Аҕата эрдэ өлөн Еля Лазарева абаҕатыгар Иван Лазаревка (Чэлгиэн Уйбааҥҥа) иитиллибитэ. Ол саҕана итинник иитиллибит оҕолор олоҕу-дьаһаҕы, үлэни-хамнаһы ордук түргэнник билэллэрэ. Баҕар итинтэн эбитэ буолуо, Аҕа дойдуну көмүскүүр сэрии, Саха сирин киин оройуоннарыгар ону кытары мэҥэстиһэн кэлбит кураан дьыллар саҕаланыыларыгар саҥа туран эрэр кыыс сыалын-соругун мунаара барбатаҕа, Ийэ дойду көҥүлүн, чиэһин көмүскэлигэр ыҥырыллыбыт хаан-уруу дьоннорун солбуйан хааларга бигэтик быһаарыммыт дьүөгэ кыргыттарын кытары Дьокуускайга тырахтарыыстары бэлэмниир кууруска үөрэнэ киирбитэ.
Кини тимир көлөнү тус бэйэтэ тэһииннээн аан бастаан 1942 сыллааҕы саас Чурапчыттан Хатылыга тахсар чараҥ бааһынатыгар хаамтарбыта. Байыаннай быһыы-майгы колхуос үлэтин-хамнаһын хайа да өттүнэн мөлтөппөтү, хата өссө эбии күүһүрдэн биэрэри модьуйара. Оттон, ханна барытыгар курдук, Еля үлэлииргэ анаммыт колхуоһугар “Кыһыл сиэмэҕэ” эмиэ сүрүн күүс быһыытынан дьахталлар, оҕолор, кырдьаҕастар эрэ хаалбыттара. Үлэ үгүһэ, түүнү-күнүһү аахсар суоҕа.
Кыыс үс сайыны хонууга, бурдук сиригэр отууга дьиэлэнэн барыыра. Оттон кыһынын МТС-гар киирэн үлэлиирэ, тыраахтырдары, комбайнары өрөмүөннэһэрэ.
Ити кэмнэриттэн Елена Антоновна оччотооҕуга үлэлээбититтэн ордук чорботон үһүс байыаннай ыһыы тыҥааһыннаах күннэрин ахтара. “Сорудаҕы бүтүннүүтүн – 130 гектар сири үс суукка иһинэн ыһан бүтэриэҕиҥ” диэн буолбут. Биһиги аармыйабыт өстөөххө бииртэн биир самнарыылаах охсуулары оҥорор өрөгөйдөөх күннэрэ кэлэн тураллара. Онно, фроҥҥа, Еля убайа Ганя эмиэ кыргыһа сылдьара. Кыайыыны түргэтэтэр баҕа санаа, убайа сотору эргиллэн кэлэрин көрсөр эрэ кини сүрэҕин өрүкүтэллэрэ. Дьэ уонна сынньана олорор, сыта түһэн ылар баар буолуо дуо, үлэ күүрбүтүнэн барбыта. Булуук суолугар булуук суола кэккэлэһэн, тиэриллибит сир нүөл, хара балаһата кэҥээтэр кэҥээн испитэ. Болдьохтоох кэмнэригэр МТС оччотооҕу кылаабынай агронома Корнилов тиийэн кэлбитэ, мээрэйдээбитэ, сыныйан көрбүтэ-истибитэ итиэннэ эдэр тырахтарыыска үлэтин биһирээбитэ, олус үөрбүтэ. Сотору Еляны бириэмийэлээбиттэрэ, кини аата Бочуот дуоскатыгар таһаарыллыбыта.
Кэтэһиилээх Кыайыы күнэ үүммүтэ. Онтон аны кыа хааннаах кыргыстан тыыннаах ордубут буойуттар төрөөбүт алаастарыгар бииртэн биир эргиллэн испиттэрэ. Дьахталлар, оҕолор харахтара айан суолуттан арахсыбат буолбута. Еля эмиэ фроҥҥа 1942 сыл бэс ыйыгар атаарбыт убайын күүтэрэ. Күнүстэри-түүннэри сүрэх-быар дьиксиниитинэн күүтүөх диэтэххэ, үс сыл уһун кэм эбээт. Оттон сэрии бүтүөҕүттэн ыла нус-хас курдук санаммыта. Ону баара… 1945 сыл балаҕан ыйын биир курас күнүгэр Гаврил Антонович Лазарев кыргыһыы хонуутугар хорсуннар өлүүлэринэн охтубута диэн ис хоһоонноох кыракый сурук туора сотон кэбиспитэ.
Сатаан бардахха куһаҕан ситэриилээх курдук буолбута. Аһыыга-хомолтоҕо баттата сылдьар кыыс аны ити күһүн тыраахтырга хаҥас илиитин дэҥнээбитэ. Дьокуускай балыыһатыгар санньы-курус үс ый ааспыта. Онтон үтүөрэн тахсыытыгар кини туһугар кыһаммат-мүһэммэт эмчиттэр “илииҥ билигин даҕаны мөлтөх, аны тыраахтырга кыайан үлэлээбэккин” диэн түмүктээбиттэрэ.
Ыараханынан ыарахан. Ол гынан баран биһиэхэ баар эбээт сэбиэскэй сиэр-майгы, ыарахан кэмҥэр күүскэр күүс эбэр дьон-сэргэ сүрэҕин сылааһа. Елена Антоновна эмиэ үлэлээн-хамсаан, дьону кытары бииргэ үлүмнэһэн барбыта. Кэнники бэрт уһун кэмҥэ оройуоннааҕы бэкээринэҕэ дууһатынан ылсан үлэлээбитэ. Ол да иһин оройуон эргиэнин үлэһиттэрэ кинини 1973 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа махтал, хайҕал тылларын этэн, алгыс алҕаан атаарбыттара. Кини Ийэ дойдуга үтүөлэрин кэрэһиттэринэн икки мэтээл, хас да грамоталар буолаллар.
Дьэ ити кэнниттэн нус-хас олорон кэбиһиэн, сынньаныан сөп этэ. Биэс оҕотуттан улахана Анатолий туспа ыал буолбута. Кыыһа Яна орто үөрэхтэнэн эмиэ үлэһит, оройуоннааҕы аптекаҕа бастыҥнар ахсааннарыгар сылдьыбыта. Кыралар даҕаны улахан дьон буола үүммүттэрэ. Дьэ ол эрэн үлэтэ суох биир күнү тэһийэн олорботох киһи үлэттэн илиитин араарыан санаата буолбата. Елена Антоновна кэлин хойукка диэри чэпчэтиллибит сыаналаах табаардары атыылыыр маҕаһыыҥҥа үлэлээбитэ-хамсаабыта.
Сэмэн Жендринскэй