Сылаҥ нэһилиэгин сиригэр-уотугар киирэр Сантараат сайылыга — Саха сирин географическай, этнографическай уонна устуоруйа эйгэлэригэр дириҥ суолталаах топоним. Кини аата, үөскээбит устуоруйата уонна тула баар номохтор саха норуотун олоҕун укулаатын арылхайдык көрдөрөллөр.
Топонимика (Аат быһаарыыта)
Сантараат диэн тыл састаабын филологтар маннык ырыталлар:
Сантара: Бу түүр-монгуол төрүттээх тыл буолуон сөп. «Сан» диэн өйдөбүл былыргы түүр тылыгар «сыана», «ытыктабыл» диэн суолталаах. Монгуол тылыгар santar — «сибэкки», «симэх» эбэтэр «ыраас, чэбдик салгын» диэнигэр майгынныыр. Онон «Сантараат» диэн — сыаналанар, ытыктанар, ыраас айылҕалаах сир диэн суолталаах;
-аат (-аат): Саха топонимикатыгар хатыланар сыһыарыы. Үксүн алаас, күөл, ходуһа курдук киэҥ-куоҥ, арылхай сирдэргэ туттуллар. Ол эбэтэр, «Сантараат» — «Ыраас, симэхтээх, ытыктанар киэҥ алыы (сайылык)» диэн быһаарыллар. Манна даҕатан эттэххэ, Чурапчы топонимикатын бүтүннүүтүгэр тунгуус-маньчжуур тыыннаах (эбэҥкилии) ааттар элбэхтэр, оттон Сылаҥ диэн аат бэйэтэ нуучча «слань» (ньамыкы, инчэҕэй сир) диэн тылыттан тахсыбыт буолуон сөп диэн сабаҕалааһын эмиэ баар.
Устуоруйа
Чурапчы улууһа XVII үйэттэн докумуоҥҥа киирбит диэн ахтыллар. Сылаҥ нэһилиэгин бастакы кинээһинэн 1648 сыллаахха Аччаҕар Ньамньах анаммыт, онон нэһилиэк устуоруйата ити кэмтэн саҕаланар диэн ааҕыллар.
Сантараат сайылыга XIX-с үйэ иккис аҥаарыттан XX-с үйэ саҕаланыытыгар диэри Сылаҥ нэһилиэгин бастыҥ баайдарын, удьуор сылгыһыттарын уонна сүөһү көрөөччүлэрин сайылыга этэ. Саха дьоно сайын кэллэҕинэ, кыстыктарыттан (кыһыҥҥы өтөхтөрүттэн) көһөн тахсан, алаастарынан тарҕаһан сайылык олоҕун оҥостоллоро. Сантараат — кураан, күн уота чаҕылыччы тыкпат, от-бурдук өлгөмнүк үүнэр, уута ыраас дойду буолан, мэлдьи күрэстэһиилээх куортамҥа (бас билии быһыытынан үллэһиккэ) киирэ сылдьыбыт.
XX-с үйэ 30-с сылларыгар, холкуостааһын кэмигэр, бу сир «Кыһыл сулус» (онтон кэлин Сталин аатынан, онтон Карл Маркс аатынан) холхуос, сопхуос сайылыга буолбута. Манна типовой титииктэр тутуллубуттара, бостууктар биригээдэлэрэ тэриллибитэ. Кэлин сопхуостар саҕана Сантараат «Чурапчы» сопхуос пиэрмэтин киининэн буола сылдьыбыта.
Үһүйээннэр уонна кэпсээннэр
Оруос Баай уонна Аал Луук Мас
Сантараат сайылыгар XIX-с үйэҕэ Оруос диэн ааттаах-суоллаах, байдам баай олорбут. Кини бу алааска киириигэ, томторго соҕотоҕун лаглайан турбут аарыма хатыҥы булан, кинини Аал Луук Мас оҥостубут. Былыр саха киһитэ ханна олохсуйар сирин таларыгар хайаан да биир кэрэ мастаах сири булан, ол мас анныгар сэргэ туруорара. Оруос Баай бу хатыҥ анныгар алгыстаах сэргэни аспыт.
Үһүйээн быһыытынан, бу хатыҥ төрдө билигин даҕаны хараллан сытар. Сайылык кырдьаҕастара этэллэринэн, олус кураан дьылларга Оруос Баай сиэннэрэ бу хатыҥ төрдүттэн буору тарыйан, сир кырсын сиигирдэллэрэ уонна сылгыларын уулаталлара үһү. Ол кэнниттэн хайаан да ардах түһэр эбит. Хатыҥы кэрдэ сатыылларын иһин, Баай кимиэхэ да кэртэрбэтэх, «мин орто дойдуттан барыахпар диэри турдун» диэн кэриэһин эппит.
Тимир Уус кистэлэҥэ
Сантараат хоту эҥээригэр былыр тимир уустара олоро сылдьыбыттар. Кинилэр таас үрэхтэн хостонор боруодаттан болгуо таһааран, ох саа оноҕоһун, тимир хобордооҕу уонна дьахтар симэҕин оҥороллоро. Үһүйээҥҥэ кэпсэнэринэн, бу уустар атын улуустартан кэлэр аттакы дьону (абааһылары) кытта күрэстэһэр этилэр. Биир кыһын улахан сут дьыл кэлбитигэр, атын нэһилиэк дьоно Сантараакка ас көрдүү кэлбиттэр. Уустар кинилэргэ бэйэлэрэ кутуллубут, хааннаах этиҥ түспүт тимириттэн кутуллубут лэппиэскэҕэ майгынныыр модьу-таҕа килиэби биэрбиттэр. Ону сиэбит дьон хоргуйан өлбөтөхтөр, сэниэ киллэриммиттэр. Итинтэн ыла Сантараат «хоргуйбат сир» диэн аатырбыт.
Эдэр сылгыһыт уол түбэлтэтэ (Устуоруйа чахчыта)
XX-с үйэ 50-с сылларыгар буолбут түбэлтэ. Күһүөрү сайылыкка ууга түспүт биэ оҕотун быыһыы сылдьан, эдэр сылгыһыт уол улаханнык тымныйан, сиһинэн (радикулитынан) ыалдьан хаалбыт. Оччотооҕу мэдиссиинэ кыаҕа кыра буолан, уол эрэйи көрбүт. Кинини абырыах айылаах эмчит Суотту диэн киһи Сантараат арҕаа тумуһуттан тахсар тыа быыһыгар баар Дьүөдьэ диэн көлүйэҕэ эмтээх от хомуйа сылдьарын истэн, сайылык дьоно киниттэн улаханнык көрдөспүттэр. Эмчит кэлэн, уолу ититэр маассалаах отунан илбийэн, атаҕар туруорбут. Уол махтанан, ол кэннэ үйэтин тухары бу сайылыкка биригэдьииринэн үлэлээн, Сантарааты ааттатар сылгы собуотун тэрийбит.
Сантараат сайылыга билигин даҕаны Сылаҥ нэһилиэгин быстыспат сорҕото. Манна ыччат дьон мобильнай биригээдэлэрэ тэриллэн, ынах сүөһүнү, сылгыны иитиигэ утумнаахтык үлэлииллэр, оттууллар, сир астыыллар. Бу сир аата-суола уларыйбатаҕа, көлүөнэттэн көлүөнэҕэ бэриллэн, Сылаҥ былыргы олоҕун тыыннаах пааматынньыга буолан турар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыска Кыыдаана Игнатьева тус ханаалыттан