Быыкаайык саха балаҕанын сыыһыгар токуччу тоҥмут торбос тириитэ ыстааннаах уолчаан улаатан хоту көһөрүллүү эрэйин-муҥун, аччыктааһыны, уот сэрии алдьархайын бүтүннүү уҥуордаан, кэлин, бөдөҥ сопхуос буҕаалтырыгар тиийэ үүммүтэ, улахан дьиэ кэргэн аҕа баһылыгынан буолбута. Ол ону барытын кини тулуйбута, уйуммута уонна хаһан даҕаны ааспыт кэмин туһунан кэпсээбэтэҕэ, ахтыбатаҕа, муҥатыйбатаҕа.
Иннокентий Поисеев 1924 сыллаахха муус устар 29 күнүгэр Чурапчы оройуонун Хадаар нэһилиэгэр, Гаврил Николаевич Поисеев диэн элбэх оҕолоох колхуостаах дьиэ кэргэҥҥэ күн сирин көрбүтэ. Хара үлэҕэ миккиллэн, буһан-хатан чороччу улаатан эрэр уолу аны “Третий интернационал” уонна “Кыһыл кырыс” колхуостартан 318 киһи хоту Кэбээйигэ көһөрүллүүлэригэр тэҥҥэ утаарбыттара. Онно тиийэн 18 сааһын туолаатын кытары, 1942 сыл сайыныгар сэриигэ ыҥырыллар бэбиэскэни туппута.
Сулууспалыыр чааһа, генерал-майор Павел Лагутин хамаандалыыр соҕуруулуу-арҕааҥҥы фронт 1036-с стрековай полк, 293-с стрелковай дивизиятыгар түбэспитэ. Бойобуой сүрэхтэниитин ити сыл атырдьах ыйын 18 күнүгэр Киев куорат хотугулуу-илиҥҥи туһаайыытын көмүскэлигэр ааспыта, ньиэмэстэр кимэн киириилэрин кырыктаахтык кыргыһаннар тохтоппуттара. Онтон салгыы Украина Сумскай уобалаһыгар турар Крепали уонна Ворожба куораттары фашистар 2-с танковай бөлөхтөрүттэн көмүскэспитэ. 1943 сыл сааһыгар хаан тохтуулаах Харьков аннынан кыргыһыыга кыттыыны ылбыта. Сотору буолаат дивизиятын 21-с аармыйа састаабыгар киллэрбиттэрэ. Сайын, Дон өрүс туһаайыытынан ньиэмэстэр атаакаларыгар улахан утарылаһыыны оҥорбуттара эрээри, элбэх өлүү-сүтүү тахсыбытын түмүгэр от ыйын саҕана дивизия сорох чааһын Сталинградскай фроҥҥа көһөрбүттэрэ. Ити иннинэ, бэс ыйын 15 күнүнээҕи ааҕыынан дивизия үрдүнэн алта хонуу уонна үс устуука таанкалары утары сэбилэниилээх 1374 эрэ саллааттаах хаалбыта. Инньэ гынан үс ый устата салгыы түмүллэн күүһүн түмэригэр диэн анаан дивизия сорох чааһын Соҕуруу Уралга баар Бузулук резервэтигэр ыыппыттара.
Алтынньы ый бүтүүтүгэр 10420 офицердаах, саллааттаах дивизия соҕуруулуу-арҕааҥҥы фронт 21-с аармыйаҕа холбоспута. Сэтинньи саҕаланыытыгар 293-с дивизия Дон өрүс арҕааҥҥы биэгэр Клескэй плацдарм састаабыгар киирэн “Уран” операцияҕа бэлэмнэммиттэрэ. Сэтинньи күнүгэр 1036 стрелковай полк ньиэмэстэр уонна румыннар сытар позицияларыгар бойобуой разведкаҕа сылдьыбыта. Ити кыргыһыыга полк 106 саллаатын сүтэрбитэ оттон 277 буойун улахан эчэйиини, контузияны ылбыта, ол даҕаны үрдүнэн саллааттар, өстөөх уоту аһар сүрүн былаанын барытын арыйбыттара. Дивизия кимэн киирэр күүһүн сүтэрбэккэ германскай-румынскай фрону көҥү көтөн Калач-на-Дону тиийбитэ итиэннэ нөҥүө күнүгэр, төгүрүктээһинтэн толору босхолообута. Ол кэнниттэн биэс күн устата, тохтоло суох Илларионовскай станица туһугар кыргыспыттара.
Онтон кэлэр ыйыгар, “Кольцо” диэн аатынан биллибит байыаннай операцияны толорууга Донской фроҥҥа утаарыллыбыт 21-с аармыйа, төгүрүктээһин лиинийэтин саамай уһугар сытар арҕааҥҥы сектор сыыйа-баайы илиҥҥи өттүгэр сыҕарыйан испитэ. Инньэ гынан Иннокентий Гаврильевич сулууспалыыр 293-с стрелковай дивизията маҥнай 1943 сыл тохсунньу 16 күнүгэр Волгоград уобалаһын Дзержинскай оройуонун Питомник мкрн-нун оттон тохсунньу 21-22 күн түүнүгэр Гумрак мкрн-нун босхолообуттара. Ити күн Сталинтан 34 нүөмэрдээх бирикээһи туталлар онно маннык диэн суруллубут: “Сражаясь за нашу Советскую Родину против немецких захватчиков, 293-я стрелковая дивизия показала образец храбрости, отваги, дисциплины и порядка. В непрерывном бою…. дивизия нанесла фашистским войскам тяжелые потери и сокрушительными ударами уничтожила живую силу и технику противника, беспощадно сокрушив немецких захватчиков… За проявленное в боях за Отечество мужество 293-ю стрелковую дивизию необходимо преобразовать в 66-я гвардейская стрелковая дивизия”.
Инньэ гынан ити сыл 21-с аармыйа 6-с гвардейскай аармыйаҕа уларытыллыбыта.
Ол кэнниттэн биир кыргыһыыга, Хадаар хорсун саллаата Иннокентий Поисеев улаханнык бааһыран Чита куоракка баар 321 нүөмэрдээх байыаннай клиническай госпиталга эмтэнэн 1945 сыл от ыйын 20 күнүгэр тахсыбыта. Ол кэнниттэн салгыы байыаннай 249341 байыаннай чааска өссө икки сыл сулууспалаан баран ахтылҕаннаах Сахатын сиригэр 1947 сыллаахха сэрии инбэлиитин быһыытынан демобилизацияланан кэлбитэ. Кэлэн баран тута Дьокуускай куоракка буҕаалтырдар куурустарын бүтэрэн хоту Үөһээ Дьааҥы оройуонугар үлэҕэ анаммыта. Онно сылдьан Уус Майа оройуонуттан төрүттэх учууталлыы сылдьар эдэркээн Ирина Алексеевна Петрованы ойох ылар. Уус Майа Эдьээнинэн, Таатта улууһунан үлэлии түһэн бараннар Чурапчы улууһун Дириҥ бөһүөлэгэр 50-с сылларга көһөн кэлэллэр. Биэс оҕолоноллор, ону таһынан Иннокентий Гаврильевич бииргэ төрөөбүт быраатыттан тулаайах хаалбыт Екатерина уонна Дмитрий диэн оҕолору ииттэ ылбыттара.
“Абаҕам олус аҕыйах саҥалаах, кытаанах майгылаах киһи этэ. Хаһан даҕаны сэриигэ сылдьыбытын туһунан биир да тылы быктарбатаҕа. Дьиэ кэргэнигэр, оҕолоругар наһаа үчүгэй сыһыаннааҕа, сааһын тухары үлэнэн эррэ олорбут киһи этэ, кини 1978 сыллаахха бу диэн санаатахха сэриигэ ылбыт бааһырыытыттан өлөөхтөөбүтэ быһыылааҕа. Ииппит ийэм арыый хойут 1994 сыллааҕа суох буолбута. Бу ииппит ийэбин, Ирина Алексеевнаны күн бүгүнүгэр диэри улаханнык ахта, махтана саныыбын. Олус үчүгэй нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала этэ, биһиэхэ сыһыана эмиэ аһары үчүгэйэ. Быраатым Миитээ, абаҕатын кытары наар хоонньоһон утуйара, мааныламмыт аҕай уол буолар”, — диэн бу быйыл ахсынньы ыйга 80 сааһын туолуохтаах Екатерина Иннокентьевна (Поисеева) Павлова ахтар.
Бэйэлэрин улахан кыыстара Ольга – ийэтин утумнаан Дьокуускай куоракка нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учуутала, орто кыыс Дуня билигин Уус Майа оройуонун Эдьээн нэһилиэгэр учууталлыыр, улахан уоллара Юрий – эрдэ тыыннааҕа Чурапчы оройуонун ВИА-гар оонньообута, тимир ууһа этэ, кыра кыыстара Люба — Чурапчы оройуонун “Энергосбыт” тэрилтэтин төһүү үлэһитэ оттон кыра уол Иннокентий – Дириҥ бөһүөлэгэр бааһынай хаһаайыстыба баһылыгынан үлэлии-хамсыы сылдьар.
Ким-туох билиэ баарай, туох санааттан Иннокентий Гаврильевич Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыттыбытын туһунан кэпсээбэтэх, биллэрбэтэх биричиинэтин. Ол эрэн кырдьаҕас саллаат кистэлэҥ санаатын сэрэйиллэр эрэ… Киниэхэ кэлин Саха АССР байыаннай комиссариатыттан 1946 сыл муус устар 10 күнүнээҕи 368 нүөмэрдээх бирикээһинэн “Аҕа дойду Улуу сэриитигэр 1941-1945 сылларга Германияны Кыайыы иһин” мэтээл туттарыллыбыта.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ