“Бары дойдулар пролетарийдара холбоһуҥ!” диэн девизтээх Первэй Маай бырааһынньыгын – үлэһиттэр аан дойдутааҕы биир санааланыыларын күнүн – Саха сиригэр бэлиэтээһини политсыылынайдар саҕалаабыттара. Улуу Өктөөп социалистическай өрөбөлүүссүйэ иннинэ уонна Сэбиэскэй былаас маҥнайгы сылларыгар Первэй Маайы хайдах бырааһынньыктаабыттарын туһунан ахтыылартан билиһиннэрэбит.
РСДРП Саратовтааҕы кэмитиэтин чилиэнэ, оробуочайдар дьокутааттара С.Ф. Котиков (1884-1960), 1904 сыл от ыйыгар Дьокуускайга 4 сыл болдьохтоох көскө кэлбитэ. Кэлээт үөрэнээччи ыччаты түмэн, урукку социал-демократическай куруһуогу саҥалыы үлэлэппитэ. Бу куруһуок кэлин РСДРП Саха сиринээҕи бастакы тэрилтэтигэр кубулуйбута. “Маяк” диэн сурунаалы таһаарара, бэйэтэ үс сыл политсыылынайдар бибилэтиэкэлэрин салайбыта. Сергей Феофанович Саха сиригэр 1911 сыллаахха иккиһин көскө кэлбитэ, Дьокуускайдааҕы типографияҕа наборщигынан үлэлээбитэ, араас өрүттээх өрөбөлүүссүйэлии үлэни ыыппыта. Сергей Котиков 1912 сыллаахха типография үлэһиттэригэр аан бастакы Первэй Маайдааҕы кистэлэҥ уопсай мунньаҕы Бүлүүлүүр суол төрдүгэр оҥорбута. Онно сыылынайдардыын 40-ча киһи кыттыбыта. Миитиҥҥэ кини дойдуга буола турар быһыы-майгы, Бодойбо бириискэтигэр оробуочайдары кыыллыы ытыалааһын тустарынан дакылааттаабыта. 1912 сыл күһүнүгэр Котиков, Саратовка төннүбүтэ, кистэлэҥ өрөбөлүүссүйэлии үлэтин салҕаабыта. Үс өрөбөлүүссүйэ уонна гражданскай сэрии кыттыылааҕа Сергей Феофанович бэчээт үлэтигэр уонна профсойууска 1956 сыллаахха, биэнсийэҕэ тахсыар диэри үлэлээбитэ.
Емельян Михайлович Ярославскай “Первэй Маайы подпольеҕа мин хайдах ыыппыппыный?” диэн бэйэтин ахтыытыгар бу курдук суруйбута: “Сыылкаҕа олорон биһиги куорат таһыгар тахсан элбэх киһилээх мустуулары тэрийэрбит, онно кутаа уот таһыгар тыл этэрбит. Ардыгар тыаҕа 100-тэн тахса киһи мустара. Кэлин сылларга биһигини кытта
Серго Орджоникидзе, Г.И. Петровскай сылдьыбыттара. 1916 сыллааҕы Маевкаҕа мин пролетарскай өрөбөлүүссүйэ чугаһаата диэбитим. Онно баар эсердэр мин билгэлээһиммин итэҕэйбэтэхтэрэ, саарбахтаан күлсүбүттэрэ. Ол эрээри биһиги, большевиктар, өрөбөлүүссүйэлии чуҥнааһыммыт билбит эбит. 1917 сыл Первэй Маайы биһиги Дьокуускайга көҥүл олохтоохтор буолан көрсүбүппүт уонна Первэй Маайдааҕы маассабай демонстрация иннигэр биһиги баартыйалаах тэрилтэбит баһылаан-көһүлээн хаампыта”.
“Якутскайга Первэй Маай” диэн ыстатыйатыгар (“Правда” хаһыат, 1919 сыл ыам ыйын 1 күнэ) Емельян Ярославскай бу маннык суруйар: “Хайаҕа онон-манан хаардар сыталлар, сорох сирдэринэн – хара сир. Тииттэр, хатыҥнар ортолоругар ырааһыйаҕа кутаалар умайаллар. Бу ыраас хонууга биһиги, Якутскай сыылынайдара, хас да уонунан киһи, мустар буолбуппут төрдүс сыла. Первэй Маайдааҕы биһиги демонстрациябытын,
аан бастаан норуот талбыт өрөбөлүүссүйэлии хамыһаара таб. Г.И. Петровскайы уонна Сиилиннэр (атыыһыттар) дьиэлэрин балконуттан ыам ыйын хотугу ыраас күнүгэр элбии турар публика иннигэр этиллибит тыллары өйдөөн кэлэбин. Аллара саҥардыыҥҥа диэри кулут аатырбыт саха маассата турар уонна соицалист-эдэр сахалар уоттаах тылларын умсугуйан иһиллиир.
Бу саха маассатыттан тахсыбыт бастакы социалистар, бастакы агитатордар уонна пропагандистар — бу чаҕылхай Максим Аммосов, талааннаах Платон Слепцов, килбик Александр Попов уонна да атыттар. Первэй Маай күн 1917 сыллаахха Якутскайга сахалыы тылынан маҥнайгы листок – маҥнайгы социалистическай литература сахалыы биһигинэн таһаарыллыбыта.
Тыһыынча биэрэстэни уҥуордаан кинилэргэ революция тыыннаах, биһиги маякпыт чаҕылхай, сырдык диэн соторутааҕыта биһиги билиэҥҥэ, үүрүүгэ сылдьыбыт уһуга биллибэт дойдубутугар эмиэ хаттаан эргиллиэ диэн хаһаатыахпын баҕарабын.
Ыраах, төрөөбүт, өссө да босхолоно илик Сибиирбитигэр эҕэрдэ! Эн босхолонуоҥ диэн Первэй Маай күнүнэн андаҕайабыт!”
Емельян Ярославскай ити ахтыытын кини “Эдэр социал-демократ” диэн куруһуогун чилиэнэ,
1917 сылтан баартыйа чилиэнэ Дора Самуиловна Жиркова ситэрэн-хоторон биэрэр: “Якутскайга олорор политссыльнайдар сыл аайы мустан маевкалыыллара. 1916 сыл Первэй Маайдааҕы маевкаҕа үөрэнээччилэр бөлөхтөрүн ыҥырбыттара. Иккилии-үстүү буола-буола саһан тиийэн Чочур Мырааҥҥа тыа иһинээҕи ырааһыйаҕа сүүсчэкэ киһи мустубута. Емельян Ярославскай мустубут дьону бырааһынньыгынан эҕэрдэлээбитэ, империалистическай сэрии туһунан кэпсээбитэ. Россияҕа сотору кэминэн революция хайаан да буолуо диэбитэ.
Онно Максим Аммосов, Платон Слепцов (Ойуунускай), Исидор Барахов,
Степан Васильев,
Муся Потапова, Александр Попов уонна мин сылдьыбыппыт.
Умайан кытыастар кутаа тула олорон революционнай ырыалары ыллаабыппыт. Эдэрдэр лаптаҕа, чехардаҕа, ыстана оонньообуттара-көрүлээбиттэрэ. А. Агеев, Емельян Ярославскай эмиэ үчүгэйдик ойор эбиттэрэ. Өйүөбүтүн – бутерброду эҥин – минньигэстик сиэбиппит. М. Литвинов, А. Девяшина дьону кыбааһынан күндүлээбиттэрэ. Арыгы туһунан санаабат да этибит. Хараҥарбытын кэннэ кыра-кыра бөлөх буолан үөрэн-көтөн тарҕаспыппыт”.
1917 сыл Первэй Маайга политсыылынайдар Дьокуускайга оробуочайдар, үөрэнээччилэр, куорат олохтоохторун демонстрацияларын аһаҕастык тэрийбиттэрэ. Кыһыл былаах, өрөбөлүүссүйэлии лозунг тутуурдаах, өрөбөлүүссүйэлии ырыалары ыллыы-ыллыы дьон куорат киин уулуссаларынан хаампыттара.
Сиилин маҕаһыынын таһыгар тохтообуттара. Емельян Ярославскай,
Клавдия Кирсанова, Григорий Петровскай, Максим Аммосов, Дора Жиркова уо.д.а. эҕэрдэ тыллары эппиттэрэ. Емельян Ярославскай Дора Жиркованы ыҥыран ылан “тылла эт” диэбитэ. Кыыс кыбыстан саараабытын көрөөт: “Кырдьаҕастар эр санаалаах буоларга биһигини үөрэппиттэрэ, эт” диэн баран, “Женскэй гимназия аатыттан Дора Жиркова этэр”, — диэн биллэрбитэ. Дора “тырыбыынаттан сүүһүнэн дьон төбөтүн көрөн, бастаан кыбыстыбытым, онтон сотору этэн киирэн барбытым” диэн бэйэтин “50 сыл Ленин партиятыгар” диэн кинигэтигэр суруйбут.
Евдокия Демидовна Свидерская — олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ уонна Саха сиригэр Сэбиэскэй былаас иһин охсуһуу кыттыылааҕа – 1918 сыллаахха Первэй Маайы атаарыы туһунан маннык суруйбута: “Элбэх киһилээх демонстрацияҕа дьахталлар эмиэ активнайдык кыттыбыттара. Улахан уулусса устун түөртүү буолан кэккэлээн эрээтинэн түрмэҕэ тиийдибит. Балыыһа таһыгар биһигини үрүҥ гвардеецтар тохтоттулар, 4 парламентербут түрмэ начальнигар бардылар. Ол кэмҥэ түрмэҕэ сытар биһиги табаарыстарбыт түрмэ олбуорун иһигэр тахса сылдьаллар эбит. Биһиги түрмэ олбуоругар ыкса кэллибит уонна истиэнэ нөҥүө кэпсэтэн бардыбыт. Түрмэ олбуорун иһиттэн таб. В.Д. Чаплинскай: “Табаарыстаар! Провокацияҕа кииринимэҥ, эрээккитин чиҥэтиҥ!” – диэн улаханнык хаһыытаата. Онуоха демонстраннар: “Табаарыстар, тулуйуҥ! Сотору босхолонуоххут!” – диэн эппиэттээтилэр. Ол курдук табаарыстарбытыныын түрмэ истиэнэтин таһыгар көрсүһүү революционнай миитиҥҥэ кубулуйбута. Уобаластааҕы советы утары демонстраннар уонна хаайыыга сытар табаарыстарбыт уоттаах-төлөннөөх тыллары эттилэр. Үрүҥ гвардеецтар да, түрмэ харабыллара да араатардары кыайан тохтоппотохторо. Миитин кэнниттэн демонстраннар революционнай ырыалары “Смело, товарищи, в ногу” ыллыы-ыллыы кэккэлии хаамсан төнүннүбүт, түрмэ иһигэр эмиэ ыллыы хааллылар. Первэй Маай күн революционнай күүс бойобуой уонна салытыннарыылаах демонстрацията ол курдук буолбута”.
1919 сыл Первэй Маайы Дьокуускайга бэлиэтээһинин туһунан 1920 сылтан баартыйа чилиэнэ Марфа Георгиевна Потапова-Габышева маннык ахтыбыта: “Өлүөхүмэлиир суолга тутуллан
С.М. Аржаков уонна Василий Котенко Якутскайга түрмэҕэ сыталлара. Кинилэр биһигиттэн кыһыл таҥаста булан аҕалыҥ диэн көрдөстүлэр. Нюта Гоммерштадтыын сүбэлэһэн баран, мин кыһыл кашемировай кур таҥаһыттан сыттык хаата тиктим. Кытыыларын сиреневай солконон бүүрүктээбитим, тимэхтээбитим. Олору атын уопсай биэриилэри кытта бииргэ туттардыбыт. Первэй Маай күн түрмэ начальствота большевиктары соруйан таҥара дьиэтигэр илдьэргэ быһаарбытын хаайыылаахтар билбиттэр. Оннук күлүү-элэк оҥостууга эппиэттээн бары политическай хаайыылаахтар сыттык хааларыттан кыһыл хаалтыс оҥостуммуттар уонна таҥара дьиэтигэр ону кэтэннэр, ханнык да усулуобуйаҕа пролетарийдар биир санааланыыларын күнүн бырааһынньыктыырга кытаанах эр санаалаахтарын көрдөрбүттэрэ. Түрмэ тойотторо онтон кыыһыран кинилэри таҥара дьиэтиттэн таһаарбыттар, кырбаабыттар уонна карцерга олордубуттар.
Ити курдук Колчак былааһын да саҕана Маайы бэлиэтээбиттэр. Ити сыл ахсынньыга Советскай былаас бүтэһиктээхтик олохтоммута”.
Оройуоннарга хайдах этэй?
Чурапчыга 1917 сыл Первэй Маайы, урут политсыылынайдар бэлиэтииллэрин аахпатахха, аан бастаан тэрээһиннээхтик уонна саҥа быһыыга-майгыга атаарбыттара.
Ол туһунан өрөбөлүүссүйэ уоунна Гражданскай сэрии көхтөөх кыттыылааҕа Кривошапкин Николай Дмитриевич – Уот Субуруускай суруйбута: “Муус устар 30 күнүгэр 150 киһилээх норуот мунньаҕа буолла, кулуба былааһа эһиннэ, 10 киһиттэн Боотурускай улууска обществоҕа куттал суох буолуутун комитета талылынна. Онно мин эмиэ киирдим. Сергей Сокольников эмиэ. Кини “Дьыалалары комитекка ыытыҥ. Көнө, тэҥ уонна кистэлэҥ куоластааһын туттуллуутунан итиитик эҕэрдэлиибит. Кулаак аймах утарылаһарын быһыытынан, кэлэр өттүгэр өйүүргүтүгэр” диэн Якутскайга телеграмма ыытта.
Ол киэһэ биһиги комитеты мунньан сарсын Первэй Маайы хайдах бырааһынньыктыыр туһунан кэпсэттибит. Түүн Чурапчы 4 тумулугар кутаалары отуннубут уонна салют диэн саанан ытыалаатыбыт. Сарсыарда Кыһыл Знамялаах демонстрация оҥоро таҕыстыбыт (атыыһыттан кыһыл таҥас атыыласпыппыт). Кыһыл былаахтар быыстарыгар биир анархистар хара былаахтара баара. Народоволец учуутал И.Т. Цыценко уҥуоҕар бардыбыт, онно тыл эттибит уонна тарҕастыбыт. Маайы аан бастаан итинник аһаҕастык, тэрээһиннээхтик, өрөгөйдөөхтүк Кыһыл знамялаах бырааһынньыктааһын тыа сиригэр оччотооҕуга сонун эрэ буолбакка, сүҥкэн политическай, норуоту түмэр, өрө көтөҕөр суолталааҕа. Оттон Маай күн өлбүт политссыльнайы кэриэстээһин ити революция иһин өлбүттэри барыларын, ким ыраахтааҕы былааһын утары охсуспуту уонна ыраах Саха сиригэр көскө кэлбити барыларын чиэстээһин этэ”.
1920 сыл уонна 1921 сыл Первэй Маайы – үлэһиттэр күүстэрин көрүнэр күннэрэ диэн Чурапчыга уонна Сулҕаччыга оччотооҕу саҥа тэриллибит хоммууналар, баартыйалаах тэрилтэлэр хомуньуустуу субуотунньуктары тэрийэн бэлиэтээбиттэрэ. Холобур, Сулҕаччыга “Сырдык” хоммууна уонча көлөнөн баай дьиэтин көтүрэн Тураайыга хоммууна уопсай дьиэтин тутууга субуотунньук оҥорбута.
Холкуостар тэриллибиттэрин, МТС олохтоммутун кэннэ Чурапчыга Первэй Маай күн ыһыыга туттуллар тиэхэньикэни таһааран бараакка көрдөрөллөрө. Ити курдук олох хаамыытыгар сөп түбэһиннэрэн араас кэмҥэ араастык бырааһынньыктыыллара. Ол эрээри кини ис хоһооно уларыйбатаҕа: аан дойду пролетарийдарын, үлэһиттэрин биир санааланыыларын, бииргэ ыга түмсүүлэрин, күүстэрин көрүнэр күннэрин быһыытынан буолбута.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыскалар социальнай ситимтэн