«Кэскил төрдө — ааҕарга-суруйарга»
1914 сыл. Аан дойдуну атыйахтаах уулуу аймаабыт бастакы империалистическай сэрии күүдэпчилэнэр, очурдаах-чочурдаах устуоруйа хаамыыта тохтоон ылбат. Оттон Саха сирин килбэйэр киинигэр, Боотур Уус улууһун тоҕус томтордоох Чурапчытыгар, бу күннэргэ саҥа үйэ тыына биллибитэ. Манна нэһилиэнньэ баҕатынан уонна олохтоох интеллигенция туруорсуутунан инникини түстүүр сүдү тэрилтэ — икки кылаастаах училище арыллыбыта.
Ким аспытай? Оскуола төрүттэниитэ
Чурапчыга икки кылаастаах училищены ыраахтааҕы былааһын уорганнара (Училищелар биэдэмэстибэлэрэ) арыйбыттара диэн чопчу архыып докумуоннара кэрэһилииллэр. Бу — соҕотох чааһынай киһи идиэйэтэ буолбатах, оччотооҕу систиэмэ ирдэбилинэн барар государственнай дьаһал этэ.
Оскуола аһыллыытыгар быһаччы үлэлэспит, көҕүлээбит дьонунан Боотур Уус улууһун кулубата Михаил Шеломов-Солуомап, ону тэҥэ оччотооҕу бочуоттаах инородецтар, меценаттар уонна сахалыы өйдөөх-санаалаах учууталлар буолбуттара. Кинилэр норуот хараҕа аһыллыахтааҕын, сурукка-бичиккэ тардыһыы хайаан да наадатын өйдөөн, судаарыстыба көрөр харчытыгар эбии бэйэлэрин күүстэринэн мас тутууну ыыппыттара.
Маҥнайгы маяктар — учууталлар
Саҥа арыллыбыт оскуола маҥнайгы сарбынньахтарын (учууталларын) испииһэгэ билигин чинчийээччилэр үлэлэригэр толору тиһиллибитэ өссө суох эрээри, оччотооҕу Ботуруускай улууска үөрэхтээһини сүрүннээбит, биллэр-көстөр ааттары чинчийии көмөтүнэн чугаһатан көрүөххэ сөп:
М.М. Сивцев: Оччотооҕу кэмҥэ Таатта (оччотооҕута Ботуруускай улуус сорҕото) үөрэҕириитин эйгэтигэр бас-көс киһи. Кини курдук энтузиаст-педагогтар таһымнарынан, икки кылаастаах училищеларга методическай сүбэ-ама биэрэн, каадырдары сүүмэрдээн, бу оскуола педагогическай састааба олохтоммута.
Норуот учууталлара: Икки кылаастаах училищеҕа үксүн Дьокуускайдааҕы учуутал семинариятын бүтэрбит эдэр дьон ананан кэлэллэрэ. Кинилэр ортолоругар Иван Соловьев, Петр Феофанов курдук оччотооҕу кэм лиидэрдэрэ үлэлээбит буолуохтарын сөп (архыып докумуоннарыгар араас сылларга уларыйа сылдьаллар).
Бу учууталлар боростуой «дорҕоон үөрэтээччи» буолбатах этилэр. Кинилэр ботаниканы, географияны уонна нуучча классиктарын тылбаастаан, саха оҕотугар Европа наукатын түннүгүн аспыттара.
Бастакы үөрэнээччилэр — тоҕус томтор оҕолоро
1914–1915 үөрэх дьылыгар оскуола боруогун атыллаабыт оҕолор ааттара оройуон хаһыаттарын 1930-с сыллардааҕы юбилейнай ыстатыйаларыгар уонна кырдьаҕастар ахтыыларыгар умнуллубаттыы хатанан хаалбыт. Сорохторун чопчулаатахха:
Константин Потапов — кэлин биллиилээх учуутал, кыраайы үөрэтээччи.
Николай Кривошапкин — оччотооҕу Чурапчы бастыҥ ыалларын оҕото.
Анна Герасимова — нэһилиэк маҥнайгы үөрэхтээх кыргыттарыттан биирдэстэрэ.
Бүөтүр Оруоһун, Уйбаан Собакин, Дьөгүөр Тоскин — улуус араас муннугуттан (Болтоҥоттон, Хайахсыттан, Хатылыттан) атынан айаннаан кэлэн үөрэммит, хараҥаттан сырдыкка тардыһар уолаттар.
Барыта холбоон оскуола маҥнайгы куурсугар 30-тан тахса оҕо хабыллыбыта. Кинилэр паартаҕа сахалыы сайбаччы тикпит сонноох, сарыы этэрбэстээх кэлэн олороллоро — бу Чурапчы материальнай култууратын уонна үөрэххэ дьулуурун бэлиэтэ этэ.
Анааран көрүү
1914 сыллаахха аһыллыбыт Чурапчытааҕы икки кылаастаах оскуола — бу соҕотох үөрэх кыһата эрэ буолбатах. Бу — Саха сирин XX-с үйэтэ сайдыытын барометра. Ол сылларга сабыллыбыт таҥара дьиэлэрин күлүктэригэр, бу оскуола кылааһын түннүгүн уота умуллубатаҕа.
Манна үөрэммит уолаттар Гражданскай сэрии сылларыгар хомуньуустар уонна үрүҥнэр икки ардыларыгар мөккүөрдээх боппуруостары ырыталлара, оттон кыргыттар ликбез (ликвидация безграмотности) хамсааһыннарын бастакы агитатордарынан буолбуттара. 1914 сыллааҕы «көрүдүөр тыаһа» билигин Семен Новгородов аатынан Чурапчы орто оскуолатын киэн уораҕайын дуорааныгар уонна Чурапчытааҕы гимназия выпускниктарын ситиһиилэригэр салҕанар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ