«Худрук» диэн тыл тоҕо эрэ кулгааҕым таһынан иһиллэр. Дьон үксэ бу тылы туһанар, бу тылынан ааттыыр, бу тылынан киниэхэҕэ сыһыаннаһар. Сахабыт тылыгар бу идэ тылбааһа «уус-уран салайааччы» диэн буолар. Истэргэ кэрэтин, эйэҕэһин. Аатыгар да баар! Бары өттүнэн дэгиттэр талааннаах, олус сатабыллаах, салайар дьоҕурдаах киһи идэтин бэлиэтиир уу сахалыы тыл.
Дьэ, бүгүн Одьулуун нэһилиэгэр, кулуупка айымньылаахтык үлэлии-хамсыы сылдьар уус-уран салайааччылар муһуннулар. Өлүөнэ өрүс бэтэрээлэригэр “суол суоҕунан” сибээстээн ыаллыы сытар улуустарбыт кыттыыны ыллылар: Амма улууһун Болугуруттан М.А.Ноговицын аатынан Культура киинин уус-уран салайааччыта Евдокия Платонова, Соморсунуттан В.Е.Васильев — Харысхал аатынан Норуот айымньытын уус-уран салайааччыта Туйаара Белолюбская, Мэҥэ-Хаҥалас Чыамайыкытыттан В.И.Кононов аатынан «Тамма» култуура киинин уус-уран салайааччыта Александра Васильева, Аллараа Бэстээҕиттэн В.В.Местников аатынан Култуура сайдар киинин уус-уран салайааччыта Лука Апросимов, Төҥүлүтүттэн «Эйгэ» социальнай-культурнай сырдатар киин уус-уран салайааччыта Акулина Митрофанова, уйгу сирэ Уус-Алдан Тулунатыттан «Сайдыы» сынньалаҥ киин уус-уран салайааччыта Гаврил Шепелёв уонна бэйэбититтэн Хадаартан «Тускул» культурнай-спортивнай киин уус-уран салайааччыта Лия Лукина, Хоптоҕоттон «Үрдэл» Норуот айымньытын киинин уус-уран салайааччыта Татьяна Тарбахова, Болтоҥоттон В.А.Саввин аатынан Норуот айымньытын дьиэтин уус-уран салайааччыта Ксения Протопопова, Төлөйтөн А.С.Бродников аатынан «Аартык» Норуот айымньытын дьиэтин уус-уран салайааччыта Айтал Соловьёв.
10 бэйэтин идэтигэр бастыҥ, туспа суоллаах-иистээх, айар айылгылаах култуура байыастара.
Биир күн, Одьулууннааҕы Т.Г.Тоскин аатынан «Сайдыс» Норуот айымньытын дьиэтин дириэктэрэ Валентина Аржакова киирэн маннык күөн күрэс ыытыан баҕарарын туһунан иһитиннэрбитэ. Онуохаҕа онно үтүө төрүөтэ үгүс: 2024 сыл түмүгүнэн бу кулууп уус-уран салайааччыта Вера Яковлева өрөспүүбүлүкэҕэ «Бастыҥ үлэһит» ааты ылбыта, маны тэҥэ, «Сайдыс» Норуот айымньытын дьиэтэ төрүттэммитэ 90 сыла уонна «Бочуот знага» уордьан кавалера, Карл Маркс аатынан совхоз председателэ Тимофей Гаврильевич Тоскин төрөөбүтэ 110 сылын көрсө. Тыа сирин көҕүлээһинэ мэлдьи өйөнөр. Үлэлиэххэ-хамсыахха, айыахха-тутуохха сөптөөх бэртээхэй усулуобуйаҕа олорон араас хабааннаах тэрээһин ыытыллара — бу нэһилиэккэ кэрэ эйгэтэ тыыннааҕын, сайдар саҕахтааҕын биир туоһутунан буолар.
Одьулууннар буһа-хата тэрээһин үлэтин кыайа туттулар. Онуоха биир төһүү күүһүнэн — успуонсардара уонна бириис туруорбут дьоно-сэргэтэ буолаллар. Кылаан кыайыылаахха «Комплекс» бааһынай хаһаайыстыба убаһаны туруорда (сал. И.Н. Парфёнов), 2 миэстэҕэ Т.Г.Тоскин сыдьааннара 50 тыһыынча уу харчынан биэрдилэр. 3 миэстэҕэ «Сайдыс» норуот айымньытын дьиэтэ 20 тыһыынча тэрилтэ бүддьүөтү таһынааҕы дохуотуттан ыытта. Маны тэҥэ, анал ааттарга дьааһык ынах арыыта уонна харчылаах сэртипикээттэр туттарылыннылар. Дьиэни-уоту сууйуу, өрө тардыы, тэрээһин боппуруостарга нэһилиэк тэрилтэлэрин кытары үлэлэһии, кыттааччылары булуу, кулууп имиджевай рекламатын оҥоруу о.д.а. кэлэктиип улаханнык түбүгүрдэ, түмүстэ, түөрэхтээтэ.
Биири бэлиэтээн эттэххэ, улууспутугар Валентина Аржакова өр сыл кулууп директордарын сэбиэтин салайааччытынан айымньылаахтык үлэлии сылдьар, инньэ гынан коллегаларын көмөҕө ыҥыран тэрийээччи быһыытынан сатабыллааҕын, таһаарыылааҕын өссө төгүл көрдөрдө, толору дакаастаата. Ол курдук, күөн күрэһи иилээн-саҕалаан И.И.Кандинскай аатынан «Айыллаан» Культура киинин (директор Снежана Титова), Чыаппаратааҕы А.П.Лыткина аатынан «Ырыа» Норуот айымньытын дьиэтин (директор Елена Тотонова), А.А.Сивцев аатынан Сылаҥнааҕы сынньалаҥ киинин (директор Саина Семёнова) кэлэктииптэрэ ыыттылар. Уокка-күөскэ, аппаратураҕа А.А.Сивцев аатынан Сылаҥнааҕы сынньалаҥ киин оператора Николай Трофимов, Хадаардааҕы «Тускул» култуурунай-ыспартыыбынай уораҕай тыаска-ууска оператора Степан Теренков олордулар.
Бу курдук, урут-уруккуттан тэрилтэлэрбит бэйэ-бэйэҕэ көмөлөсүһэн, хардары ылсан-бэрсэн элбэх улахан тэрээһиннэри кыайа туппуттара, тутуохтара даҕаны. Ол бачыым билигин даҕаны салҕанан барара хайҕабыллаах дьыала.
Күөн күрэс биэс түһүмэҕинэн ааста. Кыттааччылар бастакы түһүмэххэ идэлэрин билиһиннэрдилэр, иккис түһүмэххэ олоххо киирбит бырайыактарын сырдаттылар, үһүс түһүмэххэ үлэлэтэ олорор түмсүүлэрин, куруһуоктарын көрдөрдүлэр, төрдүс түһүмэххэ үлэлэрин чэрчитинэн билиэккэ эппиэттээтилэр, бэһис түһүмэххэ сценическэй уобарастаах хаамтылар.
Күөн-күрэспит түмүгэ хайдаҕый?
Кылаан кыайыылаах ааты Амма Болугуруттан 22-с сылын айымньылаахтык үлэлии сылдьар Евдокия Платонова ылла. Иккис миэстэ Мэҥэ-Хаҥалас Төҥүлүтүттэн хорутуулаахтык айа-тута сылдьар Акулина Митрофанова буолла. Үһүс бочуоттаах миэстэҕэ Чурапчы Төлөйүттэн эдэр кэскиллээх уус-уран салайааччы Айтал Соловьёв тигистэ. Тоҕоостоохтук уонна сиэрдээхтик.
Дьүүллүүр сүбэҕэ Т.Г.Тоскин кыыһа, А.В.Посельская аатынан Дириҥнээҕи оҕо искусство оскуолатын фортепианоҕа преподавателэ, СӨ култууратын туйгуна Антонина Собакина, Республикатааҕы Норуот айымньытын дьиэтин кулууптары кытары үлэлэһиигэ исписэлииһэ, СӨ култууратын туйгуна Сардана Егорова, өр сыл тыа сирин култууратын сайдыытыгар үлэлээбит, күн бүгүн улууспут киинигэр И.И.Кандинскай аатынан «Айыллаан» сынньалаҥ киинин уус-уран салайааччыта, СӨ култууратын туйгуна Семён Ноговицын уонна бэйэм, Чурапчы улууһун култуураҕа салалтатын салаатын сэбиэдиссэйэ Мария Васильева үлэлээтибит.
Күрэхпит хас биирдии кыттааччыта — ураты. Хас биирдиилэрин көрүөххэ кэрэ, истиэххэ астык. Уус-уран салайааччылар анал күөн күрэстэрэ бастакытын тэриллэн биир идэлээхтэри муспута олус үчүгэй. Култуура үлэһиттэрэ билсэн-көрсөн, кэпсэтэн-ипсэтэн, уопут атастаһан элбэҕи ылбыттара мэлдьэҕэ суох. Анал күөн күрэс учууталларга баар, баспытааталларга баар, медиктэргэ баар, тыа хаһаайыстыбатыгар баар, аны мантан иннэ култуура байыастара уус-уран салайааччыларга тус күөн күрэс баар буолуохтун диэн баҕа санаабытын этэбит.
Мария Васильева, Чурапчы улууһун култуураҕа салалтатын салаатын сэбиэдиссэйэ
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ