Мин үйэ чиэппэрэ үлэлээбит «Саҥа олох» хаһыатым быйыл 95 сыллаах үбүлүөйэ буолар. Үлэлээн бүтэн, 2000 с. сынньалаҥҥа барбытым эмиэ үйэ чиэппэрэ буолбут эбит.
Оччолорго, 1975 сыллаахха, биһиги Сибиир биир улахан куоратыгар – Новосибирскайга Полиграфическай учлищены бүтэрэн, саҥа дьыл саҕана, Чурапчы типографиятыгар практикаҕа төрдүө буолан кэлбиппит: Маша Михайлова (Саввина) —наборщик, Алеша Слепцов —линотипист, Валя Эверстова (Маркова) — печатник, мин, Маша Дьячковская —линотипист. Типографияҕа дириэктэринэн Семен Васильевич Эверстов үлэлиир этэ.
Миигин, бастаан, бэйэм идэбинэн үлэлэппэтэхтэрэ, Валяны кытары хаһыат бэчээттээһинигэр киниэхэ доҕор буола сылдьыбытым. Бастакы үлэбит күнүгэр кумааҕы бөҕөтүн буортулаабыппыт. Нөҥүө күн Валя биһигини эрэдээктэр А.Е.Чичигинаров ыҥыран, сэмэлээн, «элбэх кумааҕыны буортулаабат буолуҥ»,—диэтэ. Инньэ гынан, аны Валябынаан буортулаабыт кумааҕыбытын аҕыйатар сыалтан сороҕун оһоххо уган уматар буолбуппут. Ити курдук практика бастакы күннэрэ саҕаламмыттара.
Типографияҕа оччолорго набордуур сыахха саамай өр сыл үлэлээбит ытыктанар киһинэн Марфа Михайловна Яковлева, метранпаһынан (метранпаж) Валентина Васильевна Кривошапкина, бэчээттиир сыахха Светлана Павловна Монастырева, Татьяна Петровна Смирникова, линотипнай сыахха Мотрена Дмитриевна Гуляева, Петр Михайлович Массаев, Нина Гаврильевна Петрова буолан үлэлии сылдьаллара.
Тэрилтэбит сельхоз томторугар уһун мас дьиэҕэ этэ, аҥаар өттүгэр эрэдээксийэ баара, онон икки өттүнэн сүүрэ сылдьан үлэлииргэ табыгастааҕа. Дьиэбит оһоҕунан ититиллэрэ, 6-7 оһоҕу уонна линотипистар туттар «чушка» дэнэр сибиниэстэрин аны хаһыат бэчээттэнэр кумааҕытын барытын оробуочай Прокопий Григорьевич Кривошапкин соҕотоҕун үлэлиирэ. Кини кэргэнэ Мария Владимировна остуорас этэ. Кинилэр типография дьиэтигэр олороллоро.
Биһиги сайыҥҥа диэри практикаланан баран, куоракка өрөспүүбүлүкэтээҕи Гагарин аатынан типографияҕа киирэн, эксээмэн туттарбыппыт. Мин 5-с разрядтаах линотипист буолан, Чурапчытааҕы типографиябар үлэһитинэн кэлбитим. Эксээмэни Новосибирскайтан кэлэн туппуттара.
Кэлин типография дириэктэринэн Петр Михайлович Массаев ананан, бочуоттаах сынньалаҥҥа барыар диэри үлэлээбитэ. Петр Михайлович үлэтигэр бэриниилээх, үлэ ымпыгын-чымпыгын барытын үчүгэйдик билэрэ, типографияҕа баар бары станоктарга барытыгар бэйэтэ үлэлиирэ, алдьаннаҕына, кыайар өттүн оҥороро. Онтон сатамматаҕына, куорат типографиятыттан анал үөрэхтээх киһини ыҥыран оҥортороро. Типография үлэһиттэрэ бары кэриэтэ салайааччыбыт курдук эмиэ хас да идэни баһылаан үөрэммиппит. Ол туһалааҕа, ким эмэ ыарыйдаҕына, хардары-таары солбуйсарбыт. Ол курдук мин переплетчик идэтин баһылаабытым, 2 сыл Москваҕа баран куурустанан нормировщиктыы сылдьыбытым. Переплетчик диэн хортуону килиэйдээн, эҕэрдэ паапкаларын, хаартыска альбомун, араас дастабырыанньалары, кинигэ да таһын оҥорор үлэһит.
Урукку кэмҥэ типография үлэтэ, төһө да ыарахан соҕуһун иһин, интэриэһинэй буолара. Мин печатниктар туттар валиктарын бэйэлэрэ оҥороллорун сөҕө көрөрүм. Валик оҥоруута үлэлээх, син уһун процесстаах. Бастаан, эргэ валигы алдьатан, кыралаан кырбаан баран, оһох билиитэтигэр иһиккэ уган биир маасса буолуор диэри уулларан, анал киэпкэ кутан сойутаҕын, оччоҕо валик буолан тахсар. Ууллубут валик наһаа үчүгэй сыттаах буолара. Валик оҥоһуутун мин туйаҕынан дырыһааҥканы оҥорууга майгыннатар этим.
Мин бу идэбин кэлин биллэрииттэн билэн үөрэнэ барбытым. Эрдэ оскуолаҕа үөрэнэ сылдьан типографияҕа линотип массыына хайдаҕын көрөн, син ол өйдөбүл баар этэ. Новосибирскайга Бороҕон кыыһынаан Клава Галактионовалыын иккиэ буолан аргыстаһан көппүппүт. Түүн тиийэн, сарсыарда оптуобуһунан куоракка, бастаан, үөрэнэр сирбитигэр, онтон уопсайга кэлбиппит. Онно биһигини эмиэ Чурапчы кыыһа Маша Михайлова (Саввина), оччоттон да лоп бааччы дуоспуруннаах кыыс, үөрэ-көтө сылаас астаах көрсүбүтэ. Биһиги ити курдук сүрдээх эйэлээхтик, Саха сирин араас улуустарыттан элбэх ыччат буолан, 2 сыл үөрэммиппит. Училищебыт уопсастыбаннай олоҕор көхтөөхтүк кыттан, мэлдьи хайҕалга сылдьан, үөрэхпитин да оннук бары тутуспутунан бүтэрбиппит, үксүбүт талбыт идэбитинэн сынньалаҥҥа барыахпытыгар диэри, биир тэрилтэҕэ — «Саҥа олох» хаһыаппытыгар үлэлээбиппит. Биһигини солбуйа, эмиэ Новосибирскай училищетын бүтэрэн, эдэр исписэлиистэр кэлбиттэрэ: кэргэннии Мария, Петр Саввиннар, Светлана, Дмитрий Семеновтар, Галина, Борис Васильевтар, аны ийэ оҕотунаан эмиэ бааллара — Светлана Павловна Вася Монастыревтар, Татьяна Петровна, Петя Смирниковтар, ону тэҥэ Анастасия Михайловна Сивцева, Ганя Петров үрдүкү разрядтаах линотипист, буҕаалтырдар Александра Васильевна Павлова, Маргарита Егоровна Ноговицына уһуннук үлэлээбиттэрэ. Эрэдээктэринэн Афанасий Евстафьевич Чичигинаров, солбуйар эрэдээктэринэн Спартак Николаевич Чичигинаров, эппиэттиир сэкирэтээринэн Иннокентий Семенович Окоемов, сурук отдела Ефим Дмитриевич Гуляев, суруналыыстар, сэрии, үлэ, бэчээт бэтэрээннэрэ Петр Афанасьевич Седалищев, сытыы бөрүөлээхтэр Степан Осипович Алексеев, Мария Николаевна Сидорова, Светлана Семеновна Смирникова, Степан Алексеевич Попов, аксакалбыт Семен Романович Данилов, көрдөөх ырыалаах-тойуктаах, дьээбэлээх уолбут фотокорреспондент Петр Семенович Оконешников, критическэй тыллаах, сытыы ыстатыйалардаах Лена Унарова, килбик кыыс Альбина Петровна Смирникова, корректордар Агафия Эверстова, Мотя Наумова, Аня Шеломова, фотограф Петр Сидорович Попов, эрэдээксийэ буҕаалтырдарынан Александра Михайловна Матвеева, Дария Семеновна Козлова уо.д.а. үлэлииллэрэ.
Илин эҥээр Таатта, Мэҥэ Хаҥалас, Амма, Чурапчы типографиялара сылга иккитэ көрсөн, соцкуоталаһыы түмүгүн таһаарарбыт. Оҥорон таһаарар бородууксуйабыт хаачыстыбатыгар, спорт да көрүҥэр күрэхтэһэрбит. Сүрдээх киирсиилээх, умнуллубат түгэннэрдээх көрсүһүүлэр буолан ааспыттара. Ыччат комсомольскай тэрилтэтэ буолан, оройуоммут ыытар субуотунньуктарыгар, бэстибээллэригэр кыттарбыт.
Хамнас кэлбэт буола сылдьыбыт сылларыгар бары биир киһи курдук, бииргэ буолан, тэрилтэбитин ыспакка тутан үлэлии олорбуппут. Кэлин олох уларыйыытынан типография эрэдээксийэни кытта холбоһон, биир тэрилтэ буолбуттара. Урукку станоктар тохтообуттара, саҥа тэрилтэ тэриллибитэ, саҥа дьиэ тутуллан, хаһыаппыт аны көмпүүтэринэн таҥыллан оҥоһуллар буолбута. Ол кэмнэргэ эрэдээктэринэн Гаврил Гаврильевич Попов үлэлээбитэ. Саҥа көлүөнэ үлэһиттэр кэлэн, саҥалыы айан-тутан, үлэлээн барбыттара. Типографияҕа эрдэ үлэлээбит саастаах өттүбүт биэнсийэҕэ тахсан уурайбыппыт, эдэр өттүлэрэ производственнай отдел буолан редакционнай-издательскай холбоһукка үлэлии хаалбыттара. Г.Г.Попов кэннитэн эдэр Афанасий Афанасьевич Захаров эрэдээктэр-дириэктэринэн үлэлии кэлбитэ.
Биһиги тэрилтэбит салайааччылара бары биэнсийэҕэ тахсан олорор бэтэрээннэрин кытта мэлдьи сибээстэрин быспакка үлэлииллэр. Ол курдук, «Саҥа олох» хаһыаппыт 50 сыллаах үбүлүөйүттэн саҕалаан, бу 95 сылга диэри бэлиэтэнэр тэрээһиннэригэр ыҥыран, онно биир идэлээхтэрбитин, атын улуустартан кэлбит ыалдьыттары, бэйэбит бииргэ үлэлээбит үөлээннээхтэрбитин кытта көрсүһэн, ааспыт сылларбытын ахтыһан, өйдөөн-санаан ааһарбыт күндү.
Бэтэрээннэри Бэчээт күнүгэр эҕэрдэлээн, кырдьаҕастар күннэригэр биирдэ да көтүппэккэ ас наборун бэлэхтээн, аны сорох сыл Ньукуолуҥҥа кус түҥэтэн үөрдэллэр. Бүгүҥҥү кэлэктиип үлэлэригэр ситиһиилэрин истэ, билсэ олоробут. Араас дьаарбаҥкаларга, быыстапкаларга кыттан наар ситиһии сиэтиилээх кэлэллэр. Аны быйылгыттан Томпо, Таатта улууһун хаһыаттара биһиэхэ бэчээттэнэн тахсар буоллулар, бу хаһыаппыт инникилээх буоларыгар тирэх буолар.
Түгэнинэн туһанан, Людмила Владимировна Горохова салайааччылаах үлэлээбит тэрилтэбит кэлэктиибигэр быйылгы 95 сыллаах үбүлүөйдээх сылгытыгар үлэҕит өссө таһаарыылаах буоларыгар, бэйэҕит билиигитин кэҥэтэн, сайдан иһэргитигэр, хаһыаппыт тахсар ахсаана элбииригэр, сурутааччыларгыт үксүүллэригэр, тус олоххутугар дьолу-соргуну баҕарабын!
95 сыл тухары мунньуммут баай историялаах, үгүс киһи араас кэмнэргэ үлэлээн ааспыт, сыраларын биэрбит тапталлаах «Саҥа олох» хаһыаппыт инникитин даҕаны үтүөкэн сирдьит, көҕүлээччи, тэрийээччи, түмээччи буола туруохтун!
Мария Дьячковская, 1975-2000 сс. үлэлээбит бэчээт бэтэрээнэ.