Казах норуотун улуу суруйааччыта, учуонайа, Абай Кунанбаев олоҕун-дьаһаҕын чинчийбит, үйэтиппит Мухтар Омарханович Ауэзов аата Саха сирин култууратыгар дириҥник ытыктанар. Кини айар үлэтэ омук-омук быыһыгар турар истиэп оҕолорун — казахтары уонна сахалары — сүрүннүүр философияларын, алдьархайдарын уонна сырдыкка тардыһыыларын кытта силбэһэр. Бу сибээс судургу үтүктүү буолбатах, бу — Евразия устун иҥээһиннэнэ сытар киэҥ дуолга тыыннаах хаалбыт түүр тыллаах омуктар духуобунай майгыннаһар (гомология) көстүүлэрэ.
Айар үлэ төрдө: Энлик-Кебектэн Абай суолугар диэри
Мухтар Ауэзов XIX-с үйэ иккис аҥаарыгар Казахстаҥҥа буолбут феодальнай тутул уларыйыытын туоһута этэ. Кини айар үлэтэ фольклортан саҕалаан, психологическай роман жанрыгар тиийэ сайдыбыта.
«Энлик-Кебек» (1917): Таптал уонна хабыр былдьаһык трагедиятын нөҥүө патриархальнай-бас билэр тутул сиэртибэлэрин ойуулаабыта. Манна номоххо кубулуйбут сюжет баар да, ону кытта автор бэйэтин кэмин социальнай-политическай проблемаларын холбоон биэрэр.
«Путь Абая» (түөрт томунан тахсыбыт эпопея): Ауэзов сүдү ситиһиитэ. Бу соҕотох киһи олоҕун эрэ хрониката буолбатах, бу — бүтүн норуот өйүн-санаатын, моральнай кодексын, ис кистэлэҥ мөккүөрүн энциклопедията. Абай курдук бөлүһүөк бэйиэт уобараһынан Ауэзов билиигэ-көрүүгэ, гуманизмҥа уонна норуот инники кэскилигэр суолу арыйбыта.
Мухтар Омарханович билим өттүнэн эмиэ сүҥкэн кылааты киллэрбитэ. Кини «История казакской литературы», «Очерки истории древней казахской литературы» диэн фундаментальнай үлэлэригэр түүр-монгуол эйгэтин литэрэтииринэй бырассыаһын систиэмэлээбитэ. Кини эппитинэн, «номохтон устуоруйаҕа, оттон устуоруйаны литэрэтиирэҕэ кубулутуу — омук өлбөт-сүппэт аналын мэктиэтэ».
Сибээс уонна сабыдыал: Тоҕо саха суруйааччылара Ауэзовы ааҕаллар этэй?
Саха литературатын төрүттээччилэрэ Өксөкүлээх Өлөксөй, Алампа Софронов, Николай Неустроев айымньыларыгар дойдуну таптааһын, омук быһыытынан симэлийии куттала уонна киһи дьылҕата тиэмэлэрэ бастакы миэстэҕэ тураллар. Ити тиэмэлэр Ауэзов прозатыгар толору бааллар.
Саха интеллигенцията, ордук 1950–1960-с сылларга, ССРС национальнай өрөспүүбүлүкэлэрин литэрэтиирэлэрин кытта ыкса алтыһыы кэмигэр, Ауэзов айымньыларын булан аахпыта. Сабыдыал хас да хайысханан барбыта.
Историческай роман жанра. Далан («Тыгын Дархан»), Василий Яковлев («Уот иитиитэ») историческай прозаҕа ылсалларыгар Ауэзов «Абайын» нөҥүө ааспыттара диэтэххэ омун буолбатах. Историческай личностар уобарастарын айыыга Ауэзов ньымата — дьоруойу идеализациялаабакка, кинини кыраныыссата суох моһуоктор ортолоругар, ис мөккүөрдээх гына ойуулааһын — саха суруйааччыларыгар методологическай маяк буолбута. Холобур, Далан Тыгын Дарханы судаарыстыбаннас туһугар охсуһар стратег, ол эрээри норуотун хаанын тоҕор трагедиялаах киһи быһыытынан арыйбыта — бу Ауэзов Абайы арыйар ньыматын кытта дьүөрэлии.
Фольклор уонна реализм силбэһиитэ. Суорун Омоллоон драматын, Николай Мординов-Амма Аччыгыйын «Сааскы кэмин» кытта тэҥнээтэххэ, Мухтар Ауэзов персонажтарын монологтара уонна диалогтара олус дириҥ философиялаахтар. Кини дьоруойдара күннээҕи кыһалҕаны таһынан, космогоническай ыйытыылары биэрэллэр. Саха суруйааччылара эмиэ итинник суолу тутуспуттара: кинилэр дьоруойдара алаастарыгар бүгэн хаалбакка, куйаар, олох-дьаһах, Таҥара уонна Киһи сыһыанын туһунан толкуйга түһэллэр.
Гуманистическай пафос. Ауэзов бары айымньыларыгар киһи личнэй дьылҕатын уонна норуот дьылҕатын араарбакка көрөр. Саха прозатыгар Эрилик Эристиин, Амма Аччыгыйа маннык хабааннаахтык киһи ис эйгэтин арыйаллар.
Арыллыбатах өрүттэр: Инники кирбии
Биллэрин курдук, Мухтар Ауэзов Саха сиригэр иккитэ сылдьыбыта: 1954 сыллаахха РСФСР суруйааччыларын II съеһигэр уонна 1958 сыллаахха Саха сирин литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын күннэригэр. Ол эрэн, кини сырыытын, көрсүһүүлэрин туһунан докумуоннар архыыптарга хараллан сыталлар, научнай эргимтэҕэ өссө да ситэ-хото сырдатылла иликтэр.
Арыллыбатах өрүттэр манныктарга сыталлар:
Этнографическай интэриэс. Ауэзов — этнограф дууһалаах суруйааччы этэ. Кини Саха сирин айылҕатын, Олоҥхо мифологиятын, ыһыах сиэрин-туомун кытта хайдах ылыммытын дневниктэрэ баар буоллахтарына, бу түүр омуктарын духуобунай ис дьиҥнэригэр (ментальнай картография) ураты матырыйаалы биэриэ этэ. Холобур, кини саха балаҕанын уонна казах юртатын тугунан майгыннаһалларын туһунан санаалара.
Тылбаас уонна текстология. Ауэзов айымньылара сахалыы тылбаастаммыттара дуо? Төһө табыллыбытай? Текстология өттүнэн алҕастар бааллар дуо? Билигин глобализация кэмигэр классиктары тылбаастааһын — омук бэйэтин тылын-өһүн саппааһын тургутуу. Ауэзов «Абайын» сахалыы саҥардыы (холобур, Баһылай Сиипсэп сценарийынан испэктээкил туруута) — бу тылбаас ускуустубатын шедеврэ буолар кыахтаах.
Чингиз Айтматовка сибээс. Киргиз улуу суруйааччыта Чингиз Айтматов Ауэзовы бэйэтин учууталынан ааҕара. Оттон Айтматов саха литэрэтиирэтин кытта (холобур, «Илгэлээх ардах» кэпсээнэ Н. Габышев тылбааһынан биллибитэ) ыкса ситимнээх. Ауэзов — Айтматов — саха прозата диэн геокультурнай вектор баар. Бу үс муннук хайысхаларынан ханнык идеялары атастаспыттарын ырытыы — билим кандидатскай үлэтин да таһымыгар эппиэттиир сорук.
Түмүк
Мухтар Ауэзов уонна саха суруйааччылара бэйэ-бэйэлэрин кытта илии тутуспатахтарын да иһин, кинилэр сойуустара — бириэмэ уонна география модьуйуута буолбатах. Бу — Улуу Истиэп (Великой Степь) оҕолоро XXI-с үйэҕэ бэйэлэрин кимнээхтэрин, туохха дьулуһалларын, туохтан куттаналларын быһаара сатыыр уопсай ирдэбиллэрэ.
Ауэзов «Путь Абая» диэн романыгар эппитин курдук: «Киһи буолан баран, киһилии олоруохха наада». Бу формула казах да, саха да литэрэтиирэтин сүрүн бириинсибэ буолар. Инники өттүгэр Ауэзов уонна саха реалистическай прозатын диалогтарын чинчийии, кини Саха сиригэр сылдьыбыт визиткатын докумуоннарыттан архыыптары хостооһун — бу түүр эйгэтин гуманитарнай наукаларыгар боччумнаах хардыы буолуо этэ. Биһиги, түүр тыллаахтар, бэйэ-бэйэбитин атын омук тылларынан буолбакка, төрүт өйдөбүллэрбитинэн — «кут», «сор», «ийэ сир», «олоҥхо/жыр» — өйдөһөр кыахтаахпыт. Ауэзов бу кыаҕы бэйэтин олоҕунан уонна айар үлэтинэн толору дакаастаабыта.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ