Чурапчы сирэ-дойдута ытык биһик буолан чулууттан чулуулары иитэн таһаарар, кэскиллээх саҕалааһыннары тэрийэн олохтуур үтүө холумтаннаах. Чурапчыттан искусство, спорт, судаарыстыбаннай уонна духуобунай сайдам санаа дьоһун дьоно саха норуотун туһугар туруулаһан, үлэлээн кэлбит үтүө холобурдара элбэх. Ол курдук Чурапчыттан силис тардан ох саанан ытыы көрүҥэ билигин өрөспүүбүлүкэ таһымыгар сайдан, саха уолаттара уонна кыргыттара Арассыыйа, Европа, Аан дойду түһүлгэригэр ситиһиилээхтик кытталлар. Бу спорт олус кыраһыабай, бэйэтэ киһиттэн ураты дьоҕуру ирдиир, булт таҥаралаах саха норуотун хааныгар иҥэн сылдьар спорт көрүҥүн тэрийбит киһинэн Саха АССР үтүөлээх тренерэ Павел Стасов буолар.
Павел Михайлович баара буоллар быйыл атырдьах ыйын 16 күнүгэр оруобуна 90 сааһын ылыа эбит. Дьэ, хайдах саҕаламмытай бу Сахабыт сирин спордун историятын бэрт чаҕылҕай страницата? Ох саанан ытыы көрүҥэ 1964 сыллаахха биһиги Чурапчыбытыгар өрөспүүбүлүкэҕэ бастакынан тэриллибитэ. Ол кэмнэргэ үтүөкэннээх энтузиаст дьонноох буолан, ырааҕы өтө көрөн, оройуоммутугар спорт бу көрүҥэ баар буоларын таба өйдөөн үлэни саҕалыыллар.
Спорт кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ А.К. Софронов саҥа үлэлээн эрэр кэмнэрэ этилэр. Кини Чурапчыга тутуу учаастагар үлэлии кэлбит Павел Стасовы ыҥыран, кини сөбүлэҥин ылан, уопсастыбаннай тренер буоларыгар сөҥнөһөн, үлэ саҕаланар. Өрөспүүбүлүкэҕэ кэлбит 14 устуука немецкэй ох барыта Чурапчыга кэлэр. Павел Михайлович ыччаты түмэн, секциятын саҕалаан барар. Аан бастаан дьарыктаммыт оҕолоруттан 1965 сыллаахха Чита куоракка Саха сирин оҕолоро, ыччаттара Сибиир уонна Хотугу Илин күрэхтэһиитигэр 3-с бочуоттаах миэстэни ылан кэлэллэр. Ол күрэхтэһиигэ бастакы истиэпэннээх разряд нуорматын Евдокия Сивцева, Артур Попов толороллор. Дьэ, бу күрэхтэһииттэн саҕалаан, Саха сирин спордун хааһынатыгар кыайыылар, мэтээллэр, кубоктар, ситиһиилэр кэлэн — тиксэн иһэллэр. 1967 сыллаахха Павел Стасов сахалартан бастакынан ох саанан ытыыга ССРС спордун маастарын, оттон кини иитиллээччитэ Илья Васильев спорт маастарыгар хандьыдаат нуорматын толороллор.
Салгыы Чурапчы охчуттара бастакы улахан өрөгөй кыайыылара 1968 сыллаахха Улан Удэ куоракка Арассыыйа күрэҕэр буолар. Бу Арассыыйа юниордарга күрэҕэр Саха сирин хамаандата Бурятия, Чита курдук олус күүстээх охчуттардаах хамаандалары кэннигэр хаалларан, бастакы миэстэни ылаллар. Кыргыттарга: Шура Христофорова, Маша Дьячковская, Ира Васильева, Света Фа-инфо оттон уолаттарга Коля Оконешников, Дима Ноговицын, Миша Филатов, Гриша Смирников бары Чурапчы орто оскуолатын үөрэнээччилэрэ ситиһиилээхтик кытталлар.
Дьэ, бу кэнниттэн атын улуустар ох спордун сэҥээрэн, Уус Алдаҥҥа, Үөһээ Бүлүүгэ, Ленскэйгэ, Майаҕа секциялар арыллаллар.
Манчаары оонньууларыгар ох саанан ытыы көрүҥүн бастакы күрэхтэһиитэ Майаҕа буолар. Онно дьахталларга Ульяна Сидорова-Морфунова, эр дьоҥҥо Павел Стасов, кыргыттарга Шура Христофорова, уолаттарга Коля Оконешников чемпион үрдүк аатын ылаллар. Хамаанданан Чурапчы оройуонун охчуттара I-кы миэстэни ылаллар.
Бу күрэхтэһиилэр кэннилэриттэн Сибиир уонна Уһук Илин күрэхтэһиилэригэр, Арассыыйаҕа араас таһымнаах күрэхтэргэ ситиһиилэр биир-биир кэлэн испиттэрэ. Ити барыта тренербит Павел Михайлович спорка уһуйааччы, иитээччи быһыытынан талаанын бигэргэтэн испитэ. Сахабыт сиригэр ох саанан ытыы көрүҥүн дьон дьэ билэн, Чурапчы аата элбэхтик ааттанар буолбута. 1968 сыллаахха спорт-оскуола иһинэн ох саанан ытыыга аналлаах секция арыллан үлэлээбитэ. Тренердэринэн Павел Стасов уонна кини биир бастыҥ иитиллээччитэ Илья Васильев үлэлээн саҕалаабыттара.
1969 сыллаахха Новая Каховка диэн Украина куоратыгар ДСО «Урожай» ССРС таһымнаах улахан күрэҕэр, биирдиилээн зачекка Саха сирин спортсменын аата ааттанан оччотооҕу союз охчуттарын улаханнык соһутуу буолар. Ол курдук, дьахталларга биирдиилээн бастыыр иһин күрэххэ миэстэлэр маннык буолаллар: I м. — Е.Мельник (Украина), II м. — Х. Гомбожанова (Улан Үдэ), III м. — М. Попова (Саха сирэ).
1969 сыллаахха мин Алушта куоракка Саха дьахталларыттан бастакынан ССРС спордун маастарыгар хандьыдаат нуорматын толоробун. Онтон дьахталлартан бастакынан Сойуус спордун маастара Мария Игнатьева—Алексеева 1980 сыллаахха толорор. Эмиэ ити сылга маастары Надежда Спиридонова толорон, Павел Михайлович үөрүүтэ үрдүүр. Тренердэрин кэнниттэн уолаттарбыт Владимир Слепцов, Михаил Матвеев эмиэ маастар нуорматын толорон таһым үрдээн иһэр. Онтон ыла Сахабыт сиригэр ох спорда күүскэ сайдар. Билигин аахтахха, 1000-тан тахса охчуту биһиги тренербит иитэн таһаардаҕа, хас биирдиилэрин ситиһиитэ кини үлэтин түмүгэ буолар.
Чурапчы ыччаттара Александр Попов, Марианна Сергеева Арассыыйа чемпионнара буолан РСФСР сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн ССРС улахан күрэхтэригэр дьоһуннук ыппыттара. Бу олус улахан ситиһии этэ. Манна мэһэйдэр да баалларын үрдүнэн, Павел Михайлович дьиҥ патриот, спорт настаабынньыга буоларын дакаастаабыта. ССРС күрэҕэр иитиллээччилэрин кытта ыыппатахтара хомолтолоох. Онно тиийэн бэйэтэ өйөөн, көмөлөһөн кэлбитэ буоллар Александр да, Марианна да олох улахан ситиһиилээх буолуохтара хаалбыта. Павел Михайловиһы 1972 сыллаахха Болгария судаарыстыбаннай тренерэ буоларга ыҥыра сылдьыбыттара. Онно биһиги тренербит эмиэ улахан патриотун бигэргэтэн барбатаҕа. Ол оннугар ити сыл РСФСР сборнайын 8 киһититтэн 5 спорсмена Саха сириттэн, кини иитиллээччилэрэ буоларын билигин санаан кэбиһиҥ.
Төрөппүт кыыһа Анна Стасова Арассыыйа Олимпийскай хамаандатын чилиэнинэн сылдьыбыта. 1994 с., 1995 с. Мальтаҕа буолбут 16 дойду кыттыылаах норуоттар икки ардыларынааҕы турнирга бочуоттаах II-с миэстэни ылан турар.
Рим куоракка, Италияҕа Европа кубогар Арассыыйа хамаандатын састаабыгар киирсэн, Павел Михайлович Стасов бу үлэлээбит сылларыгар III-с миэстэни ылбыта. Сахабыт сиригэр 25 сойуус, Арассыыйа спордун маастардарын иитэн, үөрэтэн таһаарбыта. Кини иитиллээччилэрэ 24 төгүл Арассыыйа «Урожай», «Спартак» уопсастыбаларын чемпионунан буолбуттара. Кинилэр ортолоругар Матвеев М.Н. түөрт төгүл, Попова (Прокопьева) М.Е, Алексеева (Игнатьева) М.С., Слепцов В.Н. — үстүү төгүл, Спиридонова Н.С., Попов А.И. — иккилии төгүл, 6 төгүл Сойууска Сэбилэниилээх күүстэр чемпионнарынан, 27 төгүл Сибиир, Уһук Илин уонна 70 төгүл Саха сирин чемпионнарынан буолуталаабыттара.
Дьэ, ити курдук, 60- тан тахса сыл тухары, кыратык симэлийэн да ыллар, ох көрүҥэ Сахабыт сиригэр балысханнык сайда турар. Күн бүгүн Олимпиада үрдүк чыпчаалларын дабайыыга былааннаах үлэлэр тиһиктээхтик ыытыллаллар. Ол курдук, спорт-оскуоланы бүтэрбит ыччаттарбыт Александр, Михаил Филатовтар, Михаил, Анна Стасова — Алексеевтар, охпут биир төрүт сахалыы көрүҥүн тэрийэн таһаарбыт «Саха өрөспүүбүлүкэтин Үтүөлээх тренерэ» аатын ылбыт Борис Олесов оройуоммутугар ох иккис тыынын ыларыгар тренерэ Павел Михайлович үлэтин салҕаан үлэлээбит, Сергей Майоров.
Билигин Павел Михайлович Стасов, биһиги тренербит саҕалаабыт үлэтэ олус үрдүк таһымҥа таҕыста. Арассыыйа чемпионата Саха сиригэр кытта ыытыллар буолла. Онон биир киһи модун санаата, сүрэҕин сылааһын, туох баар кыаҕын анаан, ыччаты иитиигэ талаанын арыйан, үтүө холобур буолар Саха АССР үтүөлээх тренерин дьоһун дьылҕата. Кини олоҕун аргыһа Тамара Спиридоновна Стасова эмиэ спорт биир бэтэрээнэ, ситиһиилээх тренерэ. Биир санаанан олус үчүгэйдик бу ох саанан ытыы көрүҥэ сайдарыгар үлэлээн ааспыттара бэйэтэ туспа дьоһун история. Кинилэр дьоһун олохторун кыыһа Анна Павловна, күтүөтэ Михаил Валерьевич, сиэттэрэ эмиэ дьоһунук салҕыыллар.
Павел Михайлович дьоһун үлэтин бигэргэтэллэр элбэх наҕааадалара, ситиһиилэрэ. Кини үлэ, спорт бэтэрээнэ, сахалартан ох саанан ытыыга бастакы ССРС спордун мастара, Социалистическай куоталаһыы икки төгүллээх кыайыылааҕа, Саха АССР үтүөлээх тренерэ, үөрэхтээһинин туйгуна, Чурапчы улууһун Бочуоттаах гражданина, Саха сирин спордун ХХ-с үйэҕэ лауреата, ССРС спордун сайдыытын иһин мэтээл хаһаайына, ДСО “Урожай” бочуоттаах чилиэнэ.
Тапталлаах тренербит аатын ааттаан, үбүлүөйдээх сылыгар спорт министиэристибэтэ туох эмит дьоһун дьаһал ылыныа диэн эрэнэбин. Ох саанан ытыыга Олимпийскай чемпионнар, Арассыыйа, Аан дойду күрэхтэрин кыайыылаахтара иитиллэн, уһаарыллан кэлэ турдунар.
Павел Михайлович Стасов бары иитиллээччиэрин, бииргэ алтыһан үлэлээбит спорт бэтэрээннэрин үтүөлээх тренер 90 сааһын туолар үбүлүөйүнэн эҕэрдэлиибин. Ох саанан ытыы көрүҥэ олус умсугутуулаах, кэрэ эйгэлээх, дьиҥнээх характеры уһаарар ураты үтүө көрүҥ буолар.
Мария Попова — Үлэ, спорт бэтэрээнэ
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ