Ираида Самоновнаҕа ийэтэ Антонина Авксентьевна Малькова (Клиорина) Чурапчы оскуолатыгар учууталлыы сылдьан Ираны хайдах оҕоломмутун куоракка киирэн: “Кыһыл оҕо иһинэн ыалдьан ырыҥата быстан уҥуох-тирии буолан өлөр ахсааҥҥа киирбитин кэннэ саха бастакы бырааһа Прокопий Нестерович Сокольников арыыны үс төгүл оргутан баран кыра-кыратык иһэрдэн эмтээн өрүһүйбүтэ”, — диэн кэпсиирэ үһү.
Үөһүрэр оҕо оһоҕоһун өҥө салыҥа суох буолан хаалар, онуоха сахалар хос-хос буһарыллан араҕас буолбут дьэҥкир арыыны иһэртэххэ оһоҕос өҥнөнөр диэччилэрэ уонна оннук гыналлара.
Онно махтанан, ийэтэ этиитин толорон, Ираида Клиорина П.Н. Сокольников олоҕун үөрэтиинэн 1959 сылтан дьарыктанан барбыта. Бастаан МГУ архыыбын, Л.Н. Толстой мусуойун, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин киин архыыбын матырыйаалларын хасыһан үөрэппитэ. Прокопий Нестеровиһы сирэй билэр Москубаҕа олорор дьону булан кэпсэппитэ, Л.Н. Толстойу, Саха уобалаһыгар көскө кэлбит сыылынайдары кытта доҕордоһуутун үөрэппитэ.
1960 сыллаахха кулун тутар ыйга СГУ “Ученай запискаларыгар”, “П.Н. Сокольников уонна кини Л.Н. Толстойу кытта суруйсуута” диэн ыстатыйатын бэчээттэппитэ. Ол үлэтэ киэҥник сэҥээриллибитэ. Холобур, Ф.Г. Сафронов “Русские крестьяне в Якутии (XVII — начало XXвв)” диэн кинигэтигэр онтон цитаталары ылбыта, “Эн ыстатыйаҥ, мин санаабар наһаа актуальнай уонна үгүс дьону интэриэһиргэттэ” диэн ааптар суруйбута. Өрөспүүбүлүкэтээҕи кыраайы үөрэтэр мусуой дириэктэрэ М.В. Местникова ааптарга суругуттан: “…улаханнык сөҕөн, махтанан туран аахтым. Эн маладьыаскын! Эн аан бастаан Сокольников луохтууру сырдыкка таһаардыҥ. Биһиги кини Л.Н. Толстойу кытта суруйсубутун баччааҥҥа диэри, кыбыстыахпыт иһин, сиһилии билбэт этибит. Сокольников улахан өйдөөх уонна бадаҕа, теоретическай өттүнэн сэбилэммит киһи эбит. Эн ыстатыйаҥ улахан суолталаах үлэ”. Оттон норуодунай суруйааччы Д.К. Сивцев-Суорун Омоллоон: “Эн П.Н. Сокольников туһунан ыстатыйаҥ миэхэ кинини саҥалыы сырдатта. Эн устуоруйа тиэмэлэрин маастара эбиккин. Күндү Прокопий Нестерович туһунан үчүгэй ыстатыйаны суруйбутуҥ иһин өссө төгүл баһыыбалыыбын!” – диэбитэ.
1961 сыллаахха П.Н. Сокольников туһунан пьеса бастакы барыйаанын “Отсвет сияния” диэн ааттаан суруйбутугар филологическай наука доктора, профессор Н.Н. Гусева хайҕыыр рецензияны таһаартарбыта. Саха мусукаалынай-драматическай тыйаатыра сөбүлээн ыспыраапка биэрэн, өрөспүүбүлүкэ Култууратын министиэристибэтэ ааптары кытта дуогабар түһэрсибитэ. Г. Тихонов эмиэ сөптүк сыаналаан баран, И. Клиоринаҕа “Саха литературатын историятын токурутуулары утары” диэн Г. Ефимов, Н. Канаев уонна Г. Тихонов суруйбут кинигэлэригэр баар критическэй бэлиэтээһиннэри учуоттууругар баҕарбыта. 1962 сыллаахха ол кинигэни уонна туһааннаах источниктары үөрэтэн баран, Ираида Самоновна Сокольниковы киртитиини утары “Выкорчевать нигилизм и очернительство” диэн ыстатыйаны суруйан ыыппыта. Ону “Кыым” эрэдээксийэтэ баартыйа обкуомун маҥнайгы сүһүөх баартыйа тэрилтэтигэр аһарбыта. Ити суруйуутун ааптар “Литература и жизнь” хаһыакка национальнай литэрэтиирэ салаатыгар Г. Куклиска уонна “Октябрь” сурунаал эрэдээксийэлиир кэллиэгийэтин чилиэнигэр профессор А.Л. Дымшицка эмиэ тиксэрбитэ. Дымшиц сүбэтинэн И. Клиорина ыстатыйа иккис барыйаанын — “В защиту Прокопия Сокольникова” диэни ССКП обкуомугар аадырыстаабыта. Онно обкуом отделын сэбиэдиссэйэ С.Н. Васильев хаһыаттарга, “СЯ”-ҕа бэчээттииргэ ыйыы бэрилиннэ диэн эппиэттээбитэ. Сотору “СЯ” хаһыат эрэдээксийэтэ ааптарга “Сокольников туһунан познавательнай ыстатыйата суруй” диэн сакаастаабыта. “Кыым” – “Л.Н. Толстой мэтириэтэ” диэн Сокольников сакааһынан саха худуоһунньуга И. Сивцев-Мытыйыкы Л.Н. Толстой мэтириэтин уруһуйдаабыта Толстой мусуойугар баарын булан суруйбута. Ити уруһуйу Суорун Омоллоон Чөркөөх мусуойугар аҕалбыта. И. Клиорина “Литература и жизнь” хаһыакка “О чем рассказывают страницы”, “Кыымҥа” – “Жандарм агена Теляковскай донуоһа” (кини П.Н. Сокольниковы холуннарбытын туһунан) диэн ыстатыйалара тахсыбыта, Г. Тихонов кириитикэни ылыммакка “Прокопий Сокольников” диэн 4 акталаах историческай драманы иккистээн оҥорбута, ону Саха АССР Култууратын министиэристибэтэ дуогабардаһан ылбыта.
Сакаастаан суруйтаран ылан сыл сытыаран баран “СЯ” И. Клиорина “Прокопий Сокольников” диэн ыстатыйатын дьэ бэчээттээбитэ, салгыы “Кыымҥа” П.Н. Сокольников туһунан “Норуокка анаммыт олох” диэн ыстатыйата, “Полярная звезда” сурунаалга Н.П. Канаев “Русско-якутские литературные связи” диэн 1965 сыллаахха Москубаҕа бэчээттэммит кинигэтин туһунан критическэй рецензията – “Неусвоенный урок” диэнэ тахсыбыттара. Кэлиҥҥи ыстатыйанан сибээстээн Н. Канаев “СЯ”-ҕа П.Н. Сокольниковы холуннарбыта сыыһатын билинэн аһаҕас суругу биэрбитэ.
1966 сыллаахха “Хотугу сулус” сурунаалга А. Петросян уонна И. Клиорина рецензияларыгар олоҕуран “Саха литературатыгар критика оруолун үрдэтиэххэ” диэн редакционнай ыстатыйа бэчээттэммитэ. Г. Сыромятников “СЯ”-ҕа ити рецензияны ахтан туран “О реализме в якутской литературе” диэн ыстатыйаны суруйбута. ССТА кэрэспэдьиэнэ, Чурапчы киһитэ Н. Сибиряков “СЯ”-ҕа “За преодоление субъективистских наслоений” диэн ыстатыйатын эмиэ бэчээттэппитэ.
1970 сыллаахха И. Клиорина үсүһүн “Сокольников доктор” (саха интеллигенин олоҕун хрониката диэн 3 акталаах, прологтаах, эпилогтаах драманы суруйбута. Ону Чурапчы улууһун Бочуоттаах олохтооҕо Гавриил Ефимов, Н.Н. Павловка сахалыы тылбаастатан Чурапчытааҕы норуодунай тыйаатырга туруорга этиитин, Л.Н. Толстойу оруолун оонньуур киһибит суох, кини ыраахтааҕы дыбарыаһыгар миниистирдэри кытта кэпсэтиитэ сцената кыаллыа суоҕа диэн туттуммуттара.
И.С. Клиорина уон сыл устата хайдахтаахтык дьаныһан туран баартыйа обкуомун курдук модун көмүскэтэрдээх Н. Канаевтааҕы утары охсуспутун уонна кыайан кырдьыга тахсыбытын быстахтык кэпсээтибит. Култуура министиэристибэтэ драманы атыылаһан ылан баран тыйаатырдарга биэрэн хаһан да оонньоппотоҕун, баччааҥҥа диэри норуокка көрдөрбөтөҕүн дьиктии саныахха эрэ сөп.
П.Н. Сокольников туһунан бу драманы көрөөччүлэргэ тиэрдэр салайааччылар, режиссердар биир эмэ тыйаатырга билигин көстүөхтэрэ дуо? Хаһааҥҥа диэри хам баттанар? Саатар, кинигэнэн да тахсыбат.
* * *
В.В. Никифоров, П.Н. Сокольников ыраахтааҕы Романовтар 300 сыллаах үбүлүөйдэригэр Саха сирин дэлэгээссийэтин састаабыгар киирсэн Петербурга баран араас көрсүһүүлэргэ сылдьыбыттара, үрдүкү тэрилтэлэргэ 14 көрдөһүүнү түһэрбиттэрэ. Ол иһин кинилэргэ сэбиэскэй историктар, политиктар монархистар, буржуазнай националистар диэн хара дьаралыгы сыһыарбыттара. Ол көрдөрүүлэр ис хоһооннорун В.В. Пинигин “Любящий Вас Л.Н. Толстой” диэн кинигэтигэр киллэрбитин сотторбуттара. Сокольниковтаах саха норуотугар туох эмэ чэпчэтиилэри оҥорорго туруорсуулара туһалаах дьыала этэ.
П.Н. Сокольников, В.В. Никифоровы кытта эдэриттэн табаарыстаһан убай оҥостубут киһитэ этэ. Прокопий Нестерович кыаммат ыал оҕото буолан, 14 сааһыгар диэри дьиэтигэр үөрэммэккэ олорбута уонна күрээн киирэн Дьокуускайга прогимназияҕа онтон семинарияҕа доҕотторун көмөлөрүнэн үөрэммитэ. В.В. Никифоров, политсыылынайдар өйөбүллэринэн Томскай куоракка саҥардыы аһыллыбыт университекка үөрэнэн киирбитэ. Онно сылдьан харчыта суох буолан каникулугар сайынын хара үлэҕэ наймыылаһара. 1896 сыллаахха В.В. Никифоров Арассыыйаҕа бара сылдьан кэпсэтиһэн кинини Москуба университетыгар көһөрбүтэ. Онно үөрэххэ дьулуурдаах, кыһамньылаах буолан ситиһиилээхтик үөрэнэн быраас идэтин ылбыта. Үөрэнэ сылдьан, кэлин даҕаны Л.Н. Толстойу кытта ыкса сибээһи олохтообута, тапталлаах доҕоро буолбута. Лев Николаевич көрдөһүүтүн ылынан, көскө ууруллубут духобордары Саха сиригэр арыаллаан аҕалбыта, Уус Майаҕа олохсуйууларыгар көмөлөспүтэ.
Быраас үлэтинэн муҥурдаммакка, тыа хаһаайыстыбатынан, ветеринариянан, араас сырдатыы үлэлэринэн эмиэ дьарыктанара. Киэҥ билиилээх-көрүүлээх, баай бибилэтиэкэлээх этэ. Э.К. Пекарскай сахалыы-нууччалыы тылдьытын оҥороругар көмөлөспүтэ, кинигэнэн тахсарыгар сиэртибэ хомуйбута. Чурапчыга олорон Пекарскайы кытта суруйсара, соҕуруу барбытын кэннэ Дьокуускайга кини тылдьытын бэчээттииргэ үлэлээбитэ.
1903 сыллаахха Боотуруускай улууһугар уоспа эпидемиятын утары охсуһууну тэрийбитэ. Алексей Борисовы, Иван Кулаковскайы, Степан Попову уонна Михаил Дьячковскайы уоспа быһыытын (привиканы) оҥорорго үөрэппитэ. Харах ыарыыларын уонна трахома тэнийиитин туһунан кинигэни суруйан бэчээттэппитэ. “Саха уобалаһыгар медицина” диэн кинигэтигэр нэһилиэнньэ култуура өттүнэн хаалан иһэрин, хараҥатын, дьадаҥытын, ыарахан олохтооҕун бэлиэтээбитэ. Дьоҥҥо медицинаны, гигиенаны билиини тэнитэргэ, ыарыылары хайдах билэри, эмтиири үөрэтэргэ этэрэ. 1901, 1903, 1907 сылларга Саха уобалаһын медицинскэй инспекторын дуоһунаһын быстах кэмҥэ толортуу сылдьыбыта. “Тыа хаһаайыстыбатын уопсастыбатын” чилиэнин быһыытынан улууска тыа хаһаайыстыбатыгар туттар сэби-тэрили булууга үлэлээбитэ. 1901-1903 сылларга ити уопсастыба сэбиэтин чилиэнинэн быыбардаммыта. Амманан, Тааттанан, Бороҕонунан, Дүпсүнүнэн, Байаҕантайынан, Мэҥэнэн, Уус Майанан атынан, оҕуһунан ыарыһахтары кэрийэрэ. Тыа дьонугар дууһанан сири түҥэтиини ыытарга, булуугу, тарааҕы о.д.а. буларга, сүөһүнү эмтээһиҥҥэ көмөлөһөрө.
Чурапчыга олорбут политсыылынайдар С. Трусевичка “Летучий листок”, Н.М. Мещеряковка “Вестник ссылки” сурунаалларын гектографка бэчээттииллэригэр глицерин, Мещеряков кэргэнигэр куоракка киирэн олороругар медицинскэй ыспыраапканы биэрэн көмөлөспүтүн, ол иһин күбүрүнээтэртэн мөҕүллүбүтүн туһунан архыып докумуоннарыгар баар.
П.Н. Сокольников уопсастыбаннай-бэлитиическэй үлэнэн эмиэ дьарыктаммытын И.С. Клиорина дакаастаабыта.
Саха бастакы драматург суруйааччыта, биллиилээх уопсастыбаннай-бэлитиическэй диэйэтэлэ, учуонайа В.В. Никифоровы реабилитациялыырга Ираида Самоновна өссө уһуннук – 27 сыл устата туруорсубута, 65 сыл устата тойоттор идеологтара, контреволюционер, монархист, буржуазнай националист аатыран сылдьыбытын эр санаалаахтык туруулаһан ырааһырдаары төһөлөөх элбэх дьыаланы ырытан, архыыбын хасыһан, прокуратураларга, КГБ-га, Үрдүкү Суукка суруйан, үҥсэн ньиэрбэтин алдьаппытын тугунан да кээмэйдэммэт. Сахалартан биир да кини курдук куттаммакка, сэрэммэккэ туруорсубут суох. Ол эрээри Ириада Самоновнаҕа көмө буолбут дьоннор бааллар. Холобур, суруйааччы Иван Федосеев-Доосо хара маҥнайгыттан өйөөбүтэ, архыып матырыйаалларын буларга көмөлөспүтэ, онтон кэлин В.В. Никифоров хомуурунньугун оҥорон таһааттарбыта.
И. Клиорина бары унньуктаах уһун мөккүөрүн, охсуһуутун туһунан манна ситэри кэпсиир кыаллыбат. Саха норуотун чулуу уолаттара сабылла сыппыттарын көбүтэргэ, көмүскүүргэ олоҕун бүтүннүүтүн анаабыта.
Ираида Самоновна Дьокуускайга 1915 сыллаахха кулун тутар 16 күнүгэр политсыылынай кэргэнигэр төрөөбүтэ.
Аҕата Клиорин Самон Маркович (1891-1960 сс) Харбиҥҥа дьиэтигэр кистэлэҥ типографияны тутан, 1913 сыллаахха Аммаҕа көскө кэлбитэ уонна Дьокуускайга 1917 сыллаахха диэри А.А. Семенов типографиятыгар наборщиктаабыта.
Ийэтэ Малькова Антонина Авксентьевна (1893-1971 сс) Өлүөхүмэттэн төрүттээҕэ, 1914-1915 сылларга Кириэс Халдьаайыга, Чурапчыга учууталлаабыта.
Ираида 1934 сыллаахха Харбинтан Москубаҕа хомсомуол путевкатынан баран историко-филологическай-литературнай үнүстүүккэ философия факультетыгар үөрэнэ сырыттаҕына 1937 сыллаахха тутаннар 8 сылга анал лааҕырга уурбуттара. Онно сылдьан инбэлиит буолбута.
1947 сыллаахха Москубаҕа төннөн кэлбит. 1950 сыллаахха итиннэ көҥүлэ суох олорбутун иһин хат тутуллан Эвенкияҕа көскө ыытыллыбыт.
1954 сыллаахха төннүбүт уонна 1955 сыллаахха реабилитацияламмыт.
Төрөөбүт Сахатын сирин тиэмэлэригэр суруйуунан 1959 сылтан саҕалаан 40-ча сыл устата бэйэтин баҕатынан дьарыктаммыта. 1966 сыллаахха инсуллаабыт, 1973 сыллаахха инфаркаабыт, сүрэҕинэн ыалдьан инбэлииккэ тахсыбыта. Биир да хамнастаах үлэҕэ үлэлээбэккэ, дьиэтигэр үлэлиирэ-суруйара.
Кыра биэнсийэтигэр эбии хаһан эмэ кыра гонорары ыларынан суос-соҕотоҕун олорбута. Москуба драматурдарын профкомугар ыспартыыбынай үлэни тэрийээччинэн үлэлээбитэ. Хайыһардыырын 76 сааһыттан кыайбат буолан тохтоппута.
Саха норуотун биллиилээх дьонну олохторун, үлэлэрин үөрэтэн, умнуллубуттары норуокка төннөрөр дьоһуннаах дьыаланан дьарыктанарын манныктартан көрөбүт:
- Өрөбөлүүссүйэ кыттыылааҕа, учуонай, Иркутскайдааҕы гимназия преподавателэ Неустроев Константин Гаврильевич-Урсик туһунан “Бастакы кыымнар” диэн драманы 1948 сыллаахха суруйбута, Саха тыйаатырыгар туруоруллубута. П.И. Филипповка Урсик туһунан сэһэни суруйарыгар көмөлөспүтэ;
- Кыһыл оҕо эрдэҕинэ кинини өлүүттэн өрүһүйүбүт саха бастакы бырааһа Сокольников П.Н. туһунан ыстатыйалары, драмалары суруйбутун үөһэ кэпсээн аастыбыт. В.В. Пинигин кинигэ суруйарыгар көмөлөспүтэ;
- Н.Г. Чернышевскай туһунан “Бүлүү Прометейа”, Саһыл Сыһыыга сэрии туһунан “Муустаах осадаҕа” диэн пьесалары суруйан “Пьесалар” диэн хомуурунньугу бэчээттэппитэ;
- “Н.Л. Мещеряков Саха сиригэр” диэн кинигэтэ Дьокуускайга, “Н.Л. Мещеряков” диэн Красноярскайга тахсыбыттара. Кини көмөтүнэн, ыйыытынан Чурапчыга Мещеряков мусуой-дьиэтэ оҥоһуллубута;
- 1967-1970 сылларга “Саха сирэ уруккута уонна билиҥҥитэ” диэн уочаракалары суруйбута;
- Г.П. Башарины, Е.Е. Алексеевы көмүскэспитэ. 1994 сыллаахха М.К. Аммосовы, П.А. Ойуунускайы көмүскээн Иван Ласкову утары суруйбута;
Саамай улахан үлэтинэн 27 сыл туруорсан В.В. Никифоровы реабилитациялааһыны ситиһиитэ буолар. 1967-1970 сылларга Саха АССР, РСФСР, ССРС прокуратураларыгар дьыала түһэрбитин ССКП обкуома мэһэйдээбитэ. Кырдьаҕас хомуньуустар В.В. Никифоровы контрреволюционер, тойоттор идеологтара, монархист, буржуазнай националист диэбиттэрин ити обкуом өйөөбүтэ. Кэлин эмиэ салгыы туруулаһан туруорсубута. Саха маҥнайгы драматура, “Манчаары” пьеса ааптара, “Сахалар союзтарын” тэрийээччи (ол туһунан брошюралардаах), уопсастыбаннай-бэлитиическэй диэйэтэл, ССРС Наукаларын Академиятыгар үлэлээбит учуонай В.В. Никифоров-Күлүмнүүр аата-суола ырааһырбыта. 1993 сыллаахха Бороҕоҥҥо киэҥник бэлиэтэммитэ.
Ираида Клиорина “Мин кырдьык өрөгөйдүүрүгэр бигэтик эрэнэбин” диэн В.В. Никифоров туһунан кинигэтэ оччотооҕу “Бичик” (билиҥҥитэ “Айар”) кинигэ кыһатыгар хойукка диэри сыппыта, хаһан тахсара өссө да биллибэт. 90-с сыллар ортолоругар Красноярскайга ыыппыт курдуктар этэ. “Күлүмнүүр олоҕун тиһэх уон сыллара” диэн кинигэтэ тыыннааҕар бэчээттэниэн баҕарбыта да, успуонсар көстүбэтэҕэ.
Ираида Самоновна төһө да 80-гар сырыттар үлэлиир баҕара күүстээх этэ, чинчийэр-айар дьарыгын салгыы ыытар былааннааҕа. “Суох буоллахпына тахсар кинигэи гонорарын аҕам наборщигынан үлэлээбит Дьокуускай типографиятыгар биэрээриҥ”, — диэн кэриэһин суруйаахтаабыта.
Саха норуотун устуоруйатын, литэрэтиирэтин, чулуу дьонун хорсуннук көмүскээбит нуучча драматура, чинчийээччитэ Ираида Самоновна Клиорина уһун сыралаах үлэтэ дьоһуннаах сыанабылы ылыан ылбыта. Олох хойут киниэхэ Саха Өрөспүүбүлүкэтин култууратын үтүөлээх үлэһитин бочуоттаах аата иҥэриллибитэ.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыскалар СӨ национальнай архыыбын пуондатыттан