Сирдьит олоҕор сыһыаннаах туох барыта биһиэхэ күндү. Кини аан дойду үрдүнэн киэҥник биллэр аата Ленин диэн. Владимир Ильич төрөөбүт араспаанньата – Ульянов. – Ленин кини псевдонима (суруйар аата). Араас псевдоним, баартыйа кличката Лениҥҥэ сүүстэн тахса баара.
Владимир Ильич өрөбөлүүссүйэлии үлэтин саҕалыаҕыттан ыла ханна баҕарар, Арассыыйаҕа да олороругар, омук сирдэригэр да сылдьарыгар, дьиҥнээх араспаанньатын кистииргэ күһэллибитэ. Тоҕо диэтэххэ, ыраахтааҕы да харабыллара, Германия да полицията, Австрия да жандармерията – бука бары биир тэҥҥэ өрөбөлүүссүйэни сөбүлээбэттэрэ, сойуолаһаллара. Ол инниттэн полиция аҕыаннарын бутуйарга, ыар усулуобуйаҕа саһа сылдьан улахан өрөбөлүүссүйэлии, литэрэтииринэй үлэни утумнаахтык ыытарга Владимир Ильич өйтөн булуллубут үгүс псевдонимнары сатабыллаахтык туһанара.
Владимир Ильич оҕо эрдэҕиттэн күлүү-оонньуу ааты, псевдонимы билэр суола этэ.
Ол туһунан эдьиийэ А.И. Ульянова-Елизарова маннык ахтыыта баар. Ульяновтар дьиэ кэргэҥҥэ оҕолор бары кинигэ ааҕалларын таптыыллара. Төрөппүттэр оҕолорун кыраларыттан литэрэтиирэни, муусуканы, ускуустубаны таптыырга уһуйаллара.
Ульяновтар дьиэлэригэр сотору-сотору нуучча классиктарын дорҕоонноохтук ааҕаллара, хоһоон этэллэрэ, ырыа ыллыыллара. Биир кэмҥэ, Александр Ульянов идиэйэтинэн, дьиэ кэргэн иһинэн илиинэн суруллар сурунаал таһаарарга быһаарбыттар: Саша – редактор, Анна – литэрэтииринэй кириитик, 9 саастаах Володя уонна 7 саастаах Оля — литсотрудниктар буолбуттара. Кыралар бэрт үөрүүнэн ылсыбыттара, — диэн ахтар Анна Ильинична, — бэйэлэригэр суруйар аат булуммуттара. Оччолорго бөҕө-таҕа көрүҥнээх, силиргэх курдук уолчаан Володя “Кубышкин” диэн ааттааммыта, оттон сымсатын, сытыытын, сэргэҕин иһин кэргэн иһигэр “Эбисийээнэ” диэн күлүү-оонньуу хос ааттаах Оля “Обезьянинов” диэн псевдонимы ылыммыта. (А.И. Ульянова-Елизарова. Сб. “Рассказы о Ленине”. М. Детгиз, 1957, стр. 28-29).
Кыратыттан көр-оонньуу, юмор аргыстаах Володя Ульянов бэйэтигэр ылыммыт “Кубышкин” диэн күлүү-оонньуу псевдонима “кубышка” диэн бытархай харчыны хаһаанар иһит, киһиэхэ сыһыаннаан – “төп-төгүрүк (толору эттээх-сииннээх, лахсаҕар дьахтар, оҕо)” – диэн суолталаах нуучча тылыттан төрүттээҕэ. (“Русско-якутский словарь” М. 1968, стр. 250).
Владимир Ильич өрөбөлүүссүйэлии үлэтин саҕалаабыт кэмин маҥнайгы дьиҥнээх псевдонима “К. Тулин” диэн этэ. Итинник аатынан кини 1895 сыллаахха бэчээттэммит “Экономическое содержание народничества и критика его в книге г. Струве” диэн үлэтин таһаартарбыта. Ыстатыйа бэчээттэммит хомуурунньугун ыраахтааҕы цензурата, “буортулаах хайысхаларынан” ааҕан, хомуйан ылан уматтаран кэбиспитэ. 200 ахсаантан сүүсчэкэтэ эрэ ордон хаалбытын кистэлэҥинэн тарҕаппыттара.
Ити Тулин диэн кимин оччолорго ким да билбэтэҕэ: цензордар даҕаны, Ильич чугастааҕылара даҕаны.
Тулин ыстатыйата тахсыыта марксистарга улахан бырааһынньык буолбутун чааһынан большевичка Ц.С. Зеликсон ыйыбыта. Кини бэйэтин ахтыытыгар онтон салгыы суруйбута: “Ааптар дьиҥнээх аата Тулин диэн буолбатаҕын уонна кини эмиграцияҕа буолбакка, Арассыыйаҕа олорорун, үлэлиирин тустарынан эрэ биллибит”, — диэн (Ц.С. Зеликсон (Бобровская) “Незабываемые встречи” Сб. “Воспоминание о В.И. Ленине”, Госполитиздат, 1955, стр 36).
Владимир Ильич тоҕо “Тулин” диэн псевдонимы ылыммыта чуолкайа биллибэт. Нуучча тылыгар билигин туттуллубат буолбут “тулить, тулиться” – “сас” диэн суолталаах тыл баара.
Ити тылтан Вл. Даль “тула” – “доступное место” диэн тылы таһаарар. Нуучча тылын дириҥник билэр Ильич ити тыллары, бука, билэрэ эбитэ буолуо уонна псевдонимын онтон таһаарыан сөп. Оччоҕо Тулин диэн псевдоним “скрытный”, “тайный”, “подпольный” диэн суолталаах буолан тахсар. Баҕар, Тулин псевдоним Тула куорат аатыттан үөскэтиллиэн эмиэ сөп. Ити барыта сэрэйии эрэ.
1895-1897 сылларга Ленин ыстатыйаларыгар К. Т-н, К.Т., Т-ин, Т. диэн илии баттааһыннар, саарбаҕа суох, Тулин диэн араспаанньаттан тахсар кылгатыылар (криптонимы) буолуохтаахтар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыска социальнай ситимтэн