Чурапчы улууһугар Александр Владимирович Слепцов прокурорунан ананан, үлэтин 2025 сыл муус устар ыйыттан саҕалаабыта. Кини оройуон прокуратурата нэһилиэнньэни кытта бииргэ үлэлииргэ, олохтоохтор кыһалҕаларын быһаарарга күүс-көмө, сүбэ-ама буоларга бэлэмин иһитиннэрэр. Хаһыат бүгүҥҥү нүөмэригэр кинилиин сиһилии кэпсэтиини сэргээҥ.
- Александр Владимирович прокуратура үлэтигэр саамай сүрүн хаачыстыба туохха сытарый?
- Прокуратура нэһилиэнньэни кытары үлэтин сүрүн соруга — сокуон ирдэбиллэрэ туолууларын хонтуруоллааһын, гражданнар бырааптарын уонна көҥүллэрин көмүскээһин. Бу үлэ дьону долгутар араас социальнай-экэнэмиичэскэй боппуруостары хабар.
Биһиги үлэбит сүрүн хайысхаларыгар киирэр:
Гражданнар этиилэрин көрүү. Ол эбэтэр дьон хамнастарын төлөөбөттөрүттэн саҕалаан олорор сиргэ табыгастаах усулуобуйаны тэрийиигэ (хаарбах дьиэлэртэн көһөрүү, коммунальнай өҥөлөр) тиийэ араас кыһалҕаларынан кэлбит сайабылыанньалары ырытан көрөбүт, бэрэбиэркэлиибит. Холобур, Саха сиригэр прокуратура хамнас иэһин суох оҥорууга күүскэ үлэлиир, Чурапчыга эрэ буолбакка, атын да оройуоннарга үлэһиттэр бырааптарын чөлүгэр түһэрэллэр;
Коррупцияны утары охсуһуу. Нэһилиэк баһылыктарын, муниципальнай сулууспалаахтары кытта көрсөн, судаарыстыба бас билиитин сиэрэ суох туһаныыны сэрэтии, бүддьүөт үбүн-аһын сыыһа-халты туттууну булан таһаарыы. Прокурор, бастатан туран, коррупция содулун уонна сокуону кэһии миэрэлэрин туһунан өйдөтүү үлэтин ыытар;
Төрүт сокуону уонна киһи быраабын көмүскээһин. Манна үлэ бырааба кэһиллиитин, экология алдьаныытын, тыа хаһаайыстыбатын сирдэрин туһаныыга тахсар кэһиилэри бэрэбиэркэлээһин киирэр. Итини сэргэ анал байыаннай дьайыы кыттыылаахтарын уонна кинилэр дьиэ кэргэттэрин бырааптарын хааччыйыы эмиэ көрүллэр. Холобур, Арассыыйа Генеральнай прокуратуратын хонтуруолунан Саха сиригэр кулуттааһын курдук ыар буруйдар арыллан, холуобунай дьыалалар суукка барбыттара.
Түөкүттэртэн сэрэтии. Ордук аҕам саастаах дьоҥҥо уонна инбэлииттэргэ түөкүннээһин схемаларын туһунан сырдатыы, өйдөтүү үлэтин ыытабыт. Билигин түөкүттэр угаайыларыгар үөрэхтээх, үчүгэй үлэлээх дьон кытта түбэһэллэрин учуоттаан, маннык сэрэтэр тэрээһиннэр суолталара өссө улаатар;
Сокуоннары сырдатыы. Саҥа уларыйыылар, биэнсийэҕэ, босуобуйаҕа, социальнай хантыраактарга сыһыаннаах сокуон барылларын, өйөбүл миэрэлэрин нэһилиэнньэҕэ тиэрдии буолар. Прокурордар правовой үөрэҕи (правовой просвещение) ыытан, дьон сокуону билэригэр-көрөрүгэр тирэх буолаллар.
Нэһилиэнньэни кытары үлэ прокуратура уорганнарын официальнай саайтарыгар, социальнай ситимнэргэ сигэнэн барар. Гражданнар быһаччы прокурору кытары көрсөн, мунньахтарга, сэминээрдэргэ кыттан, ону тэҥэ суругунан эбэтэр электроннай көрүҥүнэн үҥсүү түһэрэн санааларын этэр кыахтаахтар.
Бу барыта былаас уорганнарын норуоту кытары сибээстэрин бөҕөргөтөр, сокуону кэһии тахсар төрүөтүн суох оҥорорго уонна дойдуга куттал суох буолуутун хааччыйарга көмөлөһөр.
- Чурапчы улууһугар буруй-сэмэ төһө тахсар эбитий? Ордук ханнык көрүҥнээх буруйдар тахсалларый?
- Биһиэхэ былырыын уонна быйыл буруйу оҥоруу ахсаана тэҥ-тэҥигэр турар. Сыл аҥарыгар барыта холбоон 66 буруйу оҥоруу бэлиэтэннэ, ити иһигэр ыар буруйу оҥоруу эмиэ баар. Хомойуох иһин, өлөрсүү таҕыста, ону таһынан ХК 111-с ыстатыйатын 4 чааһынан буруйу оҥоруу (о.э. киһини улаханнык эчэтэн өлүүгэ тириэрдии). 2025 сылга маннык ыар буруйдар тахсыбатахтара. Ааспыт нэдиэлэҕэ Чурапчытааҕы Ис дьыала уорганын үлэһиттэрин кытары сыл аҥарынааҕы үлэ хаамыытын, көрдөрүүтүн ырытыстыбыт, ол түмүгэр нэһилиэнньэ ортотугар буруйу оҥорууну аччатар сыалтан профилактика үлэтэ күүскэ барыан наадатын туһунан этилиннэ.
Итини таһынан быйылгы сыллаахха итирик туруктаах иккистээн уруулга олоруу түбэлтэтэ үксээтэ. Төһө даҕаны ГИБДД сотрудниктара үгүс сэрэтэр үлэни ыыппыттарын үрдүнэн дьоммут-сэргэбит болҕомтолорун итиннэ уурбат курдуктар, арыгы испит киһи уруулга олордоҕуна бэйэтин эрэ олоҕор буолбакка, атын дьон олоҕор, доруобуйатыгар эмиэ улахан кутталы үөскэтэрин ситэ өйдөөбөттөр.
Үчүгэй өрүттэн сырдатар эбит буоллахха, син кыратык да буоллар, айти буруйу оҥоруу намтаата, былырыын нэһилиэнньэҕэ ити боппуруоһунан хаста даҕаны тахса сылдьыппыт, онон быйылгы сыллаахха итинник хабааннаах буруйу оҥоруу бэлиэтэнэ илик.
Прокуратура үлэһиттэрэ син балай эмэ улахан үлэни ыыттылар диэн бэлиэтиэхпин баҕарабын,. Сыл аҥарын иһигэр улуус үрдүнэн — 1041 сокуону кэһии булулунна, нормативнай-правовой аакталарга 101 утарыы киллэрилиннэ, ол иһигэр 25 мөлүйүөн кэриҥэ суумаҕа 60 иск утаарылынна, ити сууматтан бүгүҥҥү күннээххэ 6 мөлүйүөн 800 тыһыынча солкуобай ылыллан турар. Федеральнай сокуону кэһии чааһыгар (манна үөрэх, сири үллэрии, одькх о.д.а. эйгэлэр киирэллэр), биллибитинэн 345 дьыала киирбититтэн, дьиссипилиинэлээх эппиэтинэскэ 240 дуоһунастаах сирэй тардылынна, администрастивнай дьыалаларга 53 дуоһунастаах сирэй көрүлүннэ, манна тэрилтэлэр салайааччылара киирэллэр. Сокуоннайа суохтук быһыыланыы иһин 40 дуоһунастаах сирэй сэрэтии ылла. Итилэри тэҥэ, холуобунай дьыала тэриллиитигэр үс матырыйаал сэлиэстийэлиир уорганнарга тиийдэ, мантан икки дьыалата – тыа хаһаайыстыбатын субсидиятын бэйэҕэ иҥэринии чааһынан, онтон биирэ суол оҥоруутугар бэдэрээччит өттүттэн түөкүннээһин хайысхатыгар. Билиҥҥи туругунан бу дьыалалар өссө даҕаны үөрэтиллэн бүтэ иликтэр. Инники үлэбит былаана бигэргэтиллэн турар. Үгүс киһи сөбүлээбэт, ол эрэн биһиги сокуон кэһиллибэтин туһугар үлэлиибит, хонтуруоллуубут. Билиҥҥи уустук кэмҥэ хонтуруол хайаан даҕаны күүһүрүөхтээх.
- Улуус олохтоохторугар тугу сүбэлиэҥ этэй?
- Билигин, хомойуох иһин, “Неправомерный оборот средств платежей” ХК 187-с ыстатыйатынан биир 19, иккиһэ 17 саастаах эдэр ыччаттар утары дьыала тэриллэн турар. Билиҥҥи кэмҥэ «дроппердааһын» диэн ааттанар көстүү үксээтэ, ол эрэн биһиги уопсастыбабыт ортотугар киэҥник тарҕана илик. Быһата диэн эттэххэ, оҕолор, ыччаттар эрдэ улаатыахтарын, түргэнник харчылаһыахтарын баҕараллар, ону туһанан түөкүттэр, үксүн социальнай ситим бөлөхтөрүн нөҥүө, кинилэргэ быһаччы тахсыталааннар, төлөбүрдээх үлэ баар диэн этитэлииллэр. Оҕолор, бэйэлэрэ да билбэттэринэн, онно киирэн хаалаллар. Холобур, кинилэргэ: «Харчы ыытабыт, ол сууманы атын счеттарга көһөрөҕүт, манньатыгар төһө эрэ бырыһыаны бэйэҕитигэр ылаҕыт”,— диэн инструкциялыыллар эбит. Ити түмүгэр, эрдэ этиллибитин курдук, Чурапчы улууһугар икки оҕо-ыччат түбэстэ. Итинник түбэлтэлэр өрөспүүбүлүкэ үрдүнэн тахсыталыы тураллар. Инньэ гынан убаастабыллаах төрөппүттэр, учууталлар, биирдиилээн дьон, ити туһунан оҕолоргутугар, ыччаттаргытыгар тиэрдиэххитин наада. Ханнык баҕарар оҕо эбэтэр ыччат итинниккэ киирэн биэриэн сөп эбит. Омос көрдөххө, көннөрү харчыны көһөрүү эрэ курдук, оттон ис дьиҥэр киирдэххэ, сокуонунан накаастанар ыарахан буруй буолан тахсар.
Манна даҕатан эттэххэ, бэйэ-бэйэбитигэр төһө кыалларынан болҕомтолоох буолуохпутун наада.
Өскөтүн олохтоох нэһилиэнньэттэн ким эмэ быраабым кэһилиннэ диэн саныыр түгэнигэр, үлэ чааһынан прокуратураҕа кэлэн бэйэбин сирэй көрсөн сүбэлэтиэн сөп эбэтэр суругунан сайабылыанньа хаалларыахха эмиэ сөп.
Кэпсэттэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ