Танда үрэҕин баһыгар Сатаҕай диэн сиргэ төрөөбүт-үөскээбит Савва Николаевич Петров өрөбөлүүссүйэ иннинэ олохтоох баайдарга хамначчытынан сылдьыбыта. Саха сиригэр Сэбиэскэй былаас олохтонуутун көрсө кини саҥа олоҕу тутууга көхтөөхтүк кыттыбыта. Ревком чилиэнинэн сылдьан нэһилиэнньэ ортотугар элбэх иитэр уонна тэрийэр үлэни ыытыспыта. Гражданскай сэрии сылларыгар кыһыллар этэрээттэригэр көлөнү, аһы-үөлү хомуйан үгүстүк көмөлөспүтэ.
Кини ол сылдьан 1923 сыллаахха күһүөрү сайын ревкомун наадатыгар Дьокуускайга киирбитэ. Оччолорго 8-таах уолчаан кэлин үлэ уонна сэрии бэтэрээнэ буола үүммүт Иннокентий Петров-I, Максим Петровтааҕы кытта Сатаҕай куулатыгар дьукаах олорбуттара.
От үлэтэ бүтэн, айылҕа кэхтэн эрдэҕинэ биирдэ киэһэ Маайа диэн эдьиийдэрин кытта күөлгэ уу баһа киирэ сылдьаннар Савва Николаевич куораттан тахсан иһэрин ыраахтан көрөллөр. Дьиэлэригэр кэлэн кэпсээбиттэригэр, дьоно аах: “Саввалаахха, бара сылдьыҥ, чэй, табаах ылларбыппыт”, — диэн соруйаллар.
Оҕолор үөрүүнү кытта Кэрэхтээх ыалын диэки тэбиммиттэрэ, икки биэрэстэ курдук сири бэрт сотору мэҥийэн тиийбиттэрэ. Савва айантан кэлэн үөрэ-көтө, кэпсии-ипсии, дьонугар куорат сонунун ыһа-тоҕо олороро. Сорукка кэлбит оҕолору көрөөт, хайдах олороллорун, дьоннорун доруобуйаларын ыйыталаспыта, ылларыыларын хап-сабар туттара охсубута.
Дьиэлэригэр төннөн иһэннэр Эмээхсин Уҥуоҕун диэкиттэн биэс аттаах, саалаах дьон түргэн үлүгэрдик сиэллэрэн оҕолор сылдьыбыт ыалларын диэки түһэ турбуттара. Бандьыыттар буоллахтара диэн сэрэйэн сүрэхтэрэ бип-битигирэс буолбута. Дьонноругар тиийэн кэпсээбиттэригэр бука бары куттаммыттара. Тоҕо диир эбит буоллахха, ити бириэмэҕэ эдэр Сэбиэт былааһын сууллараары, батталлаах баайдар баһылыктааһыннарын хаттаан эргитээри үрүҥ бандьыыттар түүн-күнүс онон-манан чаастатык быгыалыыр сурахтара иһиллэрэ. Сотору борук-сорук буола охсубута. Эр дьон үлэттэн кэлбиттэрэ. Куһаҕан сураҕы истэн уопсай дьиксинии, куру-кэри буолуу үөскээбитэ.
Ол киэһэ ким эрэ таһырдьа тахса сылдьан илин Айан Үрүйэтин диэкиттэн сыарҕалаах оҕуһунан ыаллара Мэхээй оҕонньор, ол кэнниттэн ханнык эрэ дьахталлар иһэллэрин көрөр.
Сотору билбиттэринэн ити Сааба эмээхсинэ уонна кыргыттара буолан тахсыбыттара: “Бандьыыттар аҕабытын илдьэ барбыттара да, төнүннэрбэтилэр. Биирдэ саа тыаһаата. Хара дьайдаахтар сиэтилэр быһыылаах!” – дэһэ-дэһэ марылаччы ытаспыттара.
Куттаныы, дьиксинии өссө улааппыта.
Күһүҥҥү хараҥа түүн обургу хаайан, онно эбии куттала да бэрт буолан ким да Саабаны көрдүү барбатаҕа. Түүнү быһа кэтэнии, туукка саалары ииттинии, ыттары баайыы, үрүҥнэр иккистээн кэллэхтэринэ таах олорон биэрбэккэ, ытыалаһарга быһаарыныы буолбута. Ол түүн ким да хараҕын симпэтэҕэ.
Баччаҕа тиийиэххэ, бандьыыттар кэлбэтэхтэрэ. Сарсыҥҥы күнүгэр Саабаны чугас эргин көрдүү сатаабыттара да мэлийбиттэрэ. Иккис күнүгэр Эмээхсин Уҥуоҕунан, Хомустаах алааһынан бэркэ дьаныһан, сирийэн көрдөөн Сааба өлүгүн нэһиилэ булбуттара. Бандьыыттар ревкомовеһы этин-сиинин быһаҕынан кэйгэллээн, сиэрэ суох муҥнаан өлөрбүттэр этэ. Бокуонньук эр санаалаах муҥутаан чахчыта кинилэргэ ээҕин эппэтэх буолуохтаах…
Хаанымсах бандьыыттар тохсуо буолан Хомустаах алааска олорор Сыыҥтаах уола Ньукулай диэн баайга тиийэн кыһыл бэрдин хайдах өлөрбүттэрин киһиргэс оҥостон кэпсээбит, хааннарын-сииннэрин сууммут, аһаан-сиэн ампаалыктаспыт сурахтара иһиллибитэ. Өссө ол дьиккэрдэр илдьит хаалларбыттар: “Өскөтө Петровтар Саабаны өлөрбүппүтүн тыллыыр буоллахтарына, кинилэри барыларын кыргыахпыт”, — диэн.
Савва Николаевиһы кыыллыы өлөрүүгэ Бахсыттан икки киһи уонна Курбуһах дьоно кыттыбыттара биллэр. Кинилэр ревкомовец куораттан кэлэрин анаан-минээн кэтээбиттэр уонна өлөрөн баран дьоно тыллыы барыахтара диэн хас да хонукка чугастааҕы суоллары чуҥнуу сылдьыбыттар этэ.
Кэнники санаан көрдөххө, оччолорго эстибит үрүҥ бандьыыттар тобохторо саһа сылдьан Сэбиэскэй былаас иһин көхтөөхтүк охсуһааччылары, норуот чулуу бэрэстэбиитэллэрин биирдиилээн сойуолаан иэстэрин ситиһэр хара дьайдаах суолга турбуттар эбит. Кинилэргэ ити Сыыҥтаах уолун курдук олохтоох баайдар сүбэ-ама, күүс-көмө буола олорбуттар.
Ревкомовец Савва Петров курдук ньургун дьон охсуспут улуу дьыалалара сүһүөҕэр турбута, былыр “эрэһээҥкитэ суох түрмэнэн” аатырбыт ыраах Саха сиригэр да Сэбиэскэй былаас букатыннаахтык олохтоммута. Кэнники Савва Николаевиһы кэриэстээн Сатаҕай эргин “Кыһыл Савва” диэн холкуос тэриллибитэ. Ол хаһаайыстыбаны кини быраата Дмитрий Максимович Петров тэрийсибитэ.
Биһиги билиҥҥи дьоллоох-соргулаах олохпут иһин бэйэлэрин сырдык тыыннарын биэрбиттэр ааттара хаһан да умнуллуохтара суоҕа.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ