Киһи сааһыран, баараҕадыйан истэҕин аайы, кырдьаҕастар этэллэринэн, мутугунан быраҕар муҥур олоҕун бэлиэ кэмнэрин, ордук олдьот оҕо эрдэҕиттэн саҕалаан, эппэккэ эрэ элэс гынан ааспыт эдэр сааһын умнуллубат түгэннэрин , ардыгар астына, сороҕор хомойо, уйадыйа ахтан ааһаҕын. Урут үлэлиир – хамсыыр эрдэххинэ, бу маннык туос иллэҥ олоруоҕум, халлааны хастыаҕым дии санаабытыҥ суоҕа чахчы. Сэрии кэннинээҕи эйэлээх олоххо саҥардыы күн сирин сырдыгын көрбүттэр, аарыма кырдьаҕастары , сир түннүгэ дэппит сээркээн сэһэнньиттэри кыл имэрийэ төрөөбүт буоламмыт , бу үтүө санаалаах оонньуулаах оҕонньоттору, айыы таҥара кэриэтэ эйэҕэс эмээхситтэри элбэҕи эҥэрдэһэн, билэн – көрөн, саргы санааларын, сырдык ыраларын, сардаҥалаах сарсыҥҥыга атаарар алгыстарын, кэрээбэт кэс тылларын истэ, итэҕэйэ ылынарбыт. Оччотооҕу оҕолор айан төрөппүт аҕалаах – ийэлэрин утумнаан, эһэлэрин – эбэлэрин кытары сэмдэйдэһэн, эйэлээх, доҕордуу, үөрүүнү – көтүүнү тэҥҥэ үллэстэр, сайаҕас санаатын, билэрин – билбэтин сайгыччы саҥарар, этиэхтээҕин этэр, толлубакка тойонноһор, сүбэлиир, сөбүлэһэр, наадата кэллэҕинэ быһаарсар, мөккүһэр, кырдьыгын таһаарар өйгө – санааҕа иитиллэр этилэр.
Ол да иһин «былыргы оҕо эрдэ улаатар», — диэн мээнэҕэ эппэттэр. Хайдах эрэ, эргиллэн көрдөххө, санааҕа бэҕэһээҥҥи курдук эрээри, ааһа көппүтэ орулуур отут сыл буола охсубут. Ханнык даҕаны бэйэлээх эр бэрдэ, кындыа кыыс оҕо кылааннааҕа сотору кырдьар сааһым күөйэ көтөн кэлиэ, күн сарсыардааҥы саһарҕатын курдук солко баттахпыт күрэҥсийиэ дии санаабакка, өйгө даҕаны оҕустарбакка сылдьан, олохпут орто омурҕана буолбутун, күммүт арҕаалаан, төгүрүк дьыл түөрт кэмин кэриэтэ, аны көмүс күһүн, онтон кырыа кыһын кэлиэхтээҕин билэр, сэрэйэр, таайар курдуккун.
Киһи барахсан, орто туруу дойдуга сылдьар ыалдьыт, хонор хоноһо буола кэлэр, ким барыта эдэригэр, күөгэйэр күнүгэр, дьэлтэйэр дьэтигэр киниттэн ордук күүстээх — уохтаах, куоһарар өркөн өйдөөх, ыраах – чугас тэгил тэҥнээҕэ суох, сырдык субалаах, көрдүм – көрбөтүм диэбиттии, хараҕа сымныыр, хаана оонньуур, өйүгэр — санаатыгар эмиэ оннук, күнү көтүппэккэ кылбар кыайыы баата барбах эрэ батыһа, аргыс тыаллыы арыаллыы сырыттаҕа…
Саҥа туран эрдэхпинэ, оройуон киинигэр, уоттаах сэриигэ сылдьыбыт айбыт аҕам Хабычча, биир дойдулааҕа олохсуйан олорбуттаах. Кинилэр эрбии биитин курдук, оҕо саастарын бииргэ атаараннар, эмньик эдэр эрдэхтэриттэн доҕордуулар этэ, ол үтүө үгэстэрэ үйэлэрин тухары салҕаммыта. Ол Уйбаан удьуор мас ууһа, кини сылы – сыллата үс кыыстааҕа. Миигин улахан кыыс анна, иккис оҕото, өссө оскуолаҕа үөрэнэ сылдьар кэрэттэн кэрэ кыыс абылаабыта, сүрэхпин уулларбыта, өйбүттэн – санаабыттан тахсыбатаҕа. Оччолорго мин киниттэн аҕыйах сыл аҕа саастааҕым, төрөөбүт дойдубар ытык иэспинэн аны Советскай Армияҕа сулууспалыы барарым тиийэн кэлэр.
Күн – дьыл обургу күүтэ туруо дуо?! Уот курбуу чаҕылҕан чаҕылыйарын кэриэтэ, элэс гынан ааһа охсубута. Ол саҕана ким бары эдэр саас бүппэтин, ааһа көппөтүн курдук саныыра. Уйан уолан уйулҕатын хамсатыах олоҥхоҕо кэпсэнэр кэрэ кыыска атын уолаттар чугаһыы сатыылларын, туҥуй тапталларын билинэн, сындыыс сурук үйэтигэр илдьит ыыталларыгар Дьэлликкэ төрүт даҕаны күнүүлүүр санаа киирбэтэҕэ. Таптыыр кыыһа кини эрэ анала, истиҥ доҕоро буолан, күндү ыалдьыттыы киирэн кэлиэхтээх кэтэһиилээх кэрэ кэмэ, таптал иэйиитин, долгуйар дууһам ымыытын курдук эрчимнээх эрэл , уоттаах таптал кустугунан кууһара.
Ааҕааччым соһуйума, мин аатым – суолум Дьэллик. Айбыт аҕам бэйэтин аатын, эһэтин, аҕатын ааттарынан суруйтараары гыммытыгар, аны уол оҕото суох кырдьаҕас эһэм оҕонньор бүөлүү түспүт. Онуоха аҕам быһаарбыт, истэр тухары киһи эрэ барыта Баһылай, Бүөтүр, Сиидэр… Онтон эйигин дьон — сэргэ барыта, оҕотуттан саҕалаан тайахтаах кырдьаҕаһыгар диэри, аҥардас элбэх киэргэтиитэ суох, Дьэллик Дьөгүөрүнэн эрэ билэллэр. Онон эн обургу айаны арҕарбыт, сырыыны сылдьыбыт ыраах – чугас сураҕырбыт ааккынан, саҥа күн сирин көрбүт уолчааны, Дьэллик диэтэххэ ордук табыллыыһы быһыылаах диэбитигэр, оҕонньоро ордорбут.
Түбэлтэтигэр, туох барыта туоһулаах диэбиттии, Байаҕантай Тиит Арыытын байанайдаах булчута Тулламыкы Ньукулай баара эбитэ үһү.
Дьэллик биирдэ урааннаах уһун күһүҥҥү күнү кылгатар үгэһинэн, оройуоннааҕы почта дьиэтигэр саҥа хаһыат, сурунаал кэлбитин билсиһэ барда. Кэннигэр кинини оҕонньор дииллэрэ чахчы, сүүһүнэн куолас күйгүөрүн ортотугар хаһан эрэ эндэппэккэ билэр, түлэй түүлүгэр истэр номоҕон куолаһа бу баардыы аттыгар иһиллибитигэр улаханнык соһуйда, иһигэр үөрдэ даҕаны. Уруккуну умнубакка санатар лыҥкынас , чуолкай саҥата уларыйбатах. Дьүһүнэ хайдаҕа буолла: эргиллэн көрбүтэ, сиһигэр тиийэр уһун, хойуу, кугастыҥы суһуоҕун төбөтүн оройугар эриммит, олус ыраастык арылыччы көрбүт, көбүс – көнө уҥуохтаах, туналыйар маҥан, көрүөхтэн кэрэ бэйэтэ уларыйбатах. Көрбөтөҕө ырааппыт. «Сир — төгүрүк» дииллэрэ кырдьык эбит. Ол эрээри көтөн ааспыт орулуур отут сылга күн – дьыл бэлиэтэ далбар хотун кэриэтэ буолбутун астына, бэлиэтии, тугу эрэ умнубуттуу көрө- көрө, санаатын сайҕаан сэһэргэспитэ. Ханна эрэ атын оройуоҥҥа учууталлыы сылдьарын истэрэ. Уруккутун санатардыы , мин эрэйдээҕи дьаһайар, соруйар быһыынан, инники былааннар торумнарын билиһиннэрдэ уонна уталыйбат көрдөһүүтүн хайаан даҕаны толорон ыытарбын тэһийбэккэ кэтэһиэх буолла.
Кэтэмэҕэй санаам ханна эрэ ыраах кэннибэр хаалаахтаата. Дьэллик дууһатын түгэҕэр сөҥөн сыппыт былыргы үйэтээҕи уолан оҕолуу истиҥ иэйиитэ уһуктан кэллэ. Көрбөтөҕө ыраатта, кэпсэппэтэҕэ быданнаата. Ньургуһунум төһө эрэ уларыйда буолла ?! Билиэн – көрүөн баҕата баһыйан, иннигэр мэктиэтигэр, дьиэрэҥкэй үҥкүүлүүр дьэргэлгэн буолан, күөрчэх ытыгыныы элэҥниир.
Туох эрэ Дьэллиги дьөлө кэйэн, имнэммитин курдук, атаҕын үрдүгэр сэттэтэ эргийэр, эргиллибэт эдэр сааһын күөгэйэр күннэригэр, ити эрэ түгэҥҥэ ууну умурдубут курдук, кыайан эппэккэ, кистээн уура сылдьыбыт умнуллубат уоттаах тапталын хойутаан даҕаны буоллар, билинэн сурук суруйарга сананна. Хаста даҕаны суругун саҕалаан иһэн, маннык сатаммат диэбиттии, тохтоон туора уурда. Ол эрээри санаата буолбакка, эргиллэн, бэрт өр эрэйдэнэн суругун бүтэрэн, хайдах – туох күүтэрин санаатыгар эргитэ охсон көрдө.
Күндүтүк саныыр, ахтар – саныыр Ньургуһунум дорообо!
Бу Дьэллик Дьөгүөр билигин кырдьыы ыллыгынан хааман иһэн, эппэтэхпин этээри, эн туох санаалааххын билээри суруйан эрэбин. Билигин кырдьаҕастар этэллэринии, кэнним уһаан, инним кылгаан эрдэҕинэ, кыбыстар хааным хаалбыт, толлор сааһым тохтообут кэмин- кэрдиим кэрэһэлээн, харса суохпун киллэрэн олоробун. Баҕар, бу туох буолбутуй, кырдьан баран тапталын билинэр киһиний? – диэн ылыаҥ. Эн билигин ырааххын, кынчарыйа көрөрүҥ суох. Тоҕо эрэ, ол эрээри эн итинник санаабаккар бүк эрэнэбин.
Мин онус кылаас кэнниттэн университекка аҕыс киһилээх конкуруһу ааһан киирбитим. Оччолорго оскуолаҕа нулевой кылаас баар эрдэҕинэ, аны уон биирис кылаас аһыллыбыта. Биһиги дьоллоох оҕолор ахсааннарыгар киириэхпитин сөп. Нулевой кылааһы туйгуннук бүтэрбиттэри иккис кылааска быһа таһаарбыттара. Ортотук үөрэммиттэр первэйгэ киирбиттэрэ. Аны тохсус кылааска тиийиибитигэр уон биирис кылаас суох буолбута. Онон биһиги кылаастан түөрт үөрэнээччи аан маҥнай уон кылаастаах оскуоланы бүтэрбиппит. Маҥнайгы кууруска сырыттахпытына, биһиги оройуонтан ол дьыл уон алта выпускник университекка студент буолбута, барыбытын хаартыскаҕа түһэрбиттэрэ. Онно аатырар сопхуоспут дириэктэрэ Сэрэпиин Сэмиэнэп биһигини бэркэ үөрэнэ сылдьарбытын деканаттан истибит этэ, көрсүһүүгэ тыл этэригэр эһигини барыгытын үөрэххитин бүтэрдэххитинэ, төрөөбүт оройуоҥҥут бастыҥ сопхуоһугар үлэҕэ аныыр туһунан , дуоһунаскытын, дьоҕургутунан, үрдүк үөрэххэ үөрэнэр талааҥҥытынан үллэрэн турабыт диэн үөрүүлээх түгэн тосхойбутунан тиэрдэбин диэбитэ.
Мин онно санаам түспүтэ. Аҕыс саастаахпыттан от хомууругар көмүс көлөһүммүн тохпутум таайан, бэһис кылааһы бүтэриэхпиттэн оттуур звеноларга сылдьыбыт буоламмын, сүрэхпэр астарбыт үлэм этэ. Ол аата учуутал даҕаны буоламмын, оскуолаҕа, идэбинэн үлэлээбэккэ, эмиэ үлэтэ- түбүгэ, тиийбэт- түгэммэт, кыһарыйар кыһалҕата бүтэр уһуга көстүбэт сопхуос кадра эрэ буолуохтаах эбиппин.
Ол иһин Советскай Армияҕа сулууспалыы барарга тылламмыппын ылыммыттара. Эн миигин ол сааскы ылааҥы киэһэ атаара кэлбитиҥ. Мин аттыбар эн эрэ, сүрэҕим сөбүлүүр, таҥара кийиитинии сүгүрүйэр, истиҥник саныыр – ахтар кыыһым баарыҥ, ыраас, сырдык мичээриҥ, лыҥкынас куолаһыҥ, умнуллубат ураты хатыламмат чэбдик күлүүҥ, долгуйа устан хааман, кэпсии- ипсии иһэриҥ олус да кэрэ буолара. Ол түгэҥҥэ мин саҕа толору дьолломмут киһи суоҕа буолуо. Ол эрээри…
Эн миигин армияҕа атаарыыҥ мээнэҕэ буолбатаҕын таайар этим. Ол гынан баран, оччотооҕу мин олохпор инникибин түстүүр, саҥаны саҕалыыр кыаллыбата мэһэйдиирэ. Уһук кырыы бөһүөлэккэ олохсуйбут, бытырыыс курдук, сылы – сыллата элбэх оҕолоох ыал улахан уола, оччотооҕу сиэринэн, бары ыччаттар курдук, орто оскуоланы эрэ бүтэрбит, баһылаабыт анал үөрэҕим, идэм суоҕа. Дьиэбитигэр эргиллэн көрдөххө, соҕотох айбыт аҕабыт эрэ уон оҕотун дьон тэҥэ иитээри — аһатаары холхуос, онтон саҥа тэриллибит сопхуос түбүктэригэр умса – төннө түһэн, биир даҕаны күн өрөөбөккө, өрүүтүн өттүгэстээн сынньаммакка эрэ үлэлиирэ. Онтон тус бэйэм тиэйэр- таһар быстах үлэттэн атыны үөтэлээҕи сатаабат киһи, өрт уота кур лаҥханы ордорбокко мэлитэн ааһарыныы, түргэн тэтимнээх, бэрт былдьаһыылаах, уталыйбат уустук олох мөккүөрүгэр сөптөөх бэлэмим ситэ- хото, бөҕөргүү илигин сэрэйэрим.
Эйигин мин таҥара курдук көрөрүм. Дэриэбинэ чугаһаабыта. Эн сырдык сирэйгэр курус санаа толбоно түспүтэ. Арааһа миигиттэн боччумнаах тылы кэтэспиккин өйдөөбүтүм. Мин тоҕо эрэ тугу даҕаны эппэтэҕим. Эп- эдэргин, кыраһыабайгын, аһынар санаам баһыйбыта буолуо, арааһа. Мин бэйэмсэх буолбатахпын бэркэ билэҕин. Арахсаары туран, эн биһиги маҥнай истиҥник уураспыппыт. Ити курдук арахсыбыппыт…
…Онтон эн биһикки атырдьах салаатыныы икки аҥы барбыппыт. Ол кэмтэн ыла ханнык даҕаны сибээстэһии, билсиһии суоҕа. Эн сураххын аҕаҥ оҕонньортон истэрим. Эн олоххун атын уолу, мин олохпун атын кыыһы кытары холбообуппут. Былыргы үөрэхтээх эбэм Аана эмээхсин барахсан : «Киһиэхэ Дьылҕа Хаан ыйааҕа баар, онтон ханна даҕаны куоппаккын» ,- диэн куруук үөрэтэр, такайар, сүбэлиир буолара. Кырдьаҕас билбит, олохпут оннук.
Егор Винокуров