1632 сыл саҕана Арассыыйа сирдэрин илин диэки кэҥэтэргэ, Петр Бекетов диэн ааттаах атаман, этэрээттэрин кыыл-сүөл киэҥ нэлэмэн сиринэн илдьэ сылдьыбыт. Кини балаҕан ыйыгар остуруок туруорар (билиҥҥи Дьокуускайга).
Петр Бекетов ыраахтааҕы Михаил Федорович сабыдыалын кэҥэтээри. Олохтоох норуоттары, ол иһигэр сахалары, «ясак» төлүүллэрин баҕарар, «ясак — бу түүлээхтэринэн нолуок этэ». Дьаһаах cуолтата «биһиги ыраахтааҕы көмүскэлигэр көмөтүгэр сылдьабыт, ол оннугар сирбит баайын үллэстэбит» диир ньыма буолар.
Ыраахтааҕы ыйааҕынан 1632 сыллаахха, сэтинньи 8 күнүгэр, Бекетов суруйарынан бэйэтин сулууспалыыр дьонун бөлөҕүн — хаһаактары кытта саҥа остуруоктан Инено Ойуун диэн олохтоох Хатылы тойонун (катулинский князец) сорку судургу «үрдүк ыраахтааҕы илиитигэр» туруораары гынар. Инено Ойуун улууһугар диэри түөрт хонуктаах айаҥҥа тыалар, үрэхтэр нөҥүөлээн айаннаабыттар.
Хаһаактар Тойбохойго тиийэн: «Эйигин Инено Ойуун, ыраахтааҕы абырыа, биһиги остуруокпытыгар баран, сүгүрүйэн, эйэ дэмнээхтик олор уонна дьаһаахта төлөө», — дииллэр. Инено Ойуун уонна кини дьоно урут ханна эрэ ыраах Москубаҕа, ханнык эрэ ыраахтааҕы баарын туһунан хаһан да истибэтэх этилэрэ. Кинилэргэ бу туора дьон өһүөннээх курдук буолан тахсыбыттара. Ойуун остуруоктарыгар барарын аккаастанар, көннөрү бас бэриниэн баҕарбатын биллэрбитэ. Онон сотору буолат дьиҥнээх кыргыһыы, охсуһуу саҕаламмыта.
Хаһаактар дьоллорун туһугар таҥараҕа үҥсэллэр. Ыраахтааҕы дьолунан ханнарар инниттэн, бэйэлэрин ыраахтааҕы аатыгар хааннарын кутаннар сиэртибэлэммиттэрэ. Түмүгэр Инено Ойуун уонна кини дьоно тутуллубуттар, бааһырбыттар ол эрээри тыыннаах ордубуттар. Хаһаактарга эмиэ бааһырбыттар бааллара, холобур Петр Бекетов табаарыһа Пронька Васильев диэн хаһаак атаҕын Ойуун дьоно оҕунан курдат ыппыттара бэлиэтэнэр. Бекетов бэйэтэ суруйарынан ол этэрээккэ барыта 27 бөҕө-таҕа хаһаактар бааллар эбит.
Бекетов Тойбохой остуруогар «съезжая изба» доппуруоска Инено Ойуунтан утары олорон кытаанахтык ыйыппыт: «Эн ыраахтааҕыны тоҕо утары барбыккыный, хаһаактары кытары охсуһуоххун баҕарбыккыный?!» Кыргыһыы кэннэ тымныйбыт тойон маннык диэн чиэһинэйдик хоруйдаабыт: «Биһиги судургу, сахалыы өйдөөх дьон буолабыт. Урут эһиги биһиэхэ сылдьыбатаххыт, ыраахтааҕы туһунан истибэтэхпит. Өстөөхтөр диэн санаабыппыт. Биһигини бырастыы гыныҥ, биһиги инникитин сөптөөхтүк сулууспалыахпыт».
Инено Ойуун дьиэтин эрэ көмүскээбитин онно Бекетов өйдөөбүт. Иненоны «шертаҕа» аҕалбыттар, о.э Инено Ойуун бэйэтин уонна бары дьонун ааттарыттан ыраахтааҕы илиитин анныгар үйэлэрин тухары хаалыахтара, төннүө суохтара, дьаһаах төлүөхтэрэ диэн эрэннэрэр уонна илии баттыыр. Эйэ бэлиэтигэр Инено Ойуун тута 20 саарба тириитин туттарбыт.
Онтон 1633 сыллаахха Инено Ойуун, Петр Бекетов «ыраахтааҕы илиитигэр» ситиһиилээхтик киллэрбит саха тойотторун испииһэктэригэр биирдэстэринэн сурулла сылдьар. Ол курдук кини Инено Ойуун улууһа (Инено-Оюна улусе) Арассыыйа сирдэрин састаабыгар киирбит.
Быдан хойутаан 1638 сыллаахха, түөрт хатылы (боотур уус) тойотторо (катулинские князцы диэн) ахтыллаллар – Тегана Мугатыин (Тэгэн Мунатай), Очей Табутаев (Үөчэй Баай), Гуликаан Гадаров (Куликан диэн Оммоллон аҕата) уонна кэм-кэрдии суруктан сүтэн хаалбыт тойон аата (катулинский князец) диэн эбиттэр.
Дмитрий Скрябин, аспирант
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ