“Күнтэн күн, сылтан сыл ааһан истэҕин аайы Платон Алексеевич Ойуунускай кэрэ олоҕун, дириҥ ис хоһоонноох нарын айымньытын, кини сырдык кэриэһин дьон кэрэхсииллэрэ улам ордук улаатан иһэр”, — диэн профессор А.Е. Мординов иһирэх тыллардаах этиититтэн тэхтир ылан ыстатыйа суруйан саҕалыыбыт.
Былатыан Ойуунускай төрөөбүт норуотун литэрэтиирэтэ уонна ускуустубата чэлгийэ сайдыытыгар уһулуччу улахан үтүөлээх. Кини, саха сэбиэскэй литэрэтиирэтин төрүттээбитин ааһан, саха тыйаатырын ускуустубата үөскээһинигэр эмиэ быһаччы оруоллаах. Саха сиригэр аан бастакы национальнай тыйаатыры тэрийиигэ “Кыһыл ойуун” поэманы театрализациялаан көрдөрүү сүҥкэн суолталаммыта.
Саха сэбиэскэй ускуустубатын ааспыт уонна инники дьылҕата, сайдар устуоруйата Ойуунускай революционнай, уопсастыбаннай-бэлитиическэй, научнай, литирэтииринэй уонна ускуустубаҕа үлэлэрин кытта дириҥ сибээстээҕин биир кыракый ыстатыйаҕа толору этэр кыаллыбат. Онон одом-додом да буоллар, Былатыан Ойуунускай ускуустубаҕа сыһыанын олоҥхоттон саҕалыаҕыҥ.
Олоҥхоҕо саха норуотун көмүскэ, алмааска холоммот күндү баайынан буолар. Киниэхэ саха омук былыр-былыргыттан ааспыт суола, өйө-санаата, сүрэҕин иэйиитэ, үөрүүтэ, хомойуута, сырдыкка, көҥүлгэ, эйэҕэ, үрдүккэ, үйэлээххэ, кэрэҕэ талаһыыта бэрт хомоҕойдук хоһуллар.
Олоҥхону уус тыллаахтар, уран өйдөөхтөр үйэттэн-үйэҕэ тупсаран, сайыннаран испиттэрэ. Сурук-бичик суола-ииһэ омоонноно илик кэмигэр олоҥхо саха киһитин өйүгэр, сүрэҕэр дириҥник иҥмитэ. Норуот муудараһа олоҥхону өлбөт үйэлээбитэ.
Ыар олоҕу саҥа олох солбуйбута. Саха олоҥхотун үөрэхтээхтэр норуоттан иҥэн-тоҥон хомуйан барбыттара уонна сурукка-бичиккэ киллэрбиттэрэ. Олоҥхо үүнэр-сайдар кэскилин булуммута. Онуоха Былатыан Ойуунускай улахан өҥөлөөх. Олоҥхо норуокка суолтатын кини үс суолунан быһаарар: маҥнайгытынан, “Хайа да омук сайдарыгар, үрдээн, үүнэн тахсарыгар, кирилиэһин маҥнайгы үктэлэ – норуот ырыата, олоҥхото”; иккиһинэн, “Саха олоҥхото уһун үйэлээх, элбэх омуктар санааларын, олохторун, олоҥхолорун түммүт, бэрт баай, бэрт күүстээх”; үсүһүнэн, “Ырыаҕа, олоҥхоҕо саамай сыаналааҕа диэн баар – тылын күүһэ, этиитин күүһэ”.
Саха тыйаатырын уонна муусукатын ускуустубалара сайдалларыгар олоҥхо бэйэтин чаҕылхай сюжетынан, дириҥ ис хоһоонунан, тутула хомоҕойунан улахан төһүү буолбута.
Былатыан Алексеевич суруйбут “Дьулуруйар Ньургун Боотур” диэн монументальнай олоҥхото саха тыйаатырын ускуустубата сайдарыгар быһаччы үктэли уурбута.
Бу айымньы тыйаатырга туруохтааҕын учуоттаан, “Туйаарыма Куо” диэн олоҥхо барыйаанын суруйбута. Ол суруйууттан быһа тардыыны 1928 сыллаахха олунньу 18 күнүгэр саха тыйаатырын труппата аан бастаан туруорбута. Оччолорго ити кыракый тыйаатыр кэлэктиибэ нуучча тыйаатырын иһинэн баара-суоҕа үһүс сылын (бастакы труппа 1925 сыллаахха тэриллибитэ) үлэлиирэ.
Ити иннинэ саха олоҥхолорун сценаҕа туруоруу, олус сэдэх да буоллар, баара.
1906 сыллаахха тэриллибит “Саха кулуубугар” аан бастаан икки олоҥхо “Бэрт киһи Бэриэт Бэргэн”, “Кулан кугас аттаах Кулантай бухатыыр” туруоруллубуттара. Манна икки суолу бэлиэтиэххэ сөп. Бастакытынан, сахалыы тылынан сценическэй маастарыстыбаҕа холонуу. Иккиһинэн, олоҥхону сценаҕа аан бастаан театрализациялааһыны.
Сценаҕа “Туйаарыма Куону” көрөн баран ааптар бэйэтэ бу курдук үөрэн-көтөн суруйбуттаах: “Национальнай театр саха норуотун оҕо эрдэҕинээҕи айбыт айымньытыттан – олоҥхоттон кыра-кыратык күүһэ кыайарынан туруорара бэрт хайҕаллаах дьыала буолар. Онон маҥнайгы бачыымы эҕэрдэлиэххэ сөп”, — диэн.
Оччолорго олоҥхо ааптара Саха сиригэр киэҥник биллибит революционер, бэйиэт этэ. Онон саха эдэр артыыстарын итинник үрдүк сыаналааһына хайҕалга тэҥнээх. Ити эдэр кэлэктиип айар үлэтигэр улахан көмөнөн, төһүүнэн буолбута. Үтүөкэн дьыала – олоҥхону сценаҕа туруоруу. Кэлин кини 1928 сыллаахха кулун тутар 1 күнүгэр “Кыымҥа” ыстатыйатыгар кэлэктиипкэ, хайҕалы тэҥэ, обургу соҕус сэмэни оҥорбута. Ускуустубаны ааптар олус таптыыра уонна сатаан уустуктук сыаналыыра онно көстүбүтэ. Кини кэлэктиипкэ туһаайан эппит: “Оонньуур дьоннорун үөрэттэхтэринэ, дьон санаатын сүүйүөх тустаахтар, театр дьыалатын үрдэтиэх кэриҥнээхтэр”. “Бу тылы сэмэ быһыытынан кыһарыйан эппэппин, сүбэ быһыытынан этэбин. Бу ыйыы-кэрдии атаҕар турбат, кыайтарбат дьыала буолбатах. Бу тэрилтэ (театр) биир эрэ оонньууга оҥоһуллубат, саас-үйэ тухары турар тэрилтэ буолар”, — диэн. Кини тэрийсибит, көмөлөспүт, үлэлэспит сахатын тыйаатыра быйыл 100 сылын томточчу туолла.
Түбүктээх үлэттэн түгэн булан Былатыан Ойуунускай кылгас гынан баран киһи өйүгэр-санаатыгар лаппа хатанар иһирэх тыллардаах сүбэлэри, ыйыылары артыыстарга биэрбит. Күндү буолбаат, ааптар артыыстар ситиһиилэриттэн үөрэн-көтөн: “саха театрын үлэһиттэрин саҥа дьыалаларынан айхаллыыбын!” – диэбитэ?!
Саха тыйаатыра дьиҥ идэтийбит төрүтүн 1930 сылтан ылар. Ити кэмтэн ыла национальнай труппа туспа арахсан, билиҥҥи саха тыйаатырын саҥалыы дьиэтигэр үлэтин саҕалаабыта.
Былатыан Ойуунускай олоҥхотун туруорар кэмнэригэр артыыстыыр маастарыстыба намыһах этэ, артыыстар оччотооҕу драматическай куруһуоктартан сүүмэрдэммиттэрэ. Анал үөрэхтээх саха режиссера, худуоһунньуга тыйаатырга суохтара. Сахалыы драматургия соччо сайда илик кэмэ этэ. 1930 сылтан ыла саҕалаан анал идэлээх артыыстар баар буолан испиттэрэ. Тыйаатыр репертуара туспубута.
“Туйаарыма Куо” олоҥхону режиссер В.В. Местников сценаҕа 1938 сыллаахха саҥалыы бүүс-бүтүннүү туруорбута. Оруоллары сиппит-хоппут артыыстар толорбуттара. Холобура, абааһы кыыһын оруолун анал үөрэхтээх, Саха АССР үтүөлээх артыыската М. Белолюбская оонньообута биллэр. Ол туһунан кини маннык: “1936-1938 сылларга “Туйаарыма Куоҕа” абааһы кыыһын оруолун толорбутум. Онно биирдэ кэлбиппэр Платон Алексеевич үөрэн-көтөн сүбэлии-сүбэлии, алгыы-алгыы көрсүбүтэ”, — диэн ахтыбыт.
Олоҥхону туруорууга декорациятын худуоһунньук Г.М. Туралысов оҥорбут. Айымньы сценаҕа туруутун көрөөччүлэр олус биһирээбиттэрин ахтыылартан билэбит.
“Туйаарыма Куону” театрализациялааһын кэлин “Ньургун Боотур” диэн саха бастакы операта үөскээһинигэр төрүөт, төһүү буолбута. Бу олоҥхолору сценаҕа туруорууга, мусукаалынай айымньы оҥорууга ССРС норуодунай артыыһа, режиссер В.В. Местников олоҕун үтүө күннэрин бүтүннүүтүн анаабыта. “Ньургун Боотур” олоҥхо тыйаатыр айымньытын быһыытынан саха норуотун киэргэлэ, киэн туттунуутунан буолбута. Саха норуотун ааспыт олоҕун устуоруйата, култуурата уонна нарын уус-уран тыла, муудараһа, героизма, сырдык-кэрэ олоххо дьулуура бу айымньыга толору көстөр.
Олоҥхо сценаҕа туран саҥа форманы ылбыта. Былатыан Ойуунускай тус сыратынан, сүбэтинэн, орооһуутунан олоҥхо саха тыйаатырын сценатыгар туруоруллуута биһиги ускуустубабыт сайдыытыгар умнуллубат бэлиэни хаалларбыта.
Былатыан Алексеевич Ойуунускай аата саха литэрэтиирэтин уонна ускуустубатын устуоруйатыгар үйэттэн-үйэҕэ уоттаах сулустуу умайыаҕа.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ