Татьяна Николаевна Хомутова – Алаҕар нэһилиэгин ыччатын үрдүк култуураҕа кытыаран, улуу нуучча тылын үөрэтиигэ, Алаҕар нэһилиэгин сайдыытыгар олоҕун анаабыт “XX үйэ чулуу үлэһитэ”, “Учууталлар учууталлара”, “РСФСР норуотун үөрэҕириитин туйгуна” бэҕэһээ о.э ыам ыйын 26 күнүгэр төрөөбүтэ 95 сылын туолар үбүлүөйдээх күнүгэр кинини ахтан-санаан ааһыахпытын баҕарабыт.
Үтүөкэннээх учуутал, методист, настаабынньык, уопсастыбанньык — кини «Дойдум, дьонум туһа диэн» олоҕун 50-ча сылын ыччаты иитиигэ анаабыта. Кини 1931 сыллаахха ыам ыйын 26 күнүгэр Чурапчы улууһун Кытаанах нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Оҕо сааһыттан кыһалҕаны билэн улааппыта. Ол курдук элбэх оҕолоох дьадаҥы ыалга төрөөн, үс ыйдааҕар ийэтин бииргэ төрөөбүтүгэр иитиэххэ биэрбиттэр. Ньукулай, Татьяна Хомутовтарга соҕотох мааны кыыстара буолан оҕо сааһа дьоллоохтук ааһыан, ийэтэ 12 сааһыгар ыалдьан олохтон туораабыта. Онтон уһаабакка аны аҕата ыалдьан өлөн тулаайах хаалбыта. 1946 сыллаахха убайа Роман Егорович Захаров сэрииттэн төннөн кэлэн баран, балтын бэйэтигэр ылан, Дьокуускай куоракка иккис оскуолаҕа үөрэттэрбитэ.
Татьяна Николаевна 1952 сыллаахха Чурапчы педучилищетын туйгуннук үөрэнэн бутэрэр уонна быһалыы педүнүстүүт нуучча тылын салаатыгар салгыы үөрэнэ киирэр. Үөрэҕин бүтэрээт, 1954 сыллаахха Алаҕар сэттэ кылаастаах оскуолатыгар ананан үлэлии кэлэр. Балаҕан ыйыттан саҕалаан Татьяна Николаевна учуутал идэтигэр уһуйуллуута, сылайары аахсыбат сындалҕаннаах, ыарахан, ол эрээри дуоһуйуулаах педагогическай суола саҕаланар. Сүүрбэ аҕыс чааска учууталлыырын таһынан, пионерскай үлэни эмиэ сатабыллаахтык тэрийэн, оройуоҥҥа бастыҥ баһаатай буолар. Кини салалтатынан пионерскай үлэ биллэрдик тупсар. Пионерскай дружина Сэбиэскэй сойуус маршала Юматов аатын сүгэрэ. Дружинаҕа 60-ча пионер баара. Пионердар элбэх өрүттээх үлэҕэ кытталлар. Дружина пионердара үчүгэйдик үөрэниини, бэрээдэги бэйэлэрин иэстэринэн ааҕаллара, элбэх үөрэх ударникниктара бааллара.
1957 сыллаахха Москубаҕа Ыччаттар уонна устудьуоннар Бүтүн Аан дойдутааҕы VI-с бэстибээллэрэ буолар. Онно Чурапчы оройуонуттан соҕотох дэлэгээтинэн бастыҥ үлэлээх пионер баһаатай Татьяна Николаевна кыттар чиэскэ тиксибитэ. Саха сириттэн үс дэлэгээт буолан СССР ыччатын аатыттан бэстибээлгэ кыттар үрдүкк аналга тиксибитэ. Олоҕун бу түгэнин кини “эдэр сааһым хаһан да умнуллубат кэрэ-бэлиэ түгэнэ” диэн илдьэ сылдьыбыта.
Татьяна Николаевна 27 сыл эҥкилэ суох Алаҕар оскуолатыгар нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталынан үлэлээбитэ. Кини ыытар уруоктара куруук ымпыгар-чымпыгар тиийэ толкуйданан, оҕоҕо чугас, өйдөнүмтүө буолаллара. Оҕо нууччалыы имигэстик, сыыһата суох саҥарарын ситиһээри үгүс сыратын биэрэрэ, элбэхтик аахтарара, суруйтарара, саҥардара. Уруогу таһынан оскуолаҕа, кулуупка нууччалыы тылынан араас биэчэрдэри, көрсүһүүлэри, уус-уран көрүүлэри тэрийэн ыытара. Кини педагогическай үлэтин кэтээн көрүү түмүгүнэн «Словарная работа по русскому языку в якутской школе», «Работа по слабоуспевающими по русскому языку», «Организация кружковой работы по русскому языку» диэн үлэлэрэ улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ, педагогическай ааҕыыларга биһирэммиттэрэ, уопут быһыытынан тарҕаммыттара.
1961-1963 сылларга дириэктэри үөрэх чааһын солбуйааччынан үлэлээбитэ. Татьяна Николаевна оскуола методическай үлэтигэр улахан кылааты киллэрбит киһинэн буолар. Кини улууска маҥнайгынан «Эдэр учууталлар» оскуолаларын үлэлэппитэ. Кини олоҕун устатын тухары эдэрдэргэ настаабынньык, сүбэһит, көмөлөһөөччү буолбута.
Татьяна Николаевна кылааһын оҕолоругар ураты истиҥ ийэлии сыһыаннаах, олус эппиэтинэстээх, кыһамньылаах кылаас салайааччыта этэ. Кини ииппит-үөрэппит оҕолоро улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ биллэр үлэһиттэр. 1981 сыллаахха бочуоттаах сынньалаҥҥа таҕыстар даҕаны оскуолаҕа салҕыы үлэлээбитэ. Ол курдук, оскуола бибилэтиэкэринэн үлэлээн, оскуола оҕото сүүс бырыһыан ааҕааччы буоларын ситиспитэ. «Дорообо кинигэ!», «С книгой по жизни», «Учебниктары кытта көрсүһүү» уо.д.а. тиэмэлэринэн сылы быһа үлэ ыытара. Маны таһынан уһатыллыбыт күннээх бөлөх иитээччитинэн уонна начаалынай кылаастарга нуучча тылын учууталынан үлэлээбитэ, эбии дьарык куруһуогун ыыппыта.
1987 сылтан улахан кылаастарга саха тылын уонна литэрэтиирэтин үөрэппитэ. Үрдүк таһымнаах уруоктарын таһынан бэһис кылааска «Мин тылым – мин баайым» диэн куруһуогу салайан ыытара. Куруһуок сүрүн сыалынан оҕолорго төрөөбүт тыл баайын, кэрэтин арыйыы, киниэхэ тапталы саҕыы, дорҕоонноохтук ааҕыыга үөрэтии. Куруоһуогун оҕолоро Саха сирин телевидениетыгар интеллектуальнай «Түннүк» оонньууга оройуонтан маҥнайгынан кыттыбыттара уонна кыайбыттара.
Татьяна Николаевна нуучча уонна саха тылын кабинеттарын тэрийсибитэ, оройуоҥҥа суох бастакынан идэҕэ туһаайыы кабинетын оҥорбута. Национальнай оскуола кэнсиэпсийэтин олоххо киллэрии саҕаланыаҕыттан саҥа предмети – төрүт култуураны үөрэтэ сылдьан, “норуот педагогикатын оҕо иитиитигэр киллэриэххэ” диэн санааттан, нэһилиэккэ орто оскуола, олохтоох уһуйаан иитээччилэрин, учууталларын, төрөппүттэрин түмэн, улууска биир бастакынан хамсааһыны тэрийбитэ. 1995 сыллаахха нэһилиэккэ Норуот педагогикатын холбоһугун тэрийбитэ.
Татьяна Николаевна тустаах үлэтин таһынан араас хабааннаах уопсастыбаннай үлэни толороро. Ол курдук кини нэһилиэк хомсомуолун кэмитиэтин чилиэнэ, оскуола профсойууһун, нэһилиэк дьахтар Сэбиэтин чилиэнэ этэ. Аҕытаассыйалыыр зона начаалынньыга, Норуот сэтээтэлэ, аҕытаатар, лиэктэр, «Знание» уопсастыба пропагандиһа, нэһилиэк дьаһалтатын Сэбиэтин чилиэнэ, нэһилиэк Сэбиэтин дьокутаата, дьокутааттар оройуоннааҕы Сэбиэттэрин дьокутаата этэ. Кини ис дууһатынан нэһилиэгин дьоно чөл олохтоох, доруобай, дьоллоох буоларын туһугар кыһаллара, дьоҥҥо истиҥ-иһирэх сыһыаннааҕа, олус үөрүнньэҥ, үчүгэй майгылаах этэ. Дьоҥҥо үтүө сүбэлэри биэрэн, күүстээх санааны иҥэрэрэ. Киһиэхэ эйэнэн-сылааһынан сыдьаайар, чахчы Саха далбар Хотуна этэ. Нэһилиэгин дьоно кинини учуутал да, киһи да быһыытынан олус ытыктыыр, таптыыр этилэрэ.
Татьяна Николаевна олорбут олоҕун холобура – кэнэҕэски ыччакка үтүө тирэх буолан сырдык суолга сирдиэ. Алаҕарын нэһилиэгин дьонугар, бииргэ үлэлээбит кэллиэгэлэригэр, үөрэппит оҕолоругар хаһан да умнуллубат үтүө өйдөбүл буолан, кинилэр сүрэхтэригэр өрүү тыыннаах буолуо, истиҥник ахтыллыа, киэҥ тутта ааттаныллыа. Татьяна Николаевна олоҕо оҕолоругар, сиэннэригэр, хос сиэннэригэр салҕанар.
Ыстатыйаҕа “Умнуллубат ааттар” кинигэ 2006 сыллааҕы сиэрийэтэ туһанылынна,
оскуола педагог-бибилэтиэкэрэ Е.М. Сокольникова
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ