Топонимика – сир-дойду аатын-суолун үөрэтэр билим.
Саха сиригэр топонимиканан дьарыктанааччы сэдэх да буоллар, баҕалаах үгүс. Ситэ-хото сир-дойду аатын хомуйбут уонна үлэлээбит дьоммут ааттарын өйдүүбүт: устуорук М.С. Иванов-Багдарыын Сүлбэни, сир аатыгар дипломнай үлэни суруйбут И.Е. Иванову, билим хандьыдаатын аатын көмүскээбит К.Ф. Гриценконы, тыл үөрэхтээхтэрэ М. Воронкины, Е. Федоровы уо.д.а.
Оройуон уонна нэһилиэк ааттара
Саха сирин Өлүөнэ өрүс илиҥҥи оройуоннарын сирдэрин-уоттарын ааттара түҥ былыр бу эҥэр сахалар өбүгэлэрэ — түүр уонна монгуол тунгуус-маньжуур тыллаах бөлөхтөрү кытары ыаллыы олоро сылдьыбыттарын бигэргэтэр.
Сир-дойду аатын-суолун билии төрөөбүт дойдуга таптал, ытыктабыл иэйиитин үөскэтэр уонна устуоруйа суолталаах. Холобура, Саһыл Сыһыы диэн ааты истибит эрэ барыта гражданскай сэрии ытык миэстэтинэн ааттыыр итиэннэ хайдах да билэн-көрөн кэлиэн баҕарар. Ханнык баҕарар оройуон уонна нэһилиэк аата туспа номохтоох. Кинилэр тоҕо итинник ааттаммыттара буолуой? – Амма, Сулҕаччы, Абаҕа, Соморсун, Бөтүҥ, Чакыр, Алтан, Эмис, Майскай, Болугур, Амма-Наахара, Лээги (урукку); Таатта (уруккута – Алексеевскай), Алдан, Баайаҕа, Дьохсоҕон, Игидэй, Уолба; Мэҥэ Хаҥалас, Майа, Баатара, Мөҥүрүөн, Мэлдьэхси, Моорук, Нөөрүктээйи, Тыыллыма, Төҥүлү, Хаптаҕай, Чыамайыкы уруккута Амма оройуонун нэһилиэгэ, Бэстээх; Уус Алдан, Бороҕон, Баатаҕай, Байаҕантай, Бэрт Ууһа, Бээрийэ, Дүпсүн, Курбуһах, Лөгөй, Мүрү, Найахы, Өлтөх, Өнөр, Суотту, Өспөх, Түүлээх, Хоро; Чурапчы, Бахсы, Болугур, Кытаанах, Мугудай, Одьулуун, Сылаҥ, Хадаар, Хатылы, Хайахсыт, Хоптоҕо, Чакыр уо.д.а.
Хайа тылтан ханыылаахтара
Сир-дойду быһыытын-таһаатын уонна уутун-хаарын бэлиэтиир сахалыы тыллар билиҥҥи бүрээт уонна монгуол тылларыгар ханыылара хайдах эбитий?
Сахалыы – уу, хадаҕа, дабаан, добуун, үрдэл, олом, араал, күөл атаҕа, ой (тыа), хара, сара (араҕас), халлаан күөҕэ; бүрээттии – уһа, хада, дабаан, добуун, үндэр газар, олом, арал, адаг, ой, хара, шара, хүхэ; монгуоллуу – ус, хад, даваан, дов, өндөр, газар, олом, арал, адаг, ой, хар, шар, хөх уо.д.а.
Көстөрүн курдук, уу, хадаҕа, үрдэл, олом, араал, күөл атаҕа, ой, хара, сара (араҕас), күөх диэн тыллар бүрээттии, монгуоллуу ханыылаахтар.
Бу тыллар суолталарын уонна дорҕооннорун өттүнэн сөп түбэсэһиилэрэ ордук итэҕэтиилээх, сахалар өбүгэлэрэ бүрээт уонна монгуол тылларынан саҥара сылдьыбыттарын, онон сир-дойду быһыыытын-таһаатын, көстүүтүн ааттарын билиҥҥи саха киһитэ сүнньүнэн өйдүөн сөп. (Сиһилии көр: В.А. Никонов. Введение в топонимику. М., 1965; М.Н. Мельхеев. Географические названия Восточной Сибири. Иркутск, 1969; М.Н. Мельхеев. Топонимика Бурятии. Улан-Удэ, 1969 уо.д.а).
Өлүөнэ өрүс илиҥҥи эҥэрин оройуоннарын уонна нэһилиэктэрин ааттарын туһунан, кэлин уонунан сыллар усталарыгар хомуйсан, ырытыһан көрдөххө, тунгуус-маньжуур уонна түүр-монгуол тыллара сөҥө сыталларын бигэргэтиэххэ сөп: холобура, тунгуус-маньжуур тылларыгар ханыылаахтар – Амма, Алдан, Бөтүҥ, Болугур, Лээги, Таатта, Төҥүлү, Чурапчы уо.д.а.; түүр-монгуол тылларыгар параллеллара – Байаҕантай, Бахсы, Дьохсоҕон, Мугудай, Одьулуун, Наахара, Өлтөх, Өнөр, Өспөх, Сылаҥ, Кытаанах, Соморсун, Хадаар, Хайахсыт, Хоптоҕо, Хоро, Чакыр о.д.а.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ
(Бүтүүтэ бэчээттэниэ)