1912 сыллаахха ахсынньы 18 күнүгэр “Москва куолаһа” хаһыат “Саха айылҕаттан айыллыбыт талааннааҕа” диэн кэрэхсэбиллээх ыстатыйаны бэчээттээбитэ. Онно нуучча гениальнай суруйааччыта Лев Николаевич Толстой мэтириэтин уруһуйдаабыт Иннокентий Иванович Сивцев туһунан кэпсэнэр.
“Якутская окраина” хаһыат иһитиннэриитигэр олоҕурбут ити матырыйаал уус-уран өттүнэн бэртээхэйдик толоруллубут бу айымньы айыллыытын устуоруйатын иҥэн-тоҥон киин киин сир ааҕааччыларыгар билиһиннэрэр. Саха үөрэҕэ суох талааннаах худуоһунньуга Иннокентий Сивцев оҥорбут бу мэтириэтэ дойдутугар дьон-сэргэ улахан кэрэхсэбилин ылбытын, онтон Лев Толстой Москватааҕы мусуой-дьиэтигэр быыстапкаҕа илдьиллибитин туһунан иһитиннэрэр.
Мэтириэти Москваҕа ол кэмҥэ киэҥник биллэр саха бастакы бырааһа Прокопий Нестерович Сокольников илдьибитэ.
Бу мэтириэт хайдах оҥоһуллубутай, кини кэнники дьылҕата хайдаҕый?
Лев Николаевич Толстой мэтириэтин оҥорбут Иннокентий Иванович Сивцев 1873 сыллаахха Боотурускай улууска Сылаҥ нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүтэ. Кинини бэйэтин улууһугар Мытыйыкы диэн ааттыыллара. Оччотооҕу хараҥа кэмҥэ кыаммат, дьадаҥы дьон оҕолоро буолан Иннокентий Сивцев оскуола боруогун атыллаабатаҕа. Бэлитиическэй сыылынайдар сабыдыалларынан уонна бэйэтин дьиктилээх дьоҕурунан биллэр худуоһунньук буола үүммүтэ. Ол кэмҥэ улууска баар политсыылынайдар дьадаҥы ыал кыракый уолун дьоҕурун бэлиэтии көрөннөр, кинини уус-уран дьүһүйүү кистэлэҥнэригэр үөрэппиттэрэ. “Москва куолаһа” хаһыат кини туһунан маннык суруйбута: “Иннокентий Иванович Сивцев саха айылҕаттан айыллыбыт талааннаах киһитэ буолар. Кини билигин сааһа отут тоҕуһа, ханна даҕаны үөрэммэтэҕэ. Ааспыт күн эргэ-дьылларга кинини азбукаҕа көһөрүүгэ кэлбит сыылынай үөрэппитэ, онтон бэрт кыра үөрэхтээх саха ону салгыы сайыннарбыта. Сивцев уруһуйдааһыҥҥа үөрэниэҕин олус баҕарара. Ол эрээри онно кыаммат-түгэммэт буолуута уонна кыра оҕолоро мэһэйдээбиттэрэ.
Сылдьан иһэн үөрэммит худуоһунньук улууска олорор уонна хайыы-үйэ 15-с-16с сылын уруһуйдуур, кини таҥаралары уруһуйдууругар Саха сирин епискобыттан көҥүллэтии ылла. Билигин Сивцев оҕолоро улааттылар (улахана 19 саастаах), онон кини үөрэнээри Россияҕа дьулуһар. Ол гынан баран айылҕаттан талааннаах худуоһунньуктар үгүстэрин суолларыгар турбут мэһэй – үп-харчы суоҕа ону мэһэйдиир. Лев Толстой мэтириэтигэр худуоһунньук хайаан да бэйэтин биллэриэҕэ”.
Лев Николаевич Толстойу кытта сирэй билсиилээх Прокопий Сокольников бэйэтин биир дойдулааҕар нуучча улуу суруйааччытын мэтириэтин уруһуйдууругар өй укпутун сабаҕалыыр уустуга суох. Биллэрин курдук, Прокопий Нестерович кыра сааһыттан политсыылынайдар улахан сабыдыалларын билбитэ. Кэлин Москва университетыгар үрдүкү медицинскэй үөрэҕи ылбыта. Московскай университеты бүтэрэр сылыгар, 1898 сыллаахха, кинини нуучча улуу суруйааччыта Лев Толстой булбута итиэннэ эдэр Сокольников дойдутугар төннөрүгэр нуучча ыраахтааҕытын ыйааҕынан сыылкаҕа атаарыллар духобордар кэргэттэрин арыаллыырыгар көрдөспүтэ. Ол күнтэн ыла саха дьадаҥытын уолун уонна нуучча итиэннэ аан дойду литэрэтиирэтин генийин икки ардыларыгар истиҥ доҕордоһуу, уһун сыллаах хардарыта суруйсуу саҕаламмыта. Лев Толстой, Прокопий Сокольниковтыын доҕордоһуутун, суруйсуутун уонна кини сабыдыалын туһунан Саха сирин бэчээтигэр элбэхтик суруллан турар.
Саха норуотун икки талааннаах уолаттарын ааттарын кытта сибээстээх Лев Толстой ити сэдэх мэтириэтэ билигин ханнаный?
Мэтириэт уһун кэмҥэ Москваҕа Лев Николаевич Толстой мусуой-дьиэтигэр туруоруллубута, онтон Чөркөөхтөөҕү политсыылка мусуойугар аҕалыллыбыта. Төһө да уһун кэмҥэ бардар, мэтириэт дьиҥнээх өҥүн сүтэрэ илик. Билигин мусуой пуондатыгар экспонаттары кытары туспа дьиэҕэ хараллар. Дьиҥэр эрдэ эргэ таҥара дьиэтигэр көрдөрүллэр этэ. Кыһын оттуллубат, температурата үрдүү-намтыы турар дьиэҕэ мэтириэт урукку өҥүн-дьүһүнүн лаппа кэбирэттэҕэ. Лев Николаевич Толстойу кытта өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Саха сирин сибээһин тыыннаах пааматынньыгынан буолар бу дьиктилээхэй үлэни харыстааһыҥҥа уһулуччу кыһаныахха наада.
Манна таарыччы эттэххэ, эмиэ ити Чөркөөх мусуойугар Л.Н. Толстой сэдэх хаартыската баар. Хаартыска кэтэх өттүгэр Лев Николаевич бэйэтин илиитинэн суруйбут: “Күндү Прокопий Нестерович Сокольниковка! Үтүө өйдөбүл туһугар Лев Толстойтан”.
Иннокентий Иванович Сивцев-Мытыйыкы бэйэтин кэмин дьоннорун, үөлээннээхтэрин уруһуйдаабытын туһунан эмиэ биллэр.
Холобур, Прокопий Сокольниковы. Улуу Октябрьскай социалистическай өрөбөлүүссүйэ сирдьитэ В.И. Ленин мэтириэтин саха худуоһунньуктарыттан бастакынан уруһуйдаабыта. Онон айылҕаттан айыллыбыт талааннаах Иннокентий Сивцев өрөбөлүүссүйэ иннинээҕи Саха сирин биир бөдөҥ худуоһунньуга буолара саарбаҕа суох. Хомойуох иһин, чинчийээччилэр билигин да кини олоҕун үчүгэйдик иҥэн-тоҥон үөрэтэ иликтэр.
Сэмэн Жендринскэй. Хаартыскалар ааптар тус архыыбыттан