Бу отутус сыллар ортолоругар этэ. Оччо-бачча уһуу-кэҥии илик, чохчоруспут балаҕан дьиэлэрдээх Чурапчы дэриэбинэтэ.
Өр сылларга партийнай, комсомольскай тэрилтэлэр, ОСОАВИАХИМ кыһамньыларынан байыаннай-патриотическай иитии күүһүрбүтэ. “Ворошиловтыы ытааччы”, “ГТО”, “ПВХО” о.д.а. значоктар нуормаларын туттарыы күүскэ, көхтөөхтүк барбыта.
Отутус сыллар бүтүүлэригэр Чурапчытааҕы педагогическай училище хас да уолаттара биир күн, үөрэх бүппүтүн кэннэ, киэҥ кылааска түмсүбүттэрэ. Бары байыаннай сулууспаҕа киирэр, Ийэ дойдуларын эттэринэн-хааннарынан көмүскүүр баҕаларын кэпсэппиттэрэ. Кеша Дьячковскай, Роман Кривошапкин курдуктар, кыһыл партизан буолбут аймахтарын суолунан барыахтарын эппиттэрэ. Костя аатырбыт аҕатын – Уот Субуруускай туйаҕын хатарыахтаах. Атыттар – Тима Попов, Гоша Степанов, Дмитрий Постников, Дима Тараканов – дойду, норуот көмүскэлигэр түөстэрин тоһуйарга бэлэммит дэспиттэрэ. Балачча өр көбүрүнньүктэһэн баран быһаарбыттара: Оборуона Норуодунай хамыһаара Климент Ефремович Ворошиловтан Киевтээҕи байыаннай училищеҕа киирэллэригэр көмөлөһөрүгэр көрдөһөргө. Бары илии баттаан, суруктарын Москубаҕа ыыта охсубуттара.
Уолаттар обургулар чугаһынан соҕус идеялара Субуруускай, Кеша Алексеев, Строд, Байкалов, Курашов, оттон саамай чыпчааллара – Чапаев, Буденнай, Ворошилов…
Бүгүн училищеҕа улахан өрүкүйүү. Училище байыаннайымсыйбыт маҥнайгы похуодун кыттыылаахтарын атаарыы. Икки сүүсчэкэ устудьуон, училище салалтата кулууп таһыгар муһунна. Миитин аһылынна. Ийэ дойдуну көмүскүүргэ ыччат бэлэм буолуохтааҕын, өстөөхтөрү кытта күөн көрсөргө эрдэттэн эрчиллиэхтээҕин, ол биир көстүүтүнэн уон биир киһилээх бу похуод буоларын туһунан күүрээннээх тыллар этилиннилэр.
Роман – иккис куурус устудьуона (урут училище үөрэнээччилэрин ити курдук ааттыыллара) – похуод хамандыыра. Сүргэтэ көтөҕүллүбүт, сырыыта ордук сыыдамсыйбыт.
“На старт!” – диэн хамаандалаан бытарыппытыгар, түөстэригэр “ЧПУ” диэн суруктаах кыһыл таҥаһы тиктибит, хайыһардаах уон биир уол кэккэлии турунан кэбистилэр.
Училище дириэктэрэ намыһах, дьарамай уҥуохтаах Константин Дмитриевич Потапов мичээрдээн, бьытархай тиистэрэ бытыгыраабытынан кыһыл былааҕынан сапсыйан кэбистэ. Хайыһардар халырҕаһа түстүлэр. Хаалыктар хаарга кулун туйаҕын курдук суолу хааллара-хааллара, кыыраҥнастылар. Уолаттар, утуу-субуу куоталаспыт курдук, имиллэҥнэспитинэн бардылар. Кэннилэригэр “ураа!” хаһыы, ол сылларга ыччат уоһуттан түспэт буолбут “Киэҥ толоон, хайа устун” диэн ырыа ньиргийэ хаалла.
Похуод сыала – ыччаты эт-хаан өттүнэн эрчийии – ситиһиллибитэ.
Нөҥүө сылыгар, 1939 сыллаахха, аны ыаллыы Таатта оройуонугар, Ытык Күөлгэ аттаммыттара. Бу сырыыга похуод өссө биир туспа сыаллааҕа – таатталары кытары хайыһарынан күрэхтэһии.
Ийэ дойдуну көмүскээһиҥҥэ бэлэмнэнэн, эрдэттэн эрчиллии сорох көрүҥнэринэн ити похуодтар, араас нуормалары туттарыылар буолбуттара.
Климент Ворошиловка барбыт сурук хардата соччо өр күүттэрбэтэ. “Пропустить через медкомиссию” диэн быһаарыылаах тиийэн кэллэ. Уолаттар Дьокуускай куоракка киирэн, уһулуччу бириинчик, мындыр хамыыһыйаҕа көрдөрдүлэр. Бука бары, биир да орпокко, доруобуйаларынан сириллэн хааллылар. Бу этэ кинилэр олоххо маҥнайгы хомойуулара, күүппэтэх охсуулара. Ол эрээри саас эрчимнээх, улахан баҕа умуллубат уоттаах.
Роман училищены бүтэрдэ, орто үөрэхтээх учуутал быраабын ылла. Аны Роман Христофорович диэн ааттанар буолла. Аллайыаха оройуонугар анаммыта гынан баран, учууталлыы барбата – уруккутунан Саха байыаннай национальнай оскуолатыгар курсанынан ылылынна. Баҕалаах байыаннай сулууспа саҕаланна…
Күһүн “Москва” борохуот Лена өрүһү өксөйөн дыгдалыйан иһэр. Борохуот алын этээһиттэн Роман Кривошапкин палубаҕа таҕыста, палуба кытыытынааҕы тимир күрүөҕэ өйөнөн туран үөскээбит Ленатын кытылларын эргиччи көрүтэлээтэ. Эбэ хотун сөрүүн салгынынан дуоһуйа тыынна. Таптаабыт, дьиэ-уот оҥостубут байыаннай оскуолатын бүтэрэн, соҕуруу, Чита уобалаһыгар сулууспатын салгыы баран истэҕэ бу.
Айаннаан-айаннаан Иркутскай куоракка тиийдилэр. Кинини кытта бииргэ кэлбит Иванову, Кондратьевы уонна атын хас да уолаттары тус-туспа чаастарга тарҕаттылар. Роман Чита диэки тимир суолунан дьигиһитэн истэҕинэ, биир ыстаансыйаҕа хааллардылар. Кини артиллерийскай дивизиоҥҥа отделение хамандыырынан ананна. Көннөрү байыас буолбатах, өссө хамандыыр!
Отделение хамандыыра Кривошапкин бу ыстаансыйаны үйэтин тухары өйдүү сылдьыаҕа. Кини манна бастаан баартыйа чилиэнигэр хандьыдаат, онтон чилиэн буолла. Кинини нуучча норуотун чулуу уолаттара – кыһыл хамандыырдар мэктиэлээтилэр. Ол аата Роман хамандыырдара, хамыһаардара бигэтик эрэннэхтэрэ, итэҕэйдэхтэрэ, ол да иһин баартыйаҕа мэктиэлээтэхтэрэ. Ол мээнэҕэ буолбат. Ол курдук итэҕэли сатаан сыаналыахха, чопчу толоруохха наада.
Биир тэҥник устан испит байыаннай олох бэс ыйын 22 күнүнээҕи 1941 сыллааҕы түүнтэн ыла уларыйа оҕуста: сарсыарда биэс чаас саҕана тревога буолла. Буолумуна – тревогалар урут да оҥоһуллар этилэр. Ол эрээри бу сырыыга тревога хайдах эрэ ураты…
Роман Кривошапкин отделениета уот аһар туочукатыгар сыппыта. Тревога кэнниттэн, бинтиэпкэлэрин тута сылдьан, көннөрү кэмнэринээҕэр хойутаан аһаатылар. Онтон бэйэлэрин уот аһар туочукаларыгар төнүннүлэр.
Кэлээт да Роман, рота хамандыырын сорудаҕынан, кинилэр баар сирдэриттэн биэрэстэ кэриҥэ тэйиччи ыстаапка барда. Ыстаапка, урукку курдук, үөрүү-көтүү, саҥа-иҥэ, сүүрүү-көтүү тоҕо эрэ суох буолбут. Сарсыарда эрдэтээҕи тревогаттан, ама, итиччэ сылайдахтарай?!.. Ыстаап начаалынньыга рота хамандыырыгар сургуустаах бакыаты ыытта.
Бэрт суһаллык миитин буола оҕуста. Хамандыырдар, байыастар уруккуларын курдук оонньооботтор-күлбэттэр, көрдөөх тылларынан бырахсыбаттар. Бары дьиппиэрбиттэр, бары сирэйдэрэ-харахтара тыйыһырбыт. Хайдах эрэ эмискэ саастарыгар саас эбиллибитин курдук: “Табаарыс хамандыырдар уонна байыастар! Бу сарсыарда түөрт чааска фашистскай Германия, сэриинэн саба түспэт туһунан дуогабар баарын үрдүнэн, өмүтүннэрэн, уоран биһиги тапталлаах Ийэ дойдубутугар – Сэбиэскэй Сойууска сэриинэн саба түстэ. Өстөөх сир үрдүнээҕи, салгыннааҕы күүстэрине\ бөдөҥ холбоһуктарын сэриигэ киллэрдэ”, — политрук кылгастык тохтоон ылла уонна фашистар буомбалыыр куораттарын ааттаталаата. “Биһиги албан ааттаах Кыһыл Аармыйабыт чаастара дьоруойдуу охсуһаллар. Кылгас кэминэн өстөөх тохтотуллуо уонна төттөрү охсуллуо. Хас биирдии хамандыыр, байыас сэриилэһэр аармыйа тимир кэккэтигэр баар буоларга хас чаас аайы бэлэм буолуохтаах. Байыаннай-политическай бэлэми, байыаннай дисципилиинэни өссө күүһүрдүөҕүҥ! Өстөөх үлтүрүтүллүө, биһиги кыайыахпыт! Ураа, табаарыстар!”
Сибиир улаҕатыгар тыа быыһыгар турар кыра ыстаансыйаны ньиргиэрдээх, тыйыс “ураа!” дьигиһиттэ…
… Эдэр патриоттар сэриигэ киирэ охсон фашистары кытта күөн көрсөргө төһө да баҕарбыттарын иһин, командование кинилэри фроҥҥа ыыта охсубатаҕа. Младшай хамандыыр Кривошапкины өссө үөрэххэ – байыаннай-политическай училищеҕа ыыппыттара.
1942 сыллааҕы Маай параадыгар кыттаары бэлэмнэнии бөҕө ыытылынна. Ол кэмҥэ Оборуона Судаарыстыбаннай Кэмитиэтин бирикээһэ кэллэ, кууруһу бүтэртэрэ охсон түмүктүүргэ, бүтэрбиттэри фроҥҥа ыытарга. Эксээмэни үчүгэйдик туттардылар. Үөрэхтэрин аата “Младший политруктар кылгас кэмнээх куурустара” диэн эбит. Бүтэрбиттэргэ младшай политрук аатын иҥэрдилэр, форматын биэрдилэр уонна Москваҕа атаардылар.
Лейтенант Кривошапкин 195 дивизия 604 полкатын 82 мм минометнай ротатыгар хамандыыры полит-чааска солбуйааччынан ананна. Соҕуруулуу-арҕааҥы фронт. Фроҥҥа барыы буолла. Кини анаммыт чааһыгар Рязанынан тимир суолунан барда. Рязань куораты өйдөөн-дьүүллээн көрөр түгэн тиксибэтэ: дивизия ыстаабыттан полката баар сиригэр – тыаҕа быһа тиийдэ. Манна кини анаммыт ротатын булла.
Воронеж куорат таһа. 1942 сыл от ыйынааҕы умайар уот куйаас. Воронеж куорат үгүс өттүн фашистар ылан олороллор. Биһиги дьоммут сэриилэстилэр да, өстөөх күүһэ баһыйар буолан, Роман ротата төгүрүктээһиҥҥэ түбэстэ. Икки хонон баран биһиги чаастарбыт быыһаан ыллылар. Сүтүк улахан. Икки хонугу быһа төгүрүктээһиҥҥэ олорон, сыралҕан куйааска таммах уунан тамахтарын илиппиттэрэ. Ыксаан бурдук отун ыстыы-ыстыы ол сиигин ыймахтыыллар, отун тибиирэн кэбиһэллэр.
Батальон тыа иһигэр киирдэ. Биһиги чааспытыттан ас-үөл бөҕө дьэ кэллэ эбээт! Аны кыайан аһаабатылар – утахтарын эрэ ханнарыахтарын баҕараллар. Маҥнай курууска аҥардыыта ууну биэрдилэр. Ону иһэн баран дьэ аһаан-сиэн бардылар. Онтон эбии биирдии курууска ууну истилэр.
Кыһыл армеецтар эрчимирэн, чыҥха атын буола түстүлэр. Рота хамандыыра сэриигэ өлбүтэ, онон политрук Кривошапкин саллааттары сэриилэһэр сиргэ салайда. Бурдук сиринэн атаакалаан истэхтэринэ, политрук уҥа илиитин быччыҥын снаряд эмтэркэйэ ибили көтөн ааста. Роман сэрии будулҕаныгар буолан, ону соччо аахайбата. Арай биирдэ өҥнөн көрбүтэ: гимнастеркатын сиэҕэ хайа ыстанан хаалбыт, түөһэ, ойоҕоһо, илиитэ бүтүннүү – кыа хаан. Батальон хамыһаара көрө түстэ, бэрэбээскэлии оҕуста. Онно өйдөөн көрбүттэрэ: батальонтан 11 киһи эрэ ордубут – 9 саллаат, политрук уонна капитан. Капитан, Кривошапкиҥҥа таанканы ытар сааны (ПТР) биэрдэ, кимин, хантан сылдьарын суруйан ылла.
Немец таанкалара, туох баары барытын илдьи кыһыйан, утары иһэллэр эбит. Капитан: “Ни шагу назад!”, “Стоять насмерть!” – диэн хамаандалаата. Биһиги аҕыйах байыастарбыт кырдьык чугуруйбатылар, өстөөх уонунан таанкаларын утары уоту аһан бардылар. Хата, биһиги чаастарбыт, кэтэһэн турбут курдук, саба халыйан кэллилэр, немец таанкаларын төттөрү үүрдүлэр. Лейтентант Кривошапкин саллааттара немецтэр хорҕойбут чочуобуналарын 82 мм минометунан тоҕута ытыалаан кэбистилэр. Биир да немец орпото. Ол күннээҕи сэрии онон түмүктэммитэ. Үөрүү-көтүү сүрдээх. Лейтенант Кривошапкин, илиитин бааһа төһө да ыарыйдар, стройтан тахсыбата, байыастарын кытта хонно…
Араас омуктары кытта өстөөхтөрү утары бииргэ сэриилэһэн өлүүттэн өрүһүйсэн, бойобуой доҕордоһуу диэн тугун биллэ. Кини фашистары утары маннык кыргыһа сылдьан өстөөхтөрү хара маҥнайгыттан хампы охсуох курдук санаабыта туолбата. Хас биирдии хабараан хапсыы туспа уратылаах, наар “ураа!” хаһыытыы-хаһыытыы саба сүүрэн киирэн, тэскилээн тиҥилэҕэ харааран эрэр өстөөҕү үөрэҕэстээһин буолбатах. Кимэн киирии да, чугуйуу да тилэх баттаһа сылдьаллар эбит. Өлүү, бааһырыы да сэрииһит ыкса ыала, чугас дьукааҕа быһыылаах.
Биһиги кыайыылаах аармыйабыт германскай фашистары Сэбиэскэй Ийэ дойдуттан арҕаа диэки үүрэн иһэр кэмэ. Өстөөх өссө да күүстээх, уллуҥах устата да сири утарыласпакка эрэ ыһыктыбат. Биһиги аармыйабыт өстөөхтөртөн Польша территориятын ыраастыы сылдьара.
Старшай лейтенант Кривошапкин взвод хамандыыра эбээһинэстээх да, ротаны дьаһайбыта ыраатта.
Ол 1944 сыллааҕы сайын үгэнигэр, от ыйын 27 күнүгэр этэ. Родымно диэн тимир суол ыстаансыйатын ыларга үөһэттэн бирикээс кэллэ. Ол бирикээһи старшай лейтенант Кривошапкин ротата эмиэ толоруохтаах. Хахха-дурда буолуохха айылаах туох даҕаны суох – наар бааһына, ходуһа, киллэм хонуу уонна нэлэмэн күөл. Рота күөлү оломноон туораата. Немецтэр тэскилээтилэр. Роман ротата кэннилэриттэн эккирэттэ. Өстөөхтөр бурдукка киирэн, көстүбэт буолан хааллылар. Үүнүүлээх да сэлиэһинэй! Санааларыгар сэрэнэ-сэрэнэ өр эккирэттилэр. Немецтэр ол сэлиэһинэйгэ хорҕойон, тоһуйан элбэх хааны тохтулар.
Роман Христофорович Кривошапкин, Перемышль куораты ылар иһин кыргыһыыларга дьоруойдуу быһыыны көрдөбүтүн иһин Аҕа дойду сэриитин иккис степеннээх уордьанынан наҕараадаламмыта. Ол кини маҥнайгы уордьана этэ.
Үйэлэргэ умнуллубат өрөгөйдөөх 1945 сыл муус устар ыйа.
Сэбиэскэй Аармыйа кыайан-хотон, Польшаны бүтүннүү босхолоон Германия сиригэр – фашистар адьырҕаларын арҕахтарыгар – Берлиҥҥэ тиийэр биир бигэ санаанан уоту уотунан баһыйан, иннин диэки кимиэллээхтик кимэн иһэр кэмэ.
Старшай лейтенант Роман Кривошапкины ротатын, батальонун ааһан полк, оннооҕор дивизия саллааттара, хамандыырдара билэллэр. Буолумуна даҕаны – кини бу чааска сулууспалаабыта уһуна, дьоруойдуу дьиҥ хорсун-хоодуот быһыыны оҥорбута, үксэ, майгыта-сигилитэ сайаҕаһа бэрт. Бу чааска Аҕа дойду сэриитин уордьанын икки степенин иккиэннэрин ылбыттар оччо-бачча дэлэйэ суохтар.
Сэбиэскэй Аармыйа чаастара, ол иһигэр Роман сулууспалыыр чааһа немецтэр Нейсе өрүстэрин илиҥҥи эҥэригэр тиийдилэр.
Бу дьиҥнээх интернациональнай састааптаах рота этэ. Манна уонтан тахса омук ыччаттара бааллара. Тыл-тылларын билсибэт буолан, бары нууччалыы кэпсэтэллэрэ. Кинилэр дьүһүннэрэ, тыллара тус-туспатын иһин, дууһалара, өйдөрө-санаалара биир этэ, бары ини-бии курдук санаһаллара уонна бары биир санаанан хааннаах фашистары утары бэйэ-бэйэлэрин өйөнсүһэн сэриилэһэллэрэ. Кинилэри бойобуой доҕордоһуу өссө ордук хаан-уруулуу оҥорбута.
Биһиги сэриилэрбит өстөөхтөрү утары оҥостон сыттахтарына, немецтэр артиллериянан, миинэнэн хабардык ытыалаабыттара: Сэбиэскэй буойуннар чугуйбатахтара. Өстөөхтөр баһаам сүтүктэммиттэрин Роман илэ бэйэтинэн көрөн үөрбүтэ – өлбүт доҕотторун иһин өһүн-сааһын ситиспит курдук санаммыта. Немецтэр хараҥаҕа дьоннорун өлүктэрин сэрии хонуутуттан таһаарар дьарыкка түспүттэрэ. Ол сыралаах, үгүс үлэ быһыылааҕа – оччо элбэх өстөөх сууһарыллыбыт.
Сэриилэһии үһүс күнүгэр старшай лейтенант улаханнык бааһырда – миинэ дэлби ыстанан, төбөтүн тапта. Эмискэ бүтүннүү хаан билик буолан хаалла, уй-май барда. Госпитальга киллэрэн төбөтүн уҥуоҕар хатаммыт өстөөх миинэтин бытархайдарын ылҕаан ыллылар. Өлүүнү-сүтүүнү үгүстүк көрсүбүт, бэйэтэ элбэхтик бааһырбыт саха хамандыыра тыйыс, тулуурдаах аххан киһи этэ да, бу сырыыга уоттуу уматар ыарыыттан уҥмута. Буолумуна даҕаны – фашист тимирин бытархайдара төбөтүн уҥуоҕар ылбычча кэлбэт гына хатаммыттар этэ.
Дойдутуттан өр тэлэһийэ сылдьыбыт киһи төрөөбүт буорун, бар дьонун алыһын ахтар. Оттон уһун кэмҥэ уоттаах сэрии ортотугар сылдьыбыт буойун эйэлээх үлэҕэ, истиҥ тапталга курдаттыы таттарар. Олох оннук.
Биһиги старшай лейтенаммыт эмиэ оннук санаалаах эргиллибит эбит. Кэлээт да, сэрии иннинэ ылбыт идэтинэн учууталлаан барбыта. Онтон оскуола дириэктэринэн ананан үлэлээбитэ.
Ол кэнниттэн партийнай үлэҕэ өрө таһаарыллыбыта. Бастаан кини убайа Уот Субуруускай аатынан сопхуоска партком сэкирэтээринэн үлэлээн, ол бөдөҥ хаһаайыстыба бөҕөргөөһүнүгэр үгүс сыратын биэрбитэ. Роман Кривошапкин баартыйа Чурапчы оройуонунааҕы кэмитиэтин инструкторынан анаммыта. Биэнсийэҕэ тахсан баран да таах олорботоҕо – үлэлээбитэ.
Аҕа дойду Улуу сэриитигэр кыайыылаахтык кыргыһан икки үрдүкү уордьаны ылбыт, эр санаалаах офицер эйэлээх үлэ эмиэ да туспа эриирдээх-мускуурдаах, сындалҕаннаах фронугар саталлаах, аптарытыаттаах салайааччы-тэрийээччи буолан, Өктөөп Өрөбөлүүссүйэтин уордьанынан наҕараадаламмыта. Онон биһиги күндү Роман Христофоровичпыт – сэрии уонна үлэ дьиҥнээх Дьоруойа.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ