Киһи дьылҕата диэн дьэ дьикти. Онно-манна сылдьан дьону кытары сэһэргэстэхпинэ, ыарахан эбэтэр ураты дьылҕалаах дьон тустарынан мэлдьи сэҥээрэ истэр курдукпун. Бу саас Дириҥҥэ саҥа балыыһа арыллыытыгар тахса сылдьан, Любовь Михайловна Григорьева олоҕуттан биир кэрчик кэм букатыннаахтык өйбөр-санаабар хатанан хаалбыт.
Оччотооҕу мэдэссиинэ аһары сайда илик кэмигэр, Дириҥ балыыһатыгар сылы-сыллаан, ыарыы, эпэрээссийэ бөҕөнү ааспыт, эрэйи-муҥу ортотунан ааспыт кырачаан кыыс палаата түгэх оронугар тугу эрэ ырааҕы одуулаан үөһэни көрөн сытара. Дьэ ол кэмҥэ, кырачаан Люба төлөннөөх сүрэҕэр “улааттахпына хайаан даҕаны балыыһа үлэһитэ буолан, олохпун бүтүннүү дьону-сэргэни эмтээһиҥҥэ аныам” диэн санаа букатыннаахтыы үөскээбитэ. 1973 сыллаахха кэтэхтэн онуһу бүтэрбит кыыс аан маҥнай үөрэххэ туттарса тиийэн баран аҕыйах баала хапсыбакка үөрэхтэн мэлийэр. Эмиэ Дириҥин балыыһатыгар эргиллэн кэлэн биир сыл үлэлээбитэ. Онтон нөҥүө сылыгар хаттаан туттарсан, үөрэххэ киирэн, 1981 сыллаахха СГУ медико-лечебнэй факультетын бүтэрэн, педиатр идэтин баһылаан төрөөбүт-үөскээбит, ахтылҕаннаах Чурапчытын оройуонугар оҕо бырааһынан ананан кэлбитэ. Онуоха оччотооҕу салалта, кини доруобуйатын уопсай туругун көрөн бараннар лаборатория үлэһитинэн аныыллар. Ол кэмтэн ыла, 40-тан тахса сыл ааста. Любовь Григорьева инньэ 1982 сылтан Прокопий Сокольников аатынан Чурапчытааҕы киин балыыһаҕа, Елизавета Попова аатынан клинико-диагностическай лаборатория сэбиэдиссэйинэн үтүө суобастаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар биир тумус туттар киһибит.
Любовь Михайловна олус түбүктээх, сүрүн үлэтин таһынан аны ааттаах кыраайы үөрэтээччи, кини илиитин иһинэн 10-тан тахса улахан хабааннаах үлэлэр суруллан улууспут устуоруйатын байытаннар билигин ыччаттарга, дьоҥҥо-сэргэҕэ үгүс билиини сырдаталлар.
Өссө 2023 сыллаахха Хадаар нэһилиэгин Уорҕа учаастагын туһунан кинигэни суруйууга хамыыйа тэриллэр, кини састаабыгар 25 сыл устата Дириҥ орто оскуолатын кылаабынай буҕаалтырынан үлэлээбит, финансовай үлэ бэтэрээнэ Марфа Валериевна Андросова, 35 сыл устата Иван Федосеев-Доосо аатынан Дириҥ орто агро-оскуолатыгар биология, агротехнология учууталынан үлэлээбит, СӨ үөрэҕириитин туйгуна Ирина Константиновна Васильева, хас да кинигэ ааптара, Чурапчы улууһун култууратын бэтэрээнэ, Хадаар нэһилиэгин Бочуоттаах олохтооҕо, СӨ успуордун бэтэрээнэ Марфа Николаевна Дьячковская, педагог-библиотекарь, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, “Учууталлар учууталлара” бэлиэ хаһаайына Наталья Дмитрьевна Лукина киирбиттэрэ. Бу маннык күүстээх састаабынан, бары бииргэ тутуспутунан күүстээх, тэтимнээх үлэ саҕаламмыта. Санаа хоту барыта суруллан түмүктэнэн, Дьокуускай куоракка “Көмүөл” кинигэ кыһатыгар, “Хадаар нэһилиэгэ” Тыа сирин түөлбэтин баһылыга Афанасий Степанов быһаччы өйөбүлүнэн итиэннэ кинигэни таҥан таһаарааччылар хардарыта өйөөһүннэринэн балай эмэ ыарахан ыйааһыннаах, халыҥ тастаах “Төрүт дойдубут Уорҕа” диэн кинигэ биһирэмэ бүгүн, Егор Борисов аатынан Чурапчытааҕы киин бибилэтиэкэ-архыып уораҕайыгар буолан ааста.
“Биир күн, бииргэ үөрэммит уолум, Николай Михайлович Адамов төлөпүөнүнэн эрийэн: “Эн группаҕа киирдиҥ, таҥара уонна балыыһа дьиэтин туһунан суруйаҕын”, — диэбитэ. Онно дьиҥэр тугу даҕаны өйдөөбөтөҕүм, онтон Уорҕа туһунан кинигэ суруллуохтааҕын туһунан ааҕаммын биллим. Онтон биир күн, Марфа Валерьевна миэхэ Дириҥҥэ дьиэбэр тиийэн кэллэ уонна “хайдах гынабыный, сүбэлээ эрэ” диэн көрдөстө, онуоха оҕом курдук саныыр киһибэр “архыыпка бара сырыт, ону көрдөө, маны көрдөө” диэн эттим, ол кэмҥэ улахан кыттыыны ылар санаам суох курдук этэ. Уорҕаны эрдэ сурах эрэ хоту истэрим, бэйэм элбэхтик балыыһаҕа сытарым быһыытынан оччотооҕу оҕолор, кырдьаҕастары ааттара, дьүһүннэрэ өйбөр хаалыталаабыттар. Ити кэмҥэ группа иһигэр сырыттым-сырыттым, бу дьону көрөбүн уонна наһаа-наһаа Уорҕаларын ахтар, таптыыр, күндүтүк саныыр эбиттэр диэн өйдөбүл үөскээбитэ. Бу Фекла Михайловна суругуттан собуоттанан, аһынан “бу дьон дьыалаларыгар хайаан даҕаны кыттыһыахха” диэн санааттан биир күн “итэҕэйэр буоллаххытына ылсыһыахпын сөп” диэммин суруйдум итиэннэ кинигэлэрим хаартыскаларын ыытан кэбистим. Онуоха Марфа Николаевна “эгэ эрэ буоллаҕа дии” диэтэ. Бу кыргыттар баар буолан кинигэ суруллан таҕыста: Ирина Константиновна, Наталья Дмитрьевна, Марфа Николаевна. Хадаар оскуолатыгар хаста даҕаны айаннаан тиийэммит, бибилэтиэкэ экраныгар көрө-көрөбүт үлэбитин саҕалаабыппыт. Мин онно кими билиэхпиний? Хаста эмэтэ оҥорбум бу кинигэни, алпаабытынан да суруйан көрөбүн, дьэ арааһынайдаан оҥорон көрө сатаатым даҕаны кыаллан испэт. Онтон Ирина Константиновналаах барыларын үчүгэйдик билэр буоланнар, ким-ким аймаҕа буоларын, арапсаанньаларын, оҕолоро билигин хайдахтарын лабырҕаччы этэннэр кинигэбит толору бэчээттэнэн таҕыста. Барыта хайдах эрэ ис-иһиттэн тахса испитэ, бу суруйаллара үчүгэйин, Баһылай Ньукулаайабыс ыыппыта маҥнай, ону ааҕан бараммын олуһун диэн сөхтүм: сирдэрин ааттарын билэрэ, аны олорбут дьону, ыаллары барыларын характеристикалаан, ким-тугу үлэлээбитин, хас сыллаахха төһө үүтү ыабытын, ханнык биригэдьиир хаһан үлэлээбитим, ким диэн ыанньыксыт, борооску көрөөччү хайдах үлэлээбитин барытын ырылыччы олус үчүгэйдик ахтыбытыттан киһи санаата көтөҕүллэн үлэлииргэ баҕа үөскээбитэ. Ахтыылар кэллэхтэрин аайы, хас биирдии ыал тус-туһунан устуоруйалаах, кыһалҕалаах, ситиһиилээх – барыта олус интэриэһинэй этэ.Кинигэни бэрээдэктээһиҥҥэ Ирина Константиновна олус улахан үлэни оҥордо. Кини кылааһын кыргыттара наһаа эйэлээх, бэйэ-бэйэлэрин кытары уруккуттан билсиһэллэр эбит, бу Акулина, Анастасия, Наталья о.д.а. Аны хаартыскаларбытын мунньууга Михаил Николаевиһым миэхэ үлэбэр тиийэн кэллэ уонна “Школа-Производство-Вуз” диэни киллэриэхпин баҕарабын диэн барытын аҕалла. Онтон оруобуна кинигэ бэчээттэнэн тахсан кэлбит кэмигэр оруобуна бибилэтиэкэҕэ кэллим. Онуоха Егор Афанасьевич кэлэн олорор эбит, ээ мин ыллым даҕаны биир кинигэни бэлэхтээн кэбистим. Итиннэ дьиҥэр Михаил Петрович Степанов хартыыналара киириэхтэрин наһаа баҕарбытым, ол онтубут Новосибирскайга бэчээккэ тиийэн хаартыскатын хаачыстыбата мөлтөҕүнэн сыыйан кэбиспиттэр этэ. Варвара Николаевна, Николай Иннокентьевич хоһоонноро бэйэлэрэ итинник, хантан эрэ тиийэн кэлэ-кэлэлэр олус үчүгэйдик киирэн хааллылар”, — диэн кинигэни сүрүн хомуйааччы, СӨ доруобуйатын харыстабылын үтүөлээх үлэһитэ, СӨ “Гражданскай килбиэн” бэлиэ хаһаайына, РФ уонна СӨ доруобуйатын харыстабылын туйгуна, элбэх кинигэ ааптара Любовь Михайловна Григорьева кэпсээтэ.
Кинигэ биһирэмин, киин бибилэтиэкэ солбуллубат үлэһитэ, “Оройуон иннигэр үтүөлэрин иһин” 3-с степеннээх бэлиэ хаһаайына Марфа Николаевна Кузьмина иилээн-саҕалаан ыытта.
Ыҥырыылаах ыалдьыттарынан “Чурапчы улууһа” МО баһылыгын солбуйааччы Алексей Лобанов, Чурапчытааҕы Судаарыстыбаннай физическэй култуура уонна успуорт үнүстүүтүн ректора, улуус мунньаҕын дьокутаата Иннокентий Готовцев,
“Хадаар нэһилиэгэ” ТСТ баһылыга Афанасий Степанов,
улуустааҕы киин балыыһаҕа өр сылларга кылаабынай бырааһынан үлэлээбит Александр Коркин,
кинигэ таҥыллыытыгар үлэлэспит итиэннэ биирдиилээн дьон үтүө баҕа санааларын этиннилэр, сэмэй бэлэхтэрин туттардылар.
“Күндү доҕоттор үлэлээбит-хамсаабыт дьоҥҥо дириҥ махтал, салгыы үлэлииргитигэр биир боростуой сүбэлээхпин – фотоальбомна оҥорун. Хаарыскаларын улахан гынаарын”, — диэн Амма улууһун Бочуоттаах олохтооҕо, Саха норуодунай суруйааччыта Дмитрий Федосеевич Наумов бэйэтин баҕа санаатын тиэртэ. Манна өссө кини, бэйэтин эһэтин улахан аньыытын боруостаан, кэлин 2011 сыллаахха Уорҕаҕа бэйэтин үбүнэн дьоҕус чосуобунньа туттарбытын туһунан аҕынна.
Уорҕа өссө даҕаны уһун сылларга уоттаах буоллун, олох хаамыытын кытары тэҥҥэ айаннаан кэскилэ кэҥээн, уһаан истин!
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ