Оҕо сааспыттан бииргэ үөскээбит табаарыһым кэлэн хаартыскаларбын бэрийэ турдахпына альбомум быыһыттан “ССРС” диэн суруктаах ыспартыыбынай көстүүмү кэппит уол мичээрдээбитинэн көстөн кэллэ. Табаарыһым: “Хайыа, убайбыт Өлүөскэ дии!” – түстэ. Ол киэһэ кини туһунан элбэҕи сэһэргэстибит…
Биһиэхэ көҥүл тустуу маҥнай сайдыытыгар үгүс сыратын-харатын биэрбит киһинэн Дмитрий Петрович Коркин буолар. Оччотооҕуга кини үөрэппит, эрчийбит уолаттара улуустарын, өрөспүүбүлүкэлэрин Сойууска, Европаҕа, аан дойдуга аатырдыбыттара. Олортон биирдэстэрэ бастакы суолу тэлбит – Алексей Ермолаев этэ.
Төрөппүттэрэ эрдэ өлөннөр, Сусанна, Алеша, Кеша тулаайах хаалбыттара. Эдьиийдэрэ Сусанна көрөн-истэн убайдарыгар Ермолаев Иван Николаевичка эҥэрдэһэн улааппыттара, интэринээккэ олорон Кытаанах сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрбитэ. Оскуолаҕа үөрэнэр кэмигэр физкултуура учуутала Лысков Николай Николаевич көҕүлээһининэн хайыһарынан, буоксанан, тустуунан дьарыктанан, оскуолатын, нэһилиэгин, оройуонун чиэһин өрөспүүбүлүкэҕэ тиийэ ситиһиилээхтик көмүскээбитэ. Көҥүл тустууга уолаттарга өрөспүүбүлүкэҕэ 1959-1960 сылларга субуруччу чөмпүйүөннээбитэ. Тустууга утаппыттыы умсугуйан, уруоктарын кэнниттэн Чурапчыга сатыы киирэн тириэньэрэ Дмитрий Коркинтан сүбэ-ама ылара, эрчиллэрэ. Буоксаҕа, тустууга өрөспүүбүлүкэҕэ, кини тас да өттүттэн күрэхтэһиилэртэн кэллэҕинэ, биһиэхэ, Кытаанах интэринээтин оҕолоругар, хайдах тустубутун, кимнээх туох саҥа албастары оҥороллорун кэпсиир кэһиилээх буолара. Үөрэнээччилэр Алексей курдук тустуук буолуохтарын төһөлөөх баҕарар этилэрэй? Кэлин бу оскуолаҕа үөрэммиттэртэн Михаил Друзьянов, Афанасий Захаров, Семен Окоемов, Семен Морфунов, Сергей Скрябин курдук успуорт маастардара үүнэн тахсыбыттара.
1960 сыл. Алеша Кытаанах сэттэ кылаастаах оскуолатын бүтэрэн, олох киэҥ аартыгар үктэммитэ.
Бастакы тириэньэрин Дмитрий Коркин сүбэтинэн Дьокуускайдааҕы педучилищеҕа үөрэнэ киирэн баран,
тириэньэр Н.Н. Волков салайар тустуутун секциятыгар дьарыктаммыта.
Ыспартыыбынай олоҕун түһүмэхтэрин арыйталаан көрдөххө маннык
1961 сыл. Педучилищеҕа үөрэнэ сылдьан Дьокуускай куорат чөмпүйэнээтигэр оччолорго күннээн сылдьар успуорт маастара Семен Дмитриевкэ улахан утарсыыны оҥорбута, мостикка тута сылдьыбыта. Кини кэнниттэн 2 миэстэҕэ тахсыбыта.
1962 сыл сайыныгар Саха АССР норуоттарын ыспартакыйаадатыгар чөмпүйүөннүүр.
1963 сыл тохсунньуга Н.Н. Тарскай бирииһин иһин өрөспүүбүлүкэ чөмпүйэнээтигэр аатырар тустуук Петр Алексеевка очукуонан сабырыйтаран, 2-с миэстэҕэ тахсар. Ахсынньыга Ленинградка профсойуустар күүстээх 1 разрядтаах тустууктарын Бүтүн Сойуустааҕы турнирдарыгар баран кыттан, утарылаһааччыларын барыларын кыайан 1-кы миэстэҕэ тахсыбыта уонна ССРС успуордун маастарын нуорматын аан бастаан толорбута.
1964 сыл. Өрөспүүбүлүкэ биир күүстээх бөҕөһө буолан, 57 киилэҕэ бастакы-иккис нүөмэрдээх тустуугунан сылдьыбыта. Ити сыл, бэс ыйыгар Дьокуускайга биирдиилээн бастыыр иһин чөмпүйэнээт ытыллара былааннанар. Онно үөрэтэр-чинчийэр хомууру ыыта Москубаттан саха тустуутун улахан доҕотторо И.В. Морозов, А.С. Карапетян кэлбиттэрэ. Алексей хомуурга дьаныһан туран дьарыктаммыта, элбэҕи билбитэ-көрбүтэ. Бу чөмпүйэнээккэ саха уолаттара аҥардастыы аатырбыттара: 4 кыһыл көмүс, 3 үрүҥ көмүс, 1 боруонса мэтээлинэн наҕараадаламмыттара. Түһүлгэҕэ Алексей элбэх маастардары кэннигэр хааллартаан,
финалга Петр Алексеевы утары тахсыбыта, тыҥааһыннаах хапсыһыыга тэҥ киирсиигэ очукуонан хотторон, үрүҥ көмүс мэтээлгэ тиксибитэ.
ССРС үтүөлээх тириэньэрэ уонна маастара А.С. Карапетян чөмпүйэнээт кэнниттэн саха бөҕөстөрүн тустар ньымаларын үрдүктүк сыаналаабыта, айылҕаттан дьоҕурдаахтарын тоһоҕолоон туран бэлиэтээбитэ, кинилэр ааттара Сойууска биллиэҕэ диэн эппитэ.
1965 сыл. Алексей олус табыллан тустубута. Балтараа ый иһигэр үс улахан түһүлгэҕэ бастаабыта. Олорго 18 бөҕөһү үөс-батааскы биэрбэккэ санныларын лаппаакыларынан уурталаабыта. Муус устарга Нальчик куоракка РСФСР “Спартак” уопсастыбатын чөмпүйэнээтигэр сэттэ бөҕөһү бастакы периодка ыраастык уурталаан чөмпүйүөннүүр. Салгыы Суми куоракка (Украина) “Спартак” уопсастыба Бүтүн Сойуустааҕы эдэр бөҕөстөрүн күрэхтэһиитигэр 6 ыспарсымыаны хотуталаан бастаабыта.
Айылҕаттан дьоҕурдааҕын, тустар тиэхэньикэтин бэлиэтии көрөн, А.С. Карапетян кинини Сэбиэскэй Сойуус эдэр бөҕөстөрүн түһүлгэтигэр бэлэмнээбитэ. Онон ыам ыйыгар Гомель куоракка (Белоруссия) 18-22 саастаах эдэрдэргэ Сойууска бастыыр иһин күрэхтэһиигэ бүдүрүйэр диэни билбэккэ кыһыл көмүс мэтээли ылан, саха тустууктарыттан аан бастакынан ССРС чөмпүйүөнүн үрдүк аатын ылбыта, ол биһиги тустуубут устуоруйатыгар кыһыл көмүс буукубаларынан суруллубута.
Тириэньэрдэ сэбиэттэрэ Алексей Ермолаевка бу ситиһиитинэн ханнык да сүүмэрдиир түһүмэҕи аһардыбакка быһа Сэбиэскэй Сойуус үрдүнэн бастыыр иһин күрэхтэһиигэ кыттар быраабы биэрбитэ. Ону баара, хомойуох иһин, доруобуйатын туругунан быраастар көҥүллээбэккэлэр, кыайан кыттыбакка хаалбыта. Уолбут бэйэтин ыйааһыныгар 57 киилэҕэ Сойууска, аан дойдуга күннээн туста сылдьан албан аатырбыт А. Алиевка, А. Ибрагимовка, Е. Тедеевкэ бэйэтин сайда-үүнэ турар үрдүк маастарыстыбатын көрдөрөрө хаалбыта. Оччолорго соҕурууҥу биир ыспартыыбынай ыытааччы, “Советский спорт” хаһыакка уолбутун маннык суруйбута: “Якутскайтан сылдьар “спартаковец” Алексей Ермолаев 57 кг ыйааһыннаахтарга бары утарылаһааччыларын көбүөргэ ыраастык кыайда, бары утарылаһааччыларыттан тустар техниката, албаһа элбэҕинэн уратылаах. Кини муҥура суох кыахтаах тустуук”.
Мин Алексей тустарын, быстах-остох да буоллар, көрбүтүм. Кини бэйэтигэр сөп күүстээҕэ, утарылаһааччыларыгар күүһүнэн наһаа оннук сабырыйтарбат, наһаа эриэскэй, сымса-сылбырҕа этэ. Хайа баҕарар уустук түгэҥҥэ утарсааччыта тугу оҥорор санаалааҕын этинэн-хаанынан өтө билэрэ, онно утары албаһы эрдэ бэлэмниирэ. Ону таһынан кыайыыга уҕараабат дьулуурдааҕа, кимэн киирэр истииллээҕэ уонна тулуурдааҕа. Туран эрэн тустууга утарылаһааччыларын сахалыы хапсаҕай албастарынан тэбэн, хатыйан түһэртиирэ. Партерга “растяжка”, “турецкай ножница” диэн албастары олус бэргэнник, таһаарыылаахтык эҥкилэ суох оҥортуура.
ССРС ыччаттарга чөмпүйүөнэ Алексей Ермолаев бэс ыйыгар Н.Н. Тарскай аатынан кубок иһин өрөспүүбүлүкэ чөмпүйэнээтигэр биир ыйааһыны үөһэ тахсан 63 киилэ ыйааһыннаахтарга 7 киһини кытта тустубутуттан алтатын ыраастык, биирдии очукуонан кыайан, баай ис хоһоонноох тустууну көрдөрөн кыахтаахтык бастаабыта. Онтон салгыы Алтайга ырыаҕа ылланар Манжерок куоракка буолбут ССРС ыччаттарын бэстибээлиттэн кыайыы кынаттанан кэлбитэ.
1966 сыл. ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар киирэн, бэһис Тбилиситээҕи аан дойдутааҕы турнирга кыттар. Манна кыайар олус уустуга. Алексей чэпчэки аҥардаах ыйааһыҥҥа – 63 киилэҕэ киирсэр. Ыйааһыныгар 10 тустуук баара: ССРС чөмпүйүөнэ С. Карсаулидзе, ССРС сүүмэрдэммит хамаандатын маҥнайгы нүөмэрэ эстонец С. Эдела, дагестанец Н. Насруллаев уо.д.а. бу турнирга аан бастаан саха 4 уолаттара кыттар буолбуттара.
Турнирга 7 судаарыстыбаттан 65 бөҕөс кэлбитэ. Алексейга олус кытаанах сэрэбиэй түбэспитэ. Ол үрдүнэн уолбут аан дойду көбүөрүгэр сиппит-хоппут бөҕөс буоларын көрдөрбүтэ. Бастаан Чехословакия чөмпүйүөнэ И. Энгеланы олус кыраһыабай уонна уустук тустууга “растяжка” албаһынан 7 мүнүүтэ иһигэр ыраастык хоппута. Иккис көрсүһүүтүгэр С. Карсуалидзеҕа икки баалынан хотторор. Үһүс эргииргэ Н. Эделаны очукуонан сабырыйан кыайар. Оттон Иран ааттааҕа, 13 төгүл аан дойду түһүлгэтигэр тахсан хотторуу хомолтотун билбэтэх Бехиштианы кытта көрсөр. Алексей киирэт да, куттаммакка сыста сылдьан тустан, эрийэн-мускуйан, улаханнык илиһиннэрбитэ. Икки төгүл партерга түһэрэн мостикка тута сылдьыбыта уонна 5:0 ахсаанынан кыайан тахсыбыта. Тбилиси Успуордун дыбарыаһа 10-тан тахса тыһыынча көрөөччүлэрэ уолбутун бары сүһүөхтэригэр туран эрэ уруйдаабыттара-айхаллаабыттара. Манна бөҕөспүт С. Карсуалидзе, Г. Кваралишвили кэннилэриттэн 3 миэстэни ылбыта, ССРС сүүмэрдэммит хамаандатыгар чилиэнинэн киирбитэ.
Бу сыл кулун тутарга Венгрияҕа туста барарыгар Москубаттан ыҥырыы сурук туппута. Онно көтөөрү турдаҕына бастакы тириэньэрэ Д.П. Коркин: “Тугу да сүүйтэриэҥ суоҕа, үчүгэй сахалыы тустууну көрдөрөн кэлээр…” – диэн алҕаан атаарбыта.
Будапешка 7 судаарыстыба кыттыылаах аан дойдутааҕы турнирга кини 63 киилэ ыйааһыныгар 10 бөҕөс киирсибит. Олортон бастаан венгер Бироны 10:3, Олимпиадаҕа 5-с миэстэлээх румын Комины 5:3 ахсааннарынан хотуталаабыт. Германияттан сылдьар Терещенконы, болгарин Азиһы көбүөргэ ыраастык хам баттаталаабыт. Бу аан дойдутааҕы турнирга бэрт сэдэх түбэлтэ. Бөҕөстөр кылаастара тэҥ буолан үксүн очукуонан хотуһааччылар. Бүтэһигэр Венгрия бөҕөһө Геллерманы кытта тэҥнэһэн чөмпүйүөннээбитэ уонна саха бөҕөстөрүттэн бастакынан аан дойдутааҕы кылаастаах успуорт маастарын үрдүк аатын ылбыта. Тириэньэрэ Дмитрий Петрович эппитин курдук, дьиҥнээх сахалыы тустууну көрдөрбүтэ. Утарсааччыларын үксүн хапсаҕай албастарынан бүдүрүтэлээбит.
1967 сыл. Ыам ыйыгар Дьокуускайга Куба-РСФСР-Саха сирэ матчевай көрсүһүүлэригэр РСФСР хамаандатын аатыттан тустубута. Барытыгар эмиэ сытыы киириилээх-тахсыылаах тустууну көрдөрбүтэ. Кубинец Франциско Рамоһы 6:0 ахсаанынан хоппута. Саха сирин күүстээх бөҕөһүн Н. Неустроевы кытта тэҥнэспитэ. Бу сыл сэтинньитигэр Башкирияҕа Салават Юлаев аатынан Бүтүн Арассыыйатааҕы турнирга чөмпүйүөн аалай лиэнтэтин кэппитэ. Ахсынньыга Алма-Ата, Караганда, Чита, Улан-Удэ кыттыылаах Дьокуускай куорат аһаҕас көбүөрэ тэлгэммитэ. Манна Алексей бастаабыта, Сойуус күүстээх тустууктарын А. Бугаевы, Н. Захаровы, Трунины, өрөспүүбүлүкэ күүстээх тустууктарын А. Захаровы, В. Даниловы уо.д.а. успуорт маастардарын кэннигэр хааллартаабыта. Бу түһүлгэттэн ыла, аны тириэньэрэ суох буолан, көбүөртэн сыыйа тэйэн барбыта.
1970 сыл ахсынньыга Чурапчыга Н. Барашков аатынан оройуон аһаҕас көбүөрэ тэлгэммитэ. Онно өрөспүүбүлүкэ оройуоннарыттан, Москуба куораттан тиийэ күүстээх бөҕөстөр кэлэн күөн көрсүбүттэрэ, олор истэригэр Алексей эмиэ туста тахсыбыта. Ыйааһынын үрдэтэн 70 киилэҕэ тустан, успуорт маастара, оччолорго тахсыылаахтык туста сылдьар Петр Калачевы кытары тэҥнэспиттэрэ. Күрэхтэһии кэнниттэн Алексей Ермолаевы улахан көбүөртэн атаарыы сиэрэ-туома буолбута. Элбэх истиҥ-иһирэх тыллар этиллибиттэрэ, аадырыс суруктар туттарыллыбыттара.
Саха талааннаах тустууга дьэ итинник ыспартыыбынай суолун тэлбитэ. Туу тылбыытын төлө таппыт курдук, кини кэнниттэн саха тустууктара Сойууска, Европаҕа, аан дойдуга, Олимпийскай оонньууларга тиийэ тахсыбыттара.
Алексей Ермолаев 1991 сыллаахха күөгэйэр күнүгэр сылдьан оһолго түбэһэн хомолтолоохтук суорума суолламмыта. Итини этэн туран, төрөөбүт түөлбэбитигэр Кытаанахха саҥа тутуллан олоххо киириэхтээх ыспартыыбынай саалаҕа, Хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа, сэрии сылын оҕото, Саха тустууктарыттан бастакынан ССРС чөмпүйүөнэ, бастакынан норуоттар икки ардыларынааҕы успуорт маастара, тустууктартан бастакынан “Коммунистическай Үлэ” удаарынньыга, тустууктартан бастакынан Дьокуускай куорат Бочуоттаах олохтооҕо бэлиэнэн наҕараадаламмыт Алексей Николаевич Ермолаев сырдык аатын иҥэрэллэригэр этии киллэрэбит, туруорсабыт даҕаны.
Ахтыыбын Алексейы кытта биир кэмҥэ туста сылдьыбыт успуорт маастара, бэтэрээнэ Петр Неустроев этиитинэн түмүктүөхпүн баҕарабын: “Биһиги, тыыннаахтар, аҕа көлүөнэ сыралаах үлэтинэн ситиһиллибити… сыаналыыр, өйдүүр, үйэтитэр, онон киэн туттар – ытык иэспит буолар”.
Былатыан Куоркун, РФ суруналыыстарын Сойууһун чилиэнэ, РФ Бочуоттаах кинематографиһа, үлэ, успуорт, Саха сирин киинэтин бэтэрээнэ
Сурукка талла, сааһылаата, бэлэмнээтэ, туруорсууну өйөөтө Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыска Былатыан Баһылаайабыс тус архыыбыттан