«Саҥа олох» хаһыат — былыр — былыргыттан дьоҥҥо дьиҥ чахчы туһалаах информацияны тиэрдэр, эрэллээх доҕор буолар. Бүгүн, алтынньы 15 күнүгэр, «Саҥа олох» хаһыаппыт төрүттэммитэ 95 сылын туолла. Биир үйэ кэриҥин устата улууспут хас биирдии ыалыгар күндү ыалдьыт буолан, төрөөбүт сирбит олоҕун-дьаһаҕын, биир дойдулаахтарбыт үрдүк ситиһиилэрин, баай уопуттарын сырдатан, хаһыат сирэйдэригэр улууспут историятын үйэтитэн кэллэ.
1931 сыл, бэс ыйын 18 күнүгэр оройуон хаһыаттарын систиэмэтин кэҥэтэр туһунан Партия киин кэмитиэтин уурааҕа тахсыбыта. Бу уураахха олоҕуран, Саха сирин Бырабыыталыстыбата икки оройуоҥҥа – Чурапчыга уонна Бүлүүгэ типографиялары тэрийбитэ. Онон «Саҥа олох» хаһыаппыт Саха сирин оройуоннарын хаһыаттарыттан сахалыы тылынан биир бастакынан тахсыбыт хаһыат буолар. Улууспутугар от ыйыттан саҕалаан, бастакы бырамыысыланнай типография үлэтин саҕалаабыта. Чурапчы оройуоннааҕы типографиятын бастакы дириэктэрэ – өрөспүүбүлүкэтээҕи типография полиграфиһа, идэтинэн наборщик, нуучча киһитэ Алексей Евграфьевич Кузнецов. Хаһыат бастакы эрэдээктэринэн ССКП чилиэнэ Петр Николаевич Гоголев анаммыта. Эппиэттиир сэкирэтээринэн оройуон Сэбиэтин үөрэхтээһиҥҥэ уонна доруобуйа харыстабылыгар сэбиэдиссэйэ, биллиилээх суруйааччы Семен Степанович Яковлев – Эрилик Эристиин буолбута.
Алтынньы 15 күнүгэр аҕыс киһилээх кэлэктиип “Сэссэлиисимэ суола” диэн бастакы нүөмэри таһаарбыта. Онон бу күн “Саҥа олох” хаһыаппыт төрүттэммит күнүнэн ааҕыллар. Хаһыат нэдиэлэҕэ биирдэ 2000 ахсаанынан тахсара. Эрэдээктэрдэринэн Егор Алексеевич Макаров, Егор Игнатьевич Лукин-Уйгуурап, Конфей Яковлевич Колесов уо.д.а үлэлээбиттэрэ. Типография базата кэҥээн, сайдан барбыта. 1950-1960 сс. Чурапчы, Амма, Таатта, Уус Майа хаһыаттарын эрэдээксийэлэрэ Чурапчыга кииннэммиттэрэ. Хаһыат тиһигин быспакка бэчээттэнэригэр Ульяна Степановна Попова-Романова, Саргылана Платоновна Ойунская уонна да атыттар үтүө суобастаахтык үлэлээбиттэрэ.
Хаһыат 95 сыллаах историятыгар «Сэссэлиисимэ суола» диэн бастакы аатын аныгылыы тартаран «Социализм суола» дэнэ сылдьыбытын аахсыбатахха, аатын биирдэ уларытан кэллэ. Ол курдук, оройуоннааҕы партийнай кэмпириэнсийэ дэлэгээттэрэ хаһыат аатын “Саҥа олох” диэн уларытарга этии киллэрбиттэрэ. 1962 сыл бэс ыйын 1 күнүгэр “Саҥа олох” бастакы нүөмэрэ 3600 ахсаанынан күн сирин көрбүтэ. Хаһыат нэдиэлэҕэ үстэ биир бэчээтинэй илииһинэн тахсара.
Тус-туһунан тэрилтэ быһыытынан үлэлии олорбут эрэдээксийэ уонна типография 1997 сыллаахха холбоһон, биир тэрилтэ – «Саҥа олох» редакционнай – издательскай холбоһук буолбуттара.
Холбоһук 2001 сылтан бородууксуйаны оҥоруу аныгылыы саҥа көрүҥэр – офсетнай бэчээккэ киирбитэ. Эрэдээктэр-дириэктэринэн Афанасий Афанасьевич Захаров, урукку типография дириэктэринэн Светлана Ивановна Семенова таһаарыылаахтык үлэлээбиттэрэ.
Бүгүҥҥү бэлиэ күҥҥэ тэрилтэбитигэр араас сылларга үлэлээбит эрэдээктэрдэрбитин Николай Петрович Васильевы, Николай Павлович Сидоровы, Афанасий Евстафьевич Чичигинаровы, Нюргустан Егорович Макаровы, Мария Николаевна Сидорованы, Гаврил Гаврильевич Попову, Афанасий Афанасьевич Захаровы уо.д.а үтүө тылынан ахтабыт.
Хаһыаппытыгар поэттар, суруйааччылар онтон да атын айар-суруйар куттаахтар – Эрилик Эристиин, Алексей Бродников, Сэмэн Тумат, Иннокентий Окоемов, Мария Сидорова, Роман Данилов, Раиса Сибирякова, Аграфена Кузьмина, Оксана Жиркова, Галина Полускина уо.д.а үлэлээбиттэринэн, киэн туттабыт. Араас сылларга сытыы бөрүөлээх суруналыыстар, эппиэтиир сэкирэтээрдэр, отделлар сэбиэдиссэйдэрэ, сытыы өйдөөх бухгалтердар, талааннаах литературнай үлэһиттэр, фотографтар, корректордар, ыарахан үлэттэн чаҕыйбат типография үлэһиттэрэ: бэчээттээччилэр, линотипистар, наборщиктар уо.д.а. хаһыат сайдыытыгар киллэрбит кылааттарын үрдүктүк сыаналыыбыт, ис сүрэхпититтэн махтанабыт. Биһиги үлэбитигэр төһүү күүс буолбут уонна күн бүгүҥҥэ диэри суруйар суруналыыстарбытыгар, уопсастыбаннай кэрэспэдьиэннэрбитигэр, айар куттаах доҕотторбутугар махтанабыт.
2020 сылтан өрөспүүбүлүкэ эрэдээксийэлэрэ бары Ньургуйаана Михайловна Стручкова салайааччылаах «Сахабэчээт» Судаарыстыбаннай автономнай тэрилтэҕэ холбоһон, биир улахан хамаанда буолан үлэлии олоробут.
Хаһыаппыт 95 сыл устата өрөспүүбүлүкэ, оройуон, улуус үлэтин- хамнаһын, олоҕун-дьаһаҕын, историятын, туруу үлэһит дьонун, эдэр ыччатын, олох бары хайысхатын тиһигин быспакка сырдатан кэллэ. Инникитин аныгы тэтимнээх олоххо тэҥҥэ хардыылаан, ааҕааччыбыт болҕомтотун өссө тардар туһугар үлэлиибит.
2021 сылтан улуус сонунун кумааҕы хаһыаттан ураты интэриниэт ситимигэр сырдатар «Санаолох.рф» диэн саайт арыйан, үлэ өссө тэтимирбитэ. Улуус олохтоохторо ханна да сылдьан, хаһан баҕарар куйаар ситимигэр киирэн, дойдуларын сибиэһэй сонуннарын ааҕар кыахтаахтар. Маны сэргэ ааҕааччыларбыт бэлиэ түгэннэри, биир дойдулаахтарбыт туһунан матырыйааллары, история кэрчиктэрин, биллэриилэри «Сана олох» «МАХ”, “ВКонтакте”, “Одноклассники”, “Рутуб”, “Телеграмм”, “Ватсап” социальнай ситимнэргэ ааҕыахтарын сөп. Ити курдук, улууспут олоҕо-дьаһаҕа, ыытыллыбыт тэрээһиннэрэ куйаар ситимин ханаалларыгар күннэтэ, сонно тута сырдатылла тураллар.
Күн бүгүн «Саҥа олох» хаһыат бэчээттэнэн тахсыытыгар айар куттаах 10 киһилээх хамаанда үлэлиир. Кылаабынай эрэдээктэринэн 2018 сылтан мин, Людмила Владимировна Горохова, үлэлиибин. Эппиэттиир сэкирэтээринэн өр сылларга «Саха» национальнай көрдөрөр-иһитиннэрэр хампаанньаҕа үлэлээбит, култуура туйгуна Анна Николаевна Захарова таһаарыылаахтык үлэлиир. Шеф эрэдээктэринэн, «Санаолох.рф» саайтпытыгар, интэриниэт ситимнэрбитигэр эппиэтинэстээҕинэн, бэчээт туйгуна Елена Гаврильевна Макаринская ситиһиилээхтик үлэлиир. Суруналыыстарынан Семен Александрович Жендринскэй, Марфа Васильевна Петрова, Наталья Николаевна Сибирякова олох үөһүттэн сонуннары ааҕааччыларга тиэрдэллэр. Семен Александрович «Спорт туоната» балаһаҕа Чурапчы спорка ситиһиилэрин таһаарар, күннэтэ социальнай ситимнэрбитигэр сойбот сонуннарын таһааран, үрдүк көрдөрүүлээхтик үлэлиир. Марфа Васильевна «Тиэргэн» уонна «Маарыкчаан ыччаттара» диэн анал балаһаларыгар улууспут дьиэ кэргэттэрин, эдэр ыччатын ый ахсын сырдатар. Наталья Николаевна суруйарын таһынан, улууска буолар тэрээһиннэри социальнай ситимнэрбитигэр видеоҕа устан таһааран, улууспут күннээҕи олоҕун, бэлиэ түгэннэрин үйэтитэр. Хаһыаты көмпүүтэргэ таҥааччынан, полиграфиһынан бэчээт туйгуна Лидия Константиновна Попова үлэлиир. Кини айымньылаах көрүүтүнэн сыллата үгүс кинигэлэр, брошюралар, сурунааллар бэчээттэнэн тахсаллар. Буҕаалтырынан дириҥ уопуттаах, бэчээт туйгуна Дария Николаевна Лыткина үлэлиир. Кини сыралаах үлэтин таһынан үгүс кинигэни эрэдээксийэлээн таһаарар. Переплетчигынан эрэдээксийэҕэ олоҕун 30-тан тахса сылын анаабыт бэчээт туйгуна Аксинья Семеновна Лыткина бэриниилээхтик үлэлииллэр. Хаһыаты бэчээт туйгуна Федор Алексеевич Протодьяконов бэчээттээн таһаарар. Кини бу тэрилтэҕэ, харыс сири халбарыйбакка, 30-тан тахса сыл бэриниилээхтик үлэлии сылдьар. Эрэдээксийэбитигэр, бэйэбит хаһыаппытын бэчээттиирбитин таһынан, былырыыҥҥыттан Таатта уонна Томпо улууһун хаһыаттара бэчээттэнэллэр.
Хаһыаппыт айар куттаах хамаандатын хас биирдии чилиэнэ — бэйэтин идэтигэр муҥура суох бэриниилээх, кыччаабыта, 10-тан тахса сыл үлэ уопуттаах, бэйэтин хайысхатыгар үрдүк категориялаах дьиҥнээх исписэлиис буолар. Бэчээт эйгэтэ, туораттан көрдөххө, судургу, кыһалҕата суох курдук көстүөн сөп эрээри, дьиҥ иһигэр киирдэххэ — үгүс ымпыктаах-чымпыктаах, туспа уратылардаах уонна улахан эппиэтинэстээх, уустук үлэ.
Бэйэм эрэдээксийэ умсулҕаннаах үлэтигэр киирбитим 10-тан тахса сыл буолла. Бастаан, кылаабынай буҕаалтырынан ананан үлэбин саҕалаабытым. Бу эппиэтинэстээх үлэ кистэлэҥнэригэр уопуттаах буҕаалтыр Дария Николаевна киэҥ билиитин үллэстэн үлэҕэ такайбыта. Култуура эйгэлээх, сэргэх кэлэктииптээх тэрилтэни тута сөбүлээбитим. Үс сылынан эрэдээктэр-дириэктэрбит Афанасий Захаров этиитин ылынан, эрэдээктэр-дириэктэринэн үлэбин саҕалаабытым. Хаһаайыстыбаннай өттүгэр ыарырҕаппат эбит буоллахпына, экэнэмиис үөрэхтээх киһи айар-тутар, суруйар, хаһыаты былааннаан таһаарыыга үлэни хайдах ыытарбыттан толлубутум. Ол эрээри тэрилтэбит аксакаал суруналыыһа, улахан уопуттаах эрэдээктэр Алексей Михайлович Слепцов, талааннаах эдэр суруналыыс Елена Макаринская улаханнык көмөлөспүттэрэ.
Эрэдээксийэбит кэлэктиибэ сыллата өрөспүүбүлүкэ эрэдээксийэлэрин икки ардыларыгар ыытыллар куонкурустарга инники күөҥҥэ сылдьабыт. Былырыыҥҥы үлэбит түмүгүнэн «Сетевое издание -2025» анал аакка бастакы миэстэ буолары ситиспиппит. Биир бэлиэ түгэммитинэн – Бэчээт күнүгэр кэлэктииппит Ил Дархан Айсен Николаев Махтал суругунан наҕараадалааһына буолар. Бу – өр сыллаах, таһаарыылаах, сыралаах үлэбит үтүө түмүктэрэ.
Ытыктабыллаах бэтэрээннэрбитин, уопсастыбаннай кэрэспэдьиэннэрбитин, күндү ааҕааччыларбытын, үлэ үөһүгэр сылдьар айар кэлэктииби «Саҥа олох» хаһыат төрүттэммитэ 95 сыллаах өрөгөйдөөх үбүлүөйүнэн итиитик — истиҥник эҕэрдэлиибин! Эһиэхэ барыгытыгар үгүс үөрүүнү, уйгулаах олоҕу, дьолу-соргуну уонна чөл туругу баҕарабын. Айар куттаах доҕотторбут сытыы бөрүөҕүт сыппаабатын, санаабыккыт сатанан, толкуйдаабыккыт тобулла турдун! Күндү ааҕааччыларбыт! Улууспут «Саҥа олох» хаһыатыгар куруук суруйтарыҥ, ааҕыҥ, сэргээҥ уонна олоххутугар туһаныҥ!
Людмила ГОРОХОВА