Оскуолалар үбүлүөйдэригэр улахан болҕомто төгүрүк сылларга ууруллар буолбута син ыраатта. Олох ити хаамыытынан бүгүн о.э сэтинньи 29 күнүгэр Чурапчы улууһун Степан Захаров аатынан Төлөй орто оскуолата 95 сыллаах үбүлүөйүн бэйэтин кыаҕынан сэмэйдик уонна бэрт чаҕылхайдык бэлиэтиир.
Ол курдук, үбүлүөй маҥнайгы чааһыгар Төлөй бөһүөлэгэр олорор, оскуоланы араас сылларга бүтэрбит үөрэнээччилэр, үлэлээн ааспыт учууталлар, маастар-кылаастарга сырыттылар, улахан быыстапканы таһынан оскуоланы тилэри кэрийэн урукку-кэлиҥҥи сыллардаах кэрчик кэмнэрин аанын сэгэтэн көрдүлэр-иһиттилэр, ирэ-хоро сэһэргэстилэр.
Үөрүүлээх линейкэҕэ араас сылларга оскуоланы бүтэрбит выпускниктар парааттара буолла, “Ахтан-санаан ааһыаҕыҥ” иһирэх кэпсэтиһии таҕыста, добун оһуохай тэрилиннэ.
Тэрээһин иккис чааһыгар Саха сиригэр Сэбиэскэй былаас туругурарын туһугар бэриниилээхтик үлэлээбит, Бүтүн Сойуустааҕы Киин Ситэриилээх Кэмитиэт чилиэнигэр тиийэ үүммүт, бэйэтин олорор дьиэтин туран биэрэн бөһүөлэккэ оскуоланы арыйбыт, оройуон тыатын хаһаайыстыбата сайдарыгар хас даҕаны артыаллары, холкуостары тэрийсибит норуот чулуу уолун Степан Тихонович Захаров аатын үйэтитэн, норуот күүһүнэн оҥоһуллубут бүүһү үөрүүлээх арыйыы буолла. Бу бүүһү кини төрөөбүт-үөскээбит, олорон ааспыт Төлөйүн нэһилиэгин олохтоохторо бэйэлэрэ оҥорон туруорбуттара туспа ытыктабыл бэлиэтинэн биһирэннэ.
Киэһэтигэр “Аартык” НАДь-гэр “Кыталыктаах кырдал” диэн бэрт үрдүк таһымнаах бүгүҥҥү үөрэнээччилэр, учууллар эҕэрдэ ырыалара-тойуктара, үҥкүүлэрэ-битиилэрэ дохсун ытыс тыаһынан доҕуһуолланан үгүс киһиэхэ омуннаах оҕо саас кэрэ түгэнин эргитэн ааста. Араас сылларга үлэлээн ааспыт учууталлар, үөрэммит үөрэнээччилэр эҕэрдэлэрэ ситим нөҥүө элээрэн кэлбитин холбоон, субу тутан олорор курдук көрдөрбүттэрэ эмиэ ураты истиҥ өйдөбүлүнэн өйгө-санааҕа хааларыгар саарбахтааһын суох.
Ити кэнниттэн бастыҥнары чиэстээһин, Төлөйүнэн, Чурапчынан, Дьокуускай куоратынан олорор араас сылларга үөрэммит көлүөнэлэр махталлара, эҕэрдэлэрэ, сынньалаҥ киэһэтин көрө-нара хойукка диэри дуорайыа турдаҕа.
Үөрүүлээх дьаһалга улуус салалтатын өттүттэн “Чурапчы улууһа” МО баһылыгын социальнай боппуруостарга солбуйааччы Мария Кронникова, улуус дьокутааттарын Сэбиэтин бэрэстээтэлэ Яков Оконешников 100 үөрэнээччилээх, хороҕор муостааҕы иитэн олорор аграрнай хайысхалаах, иллээх-эйэлээх кэлэктииби өрөгөйдөөх үбүлүөйдэринэн эҕэрдэлээн тураннар, улуус баһылыга Степан Саргыдаев аатыттан биир үөрэх кабинетын толору оборудованиенан хааччыйары мэктиэлиир сэртэпикээти үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттардылар.
“Оскуолабыт өрөгөйдөөх 100 сылыгар бэлэмнэнии үлэтэ саҕаламмытын биллэрэбит!” — диэн Андрей Васильевич Деллохов дириэктэрдээх, эдэрдии эрчимнээх, саҥалыы көрүүлээх, сарсыҥҥыга эрэллээх, кэскиллээх оскуола бүгүҥҥү салалтатын түбүктээх үлэтэ саҕаланна…
КЫЛГАС ЫСПЫРААПКА
Төлөйгө үөрэххэ тардыһыы, үөрэх суолтатын өйдөөһүн өрдөтөөҕүттэн саҕаламмытын архыып докумуоннара туоһулууллар. Ол курдук 1925-1929 сылларга Төлөйгө хас даҕаны сиргэ: Налбаҕа, Муостаҕа, Мэҥэлээххэ, Чэнкэҕэ, Ньыла Күөлгэ ликбезтэр аһыллан улахан дьону, оҕолору үөрэппиттэрэ биллэр.
Оттон бөһүөлэккэ оскуола устуоруйата 1930 сылтан саҕаланар. 1931 сыллаахха муус устар ыйга Степан Тихонович Захаров көҕүлээһининэн түөрт кылаастаах начаалынай оскуола типовой дьиэтин тутуута саҕаламмыт. Хас биирдии ыалга биэстии бэрэбинэни бэлэмнииллэригэр түһээн түһэриллибит, 42 ыал сүөһү биэрэн, ону таһынан элбэх үп-ас хомуллан бу баараҕай тутуу алтынньы ыйыгар үлэҕэ киирбит. Оттон 1932 сыл тохсунньу 14 күнүгэр ЯЦИК Президиумун уурааҕынан оскуолаҕа ССРС уонна Саха АССР Киин Ситэриилээх Кэмитиэтин чилиэнэ Степан Захаров аата иҥэриллибитэ.
Ол кэнниттэн хаста даҕаны оскуола сабыллан, нэһилиэк бүттүүнэ үрэллэ сылдьыбыт кэмнэригэр оҕолор Дириҥинэн, Чурапчынан, Мугудайынан ыһыллан үөрэнэ сылдьыбыт кэмнэрдээх этилэрэ.
Ол эрэн 80-с сыллартан Василий Смирников, Афанасий Захаров, Маргарита Яковлева, Екатерина Крюкова, Семен Игнатьев, Николай Климов, Анатолий Степанов, Владимир Дьячковскай, Василий Нестерев курдук дьоннор салалталарынан Төлөй орто оскуолата улууска, өрөспүүбүлүкэҕэ аата ааттанар биир бастыҥ оскуола буола үүннэ.
2004 сыллаахха оччотооҕуга СӨ бэрэсидьиэнэ Вячеслав Штыров, СӨ Бырабыталыстыбатын бэрэстээтэлэ Егор Борисов уонна улуус баһылыга Иннокентий Аммосов өйөбүллэринэн кыталыктаах кырдаллаах Улуу Сыһыы ортотугар Үтүө дьыала холобура буолбут, норуот тутуутунан саҕаламмыт кэрэ көстүүлээх саҥа таас оскуола үлэҕэ киирбитэ.
Оскуола билигин өр сылларга үтүө суобастаахтык үлэлээбит дьонунан киэн туттар: Егор Смирников, Изабелла Абрамова, Анатолий Степанов, Анастасия Григорьева, Владимир Абрамов, Матрена Смирникова, Николай Борисов, Маргарита Борисова, Екатерина Попова, Светлана Смирникова, Маргарита Смирникова, Анастасия Емельянова, Николай Захаров, Мария Попова, Варвара Челбэрдирова, Мария Хоютанова, Дария Толстоухова, Дария Потапова уо.д.а.
Степан Захаров аатынан Төлөй орто оскуолата дириэктэр, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, сахалыы остуол оонньууларыгар СӨ успуордун маастара Андрей Деллохов салайааччылаах улахан кэлэктиип 58 үлэһиттээх, ол иһигэр 30 педагог, үс РФ үөрэҕириитин Бочуоттаах үлэһиттэрэ, тоҕус СӨ үөрэҕириитин туйгуннара, 12 үрдүк, 6 бастакы категориялаах, икки “Учууталлар учууталлара”, үс СӨметодист учууталлара билии киэҥ аартыгын арыйан ситиһиилээхтик үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Ааптар хаартыскаҕа түһэриитэ