Биһиги оройуоннааҕы хаһыаппыт урукку аата “”Социализм суола” диэн этэ. Кини ити аатынан 1931 сыл алтынньытыттан 1962 сыл ыам ыйыгар диэри тахсыбыта.
Хаһыат ити бириэмэҕэ оройуон олоҕун летопиһын быһыытынан социализмы тутууга бастакы пятилеткалар хардыыларын, тыа сирин олохтоохторун айымньылаах үлэлэрин утумнаахтык, араас өрүттээхтик сырдаппыта.
Бу күһүн хаһыаппыт төрүттэммитэ 95 сылын туолар. Ити кэрэ-бэлиэ түгэнинэн сибээстээн “Социализм суолугар” бэчээттэммит бастакы пятилетка сылларынааҕы үтүө бачыымнар, үчүгэй үлэһиттэр тустарынан кылгастык кэпсиэхпитин баҕарабыт.
* * *
ОЧЧОЛОРГО саҥа тэриллибит табаарыстыбалар, артыаллар, кинилэр чилиэннэрин икки ардыларыгар социалистическай куоталаһыы ордук көхтөөхтүк тэнитэллэр биир боччумнаах үлэтинэн сири оҥоруу, бурдугу үүннэрии буолара. Сааскы бассабыктыы ыһыыларга нэһилиэнньэ бүттүүнэ кыттара. Хаһыат саһарбыт страницалара кэпсииллэринэн, Өктөөп өрөбөлүүссүйэтин 15 сылын туолуутун көрсө Кытаанах нэһилиэгин “Намылдьы бөлөҕө” холкуос рапорт түһэрбит. Онно бу холкуос 1932 сыл олунньутугар 15 хаһаайыстыбаттан тэриллибиттэрин, оттон күһүн бырааһынньыкка, сэтинньи 7 күнүгэр диэри 36 хаһаайыстыбаланарын туһунан этиллибит. Үһүс бассабыыктыы ыһыыга холкуос 14,7 гектарга бурдук ыспыт, онтон 90 центнер үүнүүнү ылбыт. Ити сыл кытаанахтар 350 туонна оту соҕотуопкалаабыттар.
Бурдук хомууругар Сылаҥ нэһилиэгин “Талаан” артыал чилиэнэ Февронья Макарова “биир үлэ күнүгэр 20 муунта” сирин бурдугун быһыахтааҕын 20 үлэ күнүгэр 15 буут сирин үүнүүтүн хомуйбут, ол иһигэр кулаакка эппиэт диэн биир күн 1 буут уонна 1 чиэппэр сирин быспыт”. Бу — бурдугу сиэрпэнэн быһыыга үтүө холобур.
БАСТАКЫ артыаллар биир сүрүн салааларынан сүөһү иитиитэ буолара. 1932 сыллаахха оройуон үрдүнэн артыалларга 5808 сүөһү баара, оттонор сир иэнэ 25616 гектар этэ. Ити сыл холкуостаахтар 722583 бугулу оттообуттар, курааннаан атын оройуоннарга көһөн 24800 бугулу туруорбуттар, биир сүөһүгэ 13 бугул от тиксэн кыстаабыттар.
От хомууругар хомсомуоллар бэртээхэй бачыымы көтөхпүттэр. Хоптоҕо нэһилиэгэр “Хопто” артыал чилиэнэ Парасковья Сидорова биир күн ат кыраабылынан 9 гектар сири мустарбыт. Кини оройуон бары ыччаттарыгар ыҥырыы таһаарбыт, “Социализм суола” хаһыакка сурук бэчээттэппит. Ол билигин госархыыпка уурулла сытар.
Бастакы пятилетка сылларыгар кураан сирдээх-уоттаах оройуоҥҥа элбэх оту оттуурга, боростуой быһыттары тутан ходуһалары ньүөлсүтүүгэ дьон үгүс сыраларын биэрбиттэрэ. Холобур, 1932 сылга 500 гектар сиргэ ууну халытан 1231 туонна оту ылбыттар.
Туолума үрэх туһунан “Социализм суолугар” 1932 сыллаахха Борисов Василий Федорович бу курдук суруйбут: “Бу үрэххэ урукку өттүгэр киһи олорботоҕо. Сүөһүнэн иитинэн олорорго сөптөөх сир: биир да курааҥҥа ылларбатах, ходуһата үчүгэй”. Бу суругу сэҥээрэн, сөбүлээн хаһыатынан хас да киһи кэпсэппит.
ХАҺЫАТТАН көстөрүнэн, оройуоҥҥа типовой хотоннору тутуу 1932 сылтан саҕаламмыт. Маныаха бастакы саҕалааһыны хадаардар оҥорбуттар. “Кыһыл кырыс” артыал дьахталлара сүөһү иитиитин сайыннарыыга көхтөөхтүк көмөлөспүттэр, саҥа типовой хотон тутуутугар охсуулаах күнү тэрийэн 15 дьахтар хотон турар сирэ иҥнэритин толорон 64,8 кубометр буору кутан симмиттэр.
Үгүс үүтү ылыы, дэлэй арыыны оҥоруу эмиэ умнууга хаалбатаҕа. Сылаҥҥа “Талаан” артыал чилиэнэ Татьяна Иннокентьевна Макарова “нуорма быһыытынан сайын устата 7 ынахтан 7 буут арыыны ылыахтааҕын дьулуурдаах үлэтинэн 9 буут уонна 25 муунта арыыны астаабыт”. Хаһыат 1932 сыллаахха артыаллар уонна биирдиилээн ыал ыам ыйыттан балаҕан ыйын 30 күнүгэр диэри кээпэрэтиип сойууска 2936 центнер үүтү туттарбыттарын туһунан кэпсиир.
Тыа хаһаайыстабытан үлэлэригэр оччотооҕу пионердар олус үчүгэйдик кытталлар эбит. “Бурдук иһин охсуһуу – социализм иһин охсуһуу!” диэн улуу Ленин кэриэһин толорорго пионердар андаҕар биэрэн туран үлэлииллэрэ көстөр.
Кыһыл көмүстээх Алдаҥҥа Саха сирин ыччата килбиэннээхтик үлэлээбитэ. Биһиги оройуоммут чулуу уолаттара өрөспүүбүлүкэ бастакы бырамыысалыннай оройуонун сайыннарыыга бэйэлэрин сэмэй кылааттарын эмиэ киллэрсибиттэрэ. Егор Никитин хаһыакка бэчээттэппит ыҥырыытыгар: “Үтүө табаарыстар! Саха сирин норуотун хаһаайыстыбата социалистическайдыы модуннук сайдарыгар Алдан бырамыысалыннаһын улуу суолтатын өйдөөн туран, 1930 сыллаахха мин бэйэм үтүө көҥүлбүнэн онно баран икки сыл устатыгар бэрт үчүгэйдик үлэлээн кэллим”, — диэн суруйбут. Кини Алдаҥҥа 1930-1932 сылларга үлэлээбит уонна дойдутугар кэлэн хаһыакка эдэр ыччакка анаан ыстатыйа суруйбут.
БАСТАКЫ пятилетка сылларыгар оройуоҥҥа үгүс өрүттээх култуурунай үлэ ыытыллыбыт. Онно оскуолалар, учууталлар, хомуньуустар уонна хомсомуоллар элбэжх сыраларын биэрбиттэр. Холобур, Сылаҥҥа 1936-1927 үөрэх дьылыгар 48 оҕо үөрэммит буоллаҕына, 1932-1933 сылларга үөрэнээччи ахсаана 220-ҕэ тиийбит. Манна 1926 сыллаахха 6 пионер, хомсомуол баар эбит, оттон 1932 сылга кинилэр 92 буолбуттар. Ити дьыл нэһилиэк үөрэнэр саастаах оҕолоро бары үөрэҕинэн хабыллыбыттар. Сылаҥ оскуолата ити кэмҥэ Субуруускай аатынан холкуоһу шефтэһэн учуоту тупсарыыга, дохуоту үллэриигэ быһаччы көмөлөһөр буолбут. Оттон учууталлар үөрэҕэ суох нэһилиэнньэни үөрэхтээһиҥҥэ улахан көмөнү оҥорбуттар.
Итинник үлэлэр сыыйа нэһилиэк ахсын ыытыллыбыттар.
Бастакы пятилеткаларга дойдуга култуурунай өрөбөлүүссүйэ төһө эмэ киэҥник, кимиилээхтик ыытыллыбытын үрдүнэн оройуоҥҥа балаһыанньа өссө да мөлтөх этэ. 1932 сылга Чурапчыга 1325 үөрэнэр саастаах кыргыттартан 374-дэ эрэ оскуоланан хабыллыбыта, 1221 үөрэҕэ суох дьахтартан 362-тэ эрэ үөрэнэрэ. Итинтэн тахсарга элбэх үлэ ыытыллыбыта. Оскуолалар учууталлара, үөрэнээччилэрэ, тыа сирин нэһилиэнньэтин үөрэхтээһиҥҥэ күүскэ ылсыбыттара. Холобур, Мырыла оскуолата “Автономия 10 сыла” артыалы кытта дуогабардаһан 45 киһини 4 ликпууҥҥа үөрэтэргэ сорук туруоруммута уонна Амма, Субуруускай аатынан оскуолалары куоталаһыыга ыҥырбыта оройуон хаһыатыгар бэчээттэммит. Ити ыҥырыы сир ахсын өйөммүт.
* * *
Чурапчы оройуонун дьонун бастакы пятилетка сылларынааҕы хорсун-хоодуот үлэлэргэ, уҕараабат уохтара үүнэр көлүөнэ ыччакка үтүө холобурунан буолар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ