннаахтар. Ол арааһа кини ис майгытыттан-сигилититтэн буолуо. Бэйэтигэр өрүү үрдүк көрдөбүлү туруорунара, атыттартан эмиэ оннугу ирдиир айылгылааҕа. Атыны сатаабата. Оннук олорон кэлбитэ. Кырдьыга, билигин даҕаны кириитикэ наада. Бары сары-санныбытын таптайса, арбаһа-хайҕаһа эрэ сырыттахпытына туох үчүгэйэ кэлиэй. Итэҕэс эбии дириҥиэ, мөлтөх быһыы салҕаныа, саллайдар-саллайан иһиэ…
Кини сорох суруйуулара, баҕар, кэмигэр сөбүлэппэтэхтэрэ, ким эмэ тириитин таһынан киирбиттэрэ буолуо. Оннук түбэлтэтигэр таарыллыбыттар, туһааннаах үлэһиттэр, улуус, сэлиэнньэ дьаһалталара кинилиин кэпсэтиһиэхтэрин, сүбэлэһиэхтэрин, кини саныырыттан төттөрүтүгэр итэҕэтиэхтэрин эмиэ сөп этэ. Оччотооҕу хаһыат – норуот тырыбыыната этэ диэбиппит, ааҕааччылар, дьоннор ол бырааптарынан толору туһаналлара.
Киһи-киһи араастаан толкуйдуур, онтун хаһыакка аҕалар. Бэчээттэммит суруктарга эппиэт ирдэнэрэ, кинилэр дьүүллэһиллэллэрэ, ол туох дэммитэ эбэтэр ханнык дьаһал ылыллыбыта эмиэ бэчээттэнэн иһэрэ, ол иһин наада диэн этиллэр. Кэрэспэдьиэннэр суруйар үлэлэригэр бэйэлэрэ туох түмүгү оҥостоллоро ол туохтан да түргэнник дьоҥҥо тиийиэн сөп этэ. Ол биһигини иитэр үлэҕэ кубулуйуохтааҕа.
Маннык, Иннокентий Дмитриевич Егоров курдук, атын да эҥин хайысхалаах, көрүүлээх, туспалаах буочардаах суруйар актыыптаннаҕына хаһыаппыт интэриэһинэй, үгүс кырыылаах-талаалаах, киирсиилээх, кимээһиннээх, тиистээх-уостаах, хамсатыылаах буолуо этэ. Хаһыат олоҕунан олоруохтаах!
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ, “Саҥа олох” хаһыат үрдүкү кэрэспэдьиэнэ