2001 сыл алтынньы 11 күнүгэр Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Түмэнин (IV ыҥырыылаах) пленарнай мунньаҕар тахсыбыт быһыы-майгы — Арассыыйа саҥа федерализмын устуоруйатыгар биир саамай уустук уонна дьиксиннэриилээх түгэннэртэн биирдэстэрэ. Бу күн дьокутааттар Михаил Николаев үһүс болдьоххо барарын көҥүллүөхтээх СӨ Конституциятын 67-с ыстатыйатын уларытыыттан иккистээн аккаастаммыттара. Бастакы куоластааһын от ыйын 17 күнүгэр эмиэ табыллыбатах эбит буоллаҕына, күһүҥҥү сиэссийэҕэ дьокутааттар позициялара өссө чиҥээбитэ.
Төрүөттэрэ: тоҕо дьокутааттар уларытыыны ылымматахтарай?
2001 сыл — Арассыыйа субъектарын салайааччыларын болдьохторун бэдэрээлинэй киин кытаанахтык биир кэлимсэ икки болдьоххо (5 сыл + 5 сыл) төнүннэрэр кэмигэр түбэспитэ. Саха сирин парламена бэдэрээлинэй киини кытта утары турбакка, бэйэтин сувереннай быраабын уонна эппиэтинэһин толору өйдөөн туран, бу быһаарыыны ылыммыта. Төрүөттэрэ хас да хайысханан сыаналаналлар.
Бэдэрээлинэй киини кытта утары турбат буолуу. 2000 сылларга Владимир Путин былааска кэлэн, субъектар баһылыктарын болдьохторун бэрээдэктиир реформаны ыыппыта. Ил Түмэн дьокутааттара өйдүүллэрэ: өрөспүүбүлүкэ Конституциятын бэдэрээлинэй сокуоҥҥа (оччотооҕу «Об общих принципах организации законодательных и исполнительных органов государственной власти субъектов РФ» 184-ФЗ №-дээх сокуоҥҥа) сөп түбэһиннэрбэтэхтэринэ, РФ Бэрэсидьиэнигэр өрөспүүбүлүкэ баһылыгын ууратар быраап үөскүүрэ. Бу — суверенитет декларациятын кэнниттэн ситиһиллибит судаарыстыбаннас үнүстүүттэрин сүтэрии куттала этэ.
Парламент бэйэтин тутулуга суох суолтата. Ил Түмэн 2001 сылга саҥа талыллыбыт, бигэ састааптаах этэ. Дьокутааттар бэйэлэрин сокуону таһаарааччы быһыытынан ааптарытыаттарын көрдөрүөхтэрин баҕарбыттара. Кинилэр «парламент — былаас тиһигэр бэһис батаһа (приводной ремень) буолбатах, норуот интэриэһин көмүскүүр уорган» диэн бириинсиби туруорсубуттара. Конституцияны биир киһи туһугар уларытыы — парламентаризм бириинсиптэрин кэһии курдук көрүллүбүтэ.
Судаарыстыбаннас бигэ туруктаах буолуута. Дьокутааттар ортолоругар «үһүс болдьох» диэн өйдөбүлү утарар санаа баһыйбыта. Кинилэр санааларыгар, биир киһи уһун кэм устата былааска олоруута — бэлиитикэҕэ стагнация, былаас монополията уонна хоруупсуйа үөскүүрүгэр табыгастаах эйгэ. Икки болдьох — бу былаас уларыйыытын, саҥа идиэйэлэр киириилэрин мэктиэтэ.
Сокуон өттүнэн кыайтарбат төрүөт. 2001 сылга диэри Арассыыйа Төрүт сокуонун 81-с ыстатыйата эрэгийиэннэр баһылыктарын болдьохторун хааччахтаабат этэ. Ол эрээри бэдэрээлинэй сокуоннарга уларыйыылар киирэн эрэллэрэ. Дьокутааттар иннилэригэр икки суол баара: биитэр «үһүс болдьоҕу» киллэрэн, бэдэрээлинэй киини кытта сокуон өттүнэн мөккүөргэ киирии, эбэтэр сокуону тутуһан, уларытыыны аккаастаан, өрөспүүбүлүкэ интэриэһин дипломатия суолунан көмүскээһин. Кинилэр иккиһи талбыттара.
Туох уларыйыы тахсыах этэй? (Альтернативнай устуоруйа)
Михаил Николаев үһүс болдьоххо талыллыбыта буоллар, Саха сирин устуоруйата атыннык салаллыах этэ.
Киини кытта сыһыан тыҥааһына. Бастакытынан, бу быһаарыы РФ Бэрэсидьиэнин дьаһалтатын кытта сыһыаны улаханнык тымнытыах, итэҕэли сүтэриэх этэ. Николаев «федерацияҕа бас бэриммэт лиидэр» аатын ылыах этэ, оттон өрөспүүбүлүкэ үбэ-харчыта, бэдэрээлинэй бырагыраамалара кытаанах хонтуруолга киириэхтэрэ этэ. Оччотооҕу Арассыыйаҕа «парад суверенитеттарын» төнүннэрии куттала суоһаабыта.
Экономическай сурааһын. Николаев экэниэмикэҕэ стратегическай көрүүлэрдээҕэ. Кини үһүс болдьоҕор АЛРОСА-ны толору хонтуруолга ылыы, «Сибиир күүһэ» гаас ситимин тардыы уонна тимир суол тутуутун (Дьокуускайга диэри) түргэтэтии курдук улахан бырайыактары олоххо киллэриигэ «иккис тыыны» ылыах этэ. Кини 2002 сыллаахха бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан уурайан баран, РФ Бэдэрээлинэй Мунньаҕын Бэдэрээссийэ Сэбиэтин солбуйааччы бэрэссэдээтэлинэн талыллыбыта. Өскөтүн үһүс болдьоххо хаалбыта буоллар, кини бэдэрээлинэй былааска бу курдук үрдүкү дуоһунаска тахсыа суох этэ, ол эбэтэр Саха сирэ Москубаҕа бэйэтин интэриэһин туруорсар сүдү лоббистан матыах этэ.
Кадровай бэлиитикэ. Үһүс болдьох кэнниттэн былааска кэлэр көлүөнэ былааска тахсыыта 4–5 сылга диэри уһатыа этэ. Оччотооҕу премьер-миниистир Вячеслав Штыров 2002 сылга бэрэсидьиэн буолбакка хаалыах этэ. Бу — өрөспүүбүлүкэҕэ эмиэ улахан уларыйыы, тоҕо диэтэххэ, Штыров кэминээҕи индустриализация (соҕурууҥҥу Саха сирин бырамыысыланнаһын сайыннарыы) атын халыыбынан барыах этэ.
Михаил Николаев тус санаата
Михаил Ефимович, бастакы бэрэсидьиэн быһыытынан, судаарыстыбаннас туһугар эппиэтинэһи үчүгэйдик өйдүүрэ. Кини «үһүс болдьох» туһугар конституционнай реформаны ыытыыны наадалааҕынан аахпыта, ол эрээри бу суолунан барыыны «хаан тохтуулаах конституционнай кириисис» тахсар кутталлааҕынан аахпыта.
Кини стратегиятын сүрүнэ — үнүстүүттэри хаалларыы этэ. Николаев өйдүүрэ: кинитэ да суох, 1990 сылларга олохсуйбут судаарыстыбаннас тиһигэ (Ил Түмэн, Бырабыыталыстыба, Конституция) хаалыахтаах. Кини улахан бэлиитик быһыытынан бэйэтин хардыытын ырааҕы көрөн оҥорбута. Конституцияны уларытартан батынан, кини өрөспүүбүлүкэни бэдэрээлинэй былаас киирсиилээх утары туруутуттан быыһаабыта.
Кини 2001 сыл кэнниттэн бэйэтин оруолун уларыппыта. Бэрэсидьиэн дуоһунаһыттан туораан, кини Арассыыйа таһымыгар Саха сирин интэриэһин көмүскүүргэ барбыта. 2004 сыллаахха кини көҕүлээһининэн «СӨ судаарыстыбаннай сүбэһитэ» диэн дуоһунас олохтоммута, бу киниэхэ өрөспүүбүлүкэ стратегическай сайдыытын торумнуур кыаҕы биэрбитэ. Кини санаатынан, лиидэр бэйэтин дуоһунаһыттан тутулуга суох, норуотун туһугар үлэлиэхтээх.
Конституция 67-с ыстатыйатын дьылҕата
2001 сыл алтынньы 11 күнүнээҕи быһаарыы кэнниттэн балаһыанньа чуолкайдаммыта. 2002 сыл саҥатыгар Михаил Николаев бэйэтин кандидатуратын салгыы туруорумматаҕа.
СӨ Конституциятын 67-с ыстатыйата кэлин хаста даҕаны уларыйбыта:
2002 сыл: Николаев кэнниттэн бэрэсидьиэн дуоһунаһыгар талыллыбыт Вячеслав Штыров кэмигэр, бэдэрээлинэй сокуоннарга сөп түбэһиннэрэн, өрөспүүбүлүкэ баһылыгын болдьоҕо 5 сылга уларыйбыта, ол эрээри болдьох ахсааныгар хааччах суоҕа (теорияҕа, утуу-субуу хаста да талыллыахха сөбө).
2009 сыл: Арассыыйа Бэдэрээссийэтин «Об общих принципах организации…» сокуонугар уларыйыылар киирэннэр, субъектар баһылыктарын барыларын бэдэрээлинэй бэрэстэбиитэл (оччотооҕуга Д. Медведев) киллэрбит кандидатураларыттан талыы систиэмэтэ олоххо киирбитэ. Ону кытта 2012 сылга диэри икки болдьохтон ордук талыллыы бобуллубута.
2021 сыл: СӨ Конституциятыгар (2009 сыллааҕы эрэдээксийэҕэ олоҕуран) киирбит тиһэх бөдөҥ уларыйыыларынан, баһылык дуоһунаһа «Ил Дархан» диэн ааттаммыта. 67-с ыстатыйаҕа уларыйыыларынан, Ил Дархан ананарыгар (талыыга) хандьыдаат 30 сааһын туолбут, омук гражданствота суох, урут сууттана сылдьыбатах буолуохтаах. Боппуруос болдьох ахсааныгар буолбакка, хаачыстыбаҕа иэҕиллибитэ.
2001 сыллааҕы алтынньы 11 күнүнээҕи түгэн — бу Михаил Николаев мөлүйүөн аҥаардаах норуотун иннигэр сүгэр эппиэтинэһин чаҕылхай холобура. Кини бэйэтин кыаҕын судаарыстыбаннас үнүстүүттэрин бөҕөргөтүүгэ уонна Арассыыйа Бэдэрээссийэтигэр өрөспүүбүлүкэ аатын үрдэтиигэ уурбута. Ол түмүгэр Саха сирэ 1990-с сыллар «парад суверенитеттарын» содулуттан тахсан, 21-с үйэҕэ бигэ туруктаах, сокуонунан бэрээдэктэммит субъекка кубулуйбута.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ