Пепеляев генерал авантюратын үлтүрүтүүнэн Саха сиригэр гражданскай сэрии, сүнньүнэн, бүппүтэ бу күннэргэ 103 сылын туолла.
Уобаластааҕы баартыйалаах тэрилтэ салалтатынан, Сэбиэскэй Арассыыйаттан ыытыллыбыт Кыһыл Аармыйа чаастарын көмөлөрүнэн өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрө үлтүрүтүллүбүттэрэ. Сэбиэскэй былаас бөҕөргөөбүтэ. Саха сирин, ол иһигэр Чурапчы оройуонун (уруккута Боотуруускай улуус) доброволецтара кыһыл этэрээттэригэр нуучча уонна атын да норуоттар бастыҥ дьоннорун кытта биир бойобуой кэккэҕэ турбуттара, кинилэр холобурдарынан өстөөҕү утары хорсуннук сэриилэспиттэрэ. Онно араас норуоттар бэрэстэбиитэллэрэ бэйэ-бэйэлэрин өйөспүт, интернациональнай иэстэрин толорон дьоруойдуу быһыыны көрдөрбүт түгэннэрэ бэрт элбэх. Олортон бу ыстатыйаҕа сорох быстах бэлиэтээһиннэри оҥоробут.
I
Монархист аппыһыардар, бөдөҥ атыыһыттар, сорох омугумсуйар интеллигеннэр тэрийиилэринэн эстэн эрэр кылаассабай өстөөхтөр Саха сиригэр Сэбиэскэй былааһы утары сэбилэниилээх охсуһууга туруммуттара. Кинилэргэ Илин Уһукка хорҕойбут үрүҥ гвардеецтар көмөлөспүттэрэ. Кинилэри Саха сиригэр суудайааччы Япония, Америка капиталистара үбүлээбиттэрэ, сэбилээбиттэрэ.
Саха сиригэр гражданскай сэрии бастакы кэрдиис кэмэ – 1921 сыл күһүҥҥүттэн 1922 сыл сайыныгар диэри. Үрүҥ баандалар билиҥҥи Уус Майа сиригэр-уотугар тэриллэн баран киин улуустарга кимэн киирбиттэрэ. Олохтоох үлэһит нэһилиэнньэ сорох өттүн кылаассабай өйө-санаата ситэ уһукта илигин туһанан албыннаан, ыган-куттаан, халаабыт табаардарынан мэҥиэлээн кинилэр дьону бэйэлэригэр тарда сатаабыттара. Бастакы кэмҥэ кыһыллар аҕыйах ахсааннаах бытархай этэрээттэрэ өстөөх баһыйар күүһүн утары киэҥник тайаабыт фрону тутар кыахтара суох буолбута. Чурапчыга кииннэммит этэрээттэр, ол иһигэр маннааҕы бойобуой дружина байыастарын үгүстэрэ хамандалааччы бирикээһинэн Дьокуускай диэки чугуйарга тиийбиттэрэ.
Аммаҕа кыһыллар балачча бөдөҥ күүстэрэ түмүллэн, гарнизон салалтата көмө кэлиэри диэри дэриэбинэни көмүскүүргэ быһаарыммыттара. Үрүҥнэр баһыйар этэрээттэрэ Амманы түөрт ый устата төгүрүйэн олорбуттара. Онно кыһыл сэрииһиттэр интернациональнай бойобуой лааҕыр буолбуттара, өстөөх күүһүн хайытан дьоруойдуу охсуспуттара. Амматтан үс биэрэстэлээх Чапчылҕан диэн кыракый дэриэбинэҕэ нуучча киһитэ Павел Гурьянов хамандыырдаах 45 киһилээх взвод кыраныыссаҕа олорбута. 1922 сыл муус устар 23 күнүгэр халлаан сырдаан эрдэҕинэ бандьыыттар кыраныыссаҕа кимэн киирбиттэрэ. Кыргыһыы улахан дэриэбинэ арҕаа уһугар буолбут. Онно 18 эрэ кыһыл сэрииһити утары хас да төгүл баһыйар ахсааннаах өстөөхтөр үрүҥ көҥүһүнэн хаххаланан киирэн, кыайарга бүк эрэнэн, харса суох атаакалаабыттар. Кыһыллар окуопаҕа уларыйа сылдьан тус-туспа чуолҕаннартан ытыалаабыттар, бандьыыттар саба сырсан киирдэхтэрин ахсын гранаталарынан тамнаан чугутан испиттэр. Окуопаҕа 8 эрэ киһи үрүк-түрүк хаалбытын кэннэ илин эҥэртэн көмөлөһө кэлитэлээбиттэр, өлбүт бөлүмүөччүгү солбуйбуттар. Охсуһуу намыраабатах, өссө ордук сэтэрээбиккэ дылы буолан барыта 7-8 чаас устата салҕаммыт. Ити курдук кыһыллар ыарахан балаһыанньаҕа киирэн олордохторуна Амматтан көмөҕө кэлбит этэрээттэр өстөөҕү кэтэх өттүттэн охсоннор, бандьыыттар куотарга күһэллибиттэр.
Чапчылҕаҥҥа кыргыспыт интернациональнай этэрээт улахан аҥара саха доброволецтара этилэр, үгүстэрэ манна бастакы бойобуой сүрэхтэниини барбыттара. Кинилэр ортолоругар Одьулуунтан Еримей Куличкин, Чакыртан Тимофей Николаев, Кытаанахтан Иван Кононов, Иван Митрофанов уонна Павел Яковлев бааллара. Нуучча доҕотторо холобур буолбуттарын туһунан И.И. Кононов бэйэтин ахтыытыгар бу курдук суруйбута: “Оһуобай аналлаах 7-с Сибирскэй этэрээт байыастара биһигини кыайыыга, дьүккүөргэ, ыксал-куттал күннэргэ киэҥ-куоҥ буоларга өрө күүрдүбүттэрэ”. Хамандыырдара Гурьянов бу кыргыһыыга бойобуой сатабылын, хорсунун көрдөрбүтүн иһин Кыһыл Знамя уордьаҥҥа түһэриллибитэ (кини ити кэнниттэн биир ый буолан баран Киллэм кыргыһыытыгар дьоруойдуу охтубута). Байыаннай хамаандалааччы Чапчылҕан кыргыһыытын кыттыылаахтарыгар махтал биллэрбитэ. “Оттон биһиги нуучча доҕотторбут: сахалар да нууччалыы сатаан сэриилэһэллэр эбит диэн үөрэн-көтөн хайҕаабыттара, кууһан-уураан ылбыттара”, — диэн Кононов салгыы суруйар.
Чакыр нэһилиэгэр дьадаҥы кэргэҥҥэ төрөөбүт Николаев Тимофей Васильевич Чапчылҕан кыргыһыытыгар бааһыран баран салгыы сэриилэһээри туран иһэн уҥа хараҕар таптаран иккистээн ыараханнык бааһырбыта. Өйдөнөн кэлэн, бинтиэпкэтин харбаан ылаат: “Бандьыыттар ханнальарый? Ыраахтар дуо?”, — диэбитинэн ойон тураары гыммытын табаарыстара тохтоппуттар. Кини ити иннинэ, тохсунньу 16 күнүгэр, Амматтан 5 биэрэстэлээх Чакырга буолбут кыргыһыыга кыттыбыта. Кыһыллар этэрээттэрэ, тоһуурга түбэһэн, тэҥэ суох охсуһууга үгүс киһитин сүтэрэн чугуйарга күһэллибитэ. Николаев өстөөх уотун ортотунан кыргыһыы хонуутуттан бааһырбыт байыастары соһон таһаартаан сырдык тыыннарын өрүһүйбүтэ, өстөөххө тиксибэтин диэн өлбүттэртэн сааларын-сэптэрин хомуйан ылбыта. Кини ити сыл атырдьах ыйыгар Чапчылҕаҥҥа ылбыт бааһыттан сүһүрэн өлбүтэ.
Үрүҥнэр Саха сирин үксүн сабардаан Дьокуускай куораты төгүрүйэн 15-25 биэрэстэҕэ диэри чугаһыы сылдьыбыттара. Итинник күчүмэҕэй түгэҥҥэ нуучча оробуочайдара уонна бааһынайдара Саха сирин үлэһиттэригэр бырааттыы илиилэрин ууммуттара.
1922 сыл кулун тутар саҥатыгар Сибииртэн Н.А. Каландарашвили этэрээтин кытта
кини бэлиитикэтин чааһыгар көмөлөһөөччүтэ С.Ю. Широких-Полянскай, талааннаах хамандыыр И.Я. Строд уо.д.а. кэлбиттэрэ.
Бандьыыттар тоһуурдарыгар түбэһэн охтубут Каландарашвилини көмүүгэ Широких-Полянскай бу курдук суруйбута: “Биһиги бойобуой сирдьиппит, Эн кэриэстэргин биһиги тылбытыгар буолбакка дьыалаҕа толоруохпут. Күндү, “Дедушка”, Хотугу сиртэн эн төннүбэтэҕин курдук, биһигиттэн үгүспүт аны тыыннаах төннүбэт да буоллун, ол эрээри Саха сирэ үрүҥ ороспуонньуктартан босхолонуоҕа. Оччоҕо Хотугу сир кыһыллар сирдэрэ буолуоҕа”.
Киинтэн кэлэр ыйыыларга олоҕуран, олохтоох баартыйалаах-сэбиэскэй салалта урукку алҕастары көннөрбүтэ уонна үөскээбит балаһыанньаҕа сөп түбэһиннэрэн, саҥа байыаннай-бэлитиическэй лиинийэни ылыммыта. Ону олоххо киллэриигэ Широких-Полянскай быһаччы кыттыбыта. Олохтоох нэһилиэнньэҕэ уонна албыҥҥа үктэтиллэн кыайан өйдөөбөккө, мунан-тэнэн бандьыыттарга холбоспут дьоҥҥо киһилии сыһыан олохтоммута, кинилэри өйдөтөр, бэйэҕэ тардар үлэ киэҥник ыытыллыбыта. Муус устар 27 күнүгэр Саха АССР тэриллибитэ. Эбии бойобуой күүс, саа-сэп кэлбитин кэнниттэн бытархай этэрээттэринэн быстах кыргыһыылартан бөдөҥ күүстэринэн өстөөххө самнарыылаах охсуулары оҥорууга киириллибитэ.
II
Кулун тутар 26 күнүгэр кыһыллар Тулагы нэһилиэгэр (Эверстов хаһаайыстыба көрөр сиригэр-уотугар) бандьыыттар бөҕөргөтүммүт тирэх пууннарын атаакалаабыттара, бастакы күҥҥэ үгүс сүтүктэнэн чугуйарга тиийбиттэрэ. Болтоҥо киһитэ Миронов Василий Севастьянович бэлитиическэй салайааччытыгар тиийэн кыргыһыы хонуутуттан бааһырбыттары таһаарарга тылламмыт. Обуостан сыарҕалаах аты киллэрэн бастаан бааһырбыт взвод хамандыырын, онтон бааһырбыт хас да байыаһы үстэ кырынан бэрэбээскэлиир пууҥҥа илдьэн туттартаабыт. Ити кэмҥэ, өстөөхтөр ытыалыы сыттахтарына, сыап уһугар өссө биир киһи бааһырбытын таһаарарга бирикээстээбиттэр. Киһитигэр тиийиэр диэри буулдьа өссө хойдубутун үрдүнэн бааһырбытын өрүһүйбүт. Хамандыырдар утары көрсөн: “Бүгүн эн курдук элбэхтик үлэлээбит киһи суох”, — диэн махтаммыттар.
Миронов туһунан ити кыргыһыы кыттыылааҕа С.С. Яковлев-Эрилик Эристиин “сэриигэ дьиссипилиинэлээх уонна хорсун этэ” диэн суруйбута.
Кыргыһыы иккис күнүгэр Каландарашвили этэрээттэриттэн көмөҕө кэлэннэр өстөөх хотторон Тулагыттан үүрүллүбүтэ.
Ити кэнниттэн Амманы көмүскээччилэри муустаах тоһууртан босхолуурга улахан этэрээт ыытыллыбыта. Бу бохуокка бандьыыттар тоһуурдарыгар ытыалаһыы кэнниттэн биир бандьыыт дьонуттан быстан хаалбытын тутаары төгүрүйбүттэр. Бандьыыт чугаһаан киирбит Широких-Полянскайы ытан өлөрдүү бааһырдыбыт. Кинини тутан аҕалбыттарыгар хамыһаар, бу киһи кылаассабай өстөөх буолбатаҕын, тойоно күһэйиитинэн саа туппут дьадаҥы бааһынай буоларын билэн баран, босхолуурга бирикээстээбит. Ол иһин “Кыһыллар хамыһаардара өлөрдүү бааһыран баран өлөрүөхсүтүн босхолоон ыыппыт үһү” диэн күүтүллүбэтэх сурах киэҥник тарҕаммыт. Бандьыыттар баһылыктара большевиктар аҕытаатардара буолбуккун диэн босхоломмут киһини ытан өлөрбүттэр.
Киллэмҥэ уонна Төхтүргэ буолбут кыргыһыыларга өстөөх бөдөҥ күүстэрэ урусхалламмыттара. Сайын, Сибииртэн Кыһыл Аармыйа чаастара көмөҕө эбии кэлбиттэрин кэннэ, Нам улууһугар Никольскайга уонна Граф биэрэгэр бандьыыттар сүрүн күүстэрэ үлтүрүтүллүбүтэ, тобохторо үрэллэн үрүө-тараа барбыттара.
Тулагыга, Киллэмҥэ, Төхтүргэ буолуталаабыт кыргыһыыларга кыттыбыттар ортолоругар Чурапчы оройуонуттан чуолаан Чакыртан С.С. Яковлев-Эрилик Эристиин, Кытаанахтан И.И. Парфенов, С.Т. Собакин, Д.Н. Дьячковскай, Н.Р. Миронов, И.Р. Данилов, Болугуртан А.А. Павлов, Одьулуунтан П.О. Кардашевскай, Болтоҥоттон В.С. Миронов,
С.А. Саввин-Күн Дьирибинэ уо.д.а. бааллара. Ити кыргыһыыларга Е.И. Константинов, И.Г. Аверинскай (Болугурдар) дьоруойдуу охтубуттара.
Оройуонтан бастакы хомсомуол, хомуньуус Е.Н. Дьячковскай (Мэҥэ улууһугар тоһуурга түбэһэн охтубута) өстөөхтөр илиилэригэр түбэһэн кыыллыы ытыллыбыт хомуньуустар П.Г. Кривошапкин (Булуҥҥа), Н.С. Соловьев (Үөһээ Дьааҥыга), хомсомуол П.К. Захаров (Өлүөнэ өрүс арыытыгар) уо.д.а. ааттара умнуллуохтара суоҕа.
Онон Чурапчы оройуонун чулуу дьонноро ол ааспыт уоттаах охсуһуу сылларыгар дойду атын элбэх норуоттарын бэрэстэбиитэллэрин кытта бииргэ сарын-сарыннарыттан өйөһөн албан ааттаах Кыһыл Аармыйа байыаһын үрдүк аатын чиэстээхтик сүкпүттэрэ. Кинилэр бэйэлэрин интеранациональнай иэстэрин үрдүктүк туппуттарын туһунан өссө биир холобур. Павлов Алексей Артамонович Тулагы, Киллэм, Төхтүр кыргыһыыларыгар кыттан баран, үрүҥ баандалар тобохторун эккирэтиигэ сылдьыспыта. 1922 сыл күһүнүгэр 15 киһилээх этэрээти кытта Горнайга бандьыыттар телеграф лиинийэтин алдьаппыттарын оҥорсо барсар. Төннүүлэригэр хас да үөстээх боротуоканы туораан истэхтэринэ бандьыыттар тоһуйан ытыалаабыттар. Үгүстэрин өлөрбүттэр, бааһырдыбыттар. Иккис үөһү туораан истэҕинэ Павлов атын табан охторбуттар. Иннигэр испит табаарыстарыттан биирдэстэрэ, эдэр нуучча телеграфиһа, бааһыран охтон түспүт. Павлов киһитэ суох сүүрэн испит атын тутан хатааста түһээт, бааһырбыт табаарыһын холуттан хабан ылан атын үрдүгэр бырахпыт уонна уот-буулдьа ортотунан ойутан куоппут.
Намҥа буолбут бааһырыылаах кыргыһыылар кэннилэриттэн үрүҥ баандалар күүстээх утарсыыны оҥорор кыаҕа суох буолбуттара. Истэригэр иирсээн күөдүйбүтэ, баандалартан күрээһин саҕаламмыта. Үгүстэр биирдиилээн уонна бөлөҕүнэн бэриммиттэрэ, амнистияны ылбыттара.
От ыйын 5 күнүгэр өстөөҕү эккирэппит кыһыл этэрээт Чурапчыны босхолообута. Манна ыстааптаммыт уонна “Уобаластааҕы норуодунай салалта” диэни тэриммит үрүҥ гвардеецтар уонна баандалар уонунан ааҕыллар ревкомовецтары, Сэбиэскэй былаас иһин охсуһууга кыттыбыттары, кинилэр кэргэттэрин, аймахтарын сэймэктээн өлөрбүттэрэ, нэһилиэнньэни мобилизациянан, нолуогунан кыһарыйан хаһаайыстыбаны айгыраппыттара, куоталларыгар саҥардыы тутуллубут оскуоланы, балыыһаны уо.д.а. тутуулары уоттаан күл-көмөр оҥорбуттара, улуустан хомуллубут 590 аты илдьибиттэрэ. Өстөөх төһөлөөх элбэх өлүүнү-сүтүүнү, эстиини-быстыыны аҕалыаҕа өссө биллибэт этэ. Ону Кыһыл Аармыйа кэлэн өрүһүйбүтэ.
Кыһыл Аармыйа хамандыырдара уонна бэлитиическэй үлэһиттэрэ
К.К. Байкалов,
И.Я. Строд,
Е.И. Курашов, С.Ю. Широких-Полянскай уо.д.а. олохтоох баартыйалаах-сэбиэскэй салалтаны кытта бииргэ өрөбөлүүссүйэ өстөөхтөрө өрө турууларын үлтүрүтүүнү бэрт сатабыллаахтык салайбыттарын сэргэ, Саха сирин үлэһит маассатыгар Ленин идиэйэлэрин олоххо киллэрсибиттэрэ, норуоттар доҕордоһууларын бөҕөргөтүспүттэрэ. Ол да иһин кинилэр албан ааттара биһиги өрөспүүбүлүкэбит үлэһиттэрин өйдөрүгэр-санааларыгар хаһан да умнуллубаттар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыска социальнай ситимтэн