Билиҥҥи көлүөнэ дьоннор пятилетка бастакы хардыытын туһунан кинигэттэн, киинэттэн эрэ билэллэр. Оттон ол улахан мөккүөрдээх, хамсааһыннаах сыллар тыыннаах туоһулара, кылаассабай охсуһуу уотугар буспут-хаппыт дьоннортон биирдэстэрэ Петр Митрофанович Васильев оччотооҕу кэми бэйэтин уһун олоҕун уонна үлэтин саамай өрө күүрүүлээх итиэннэ долгутуулаах үктэлинэн ааҕара.
Алаастарга, үрэхтэргэ бүгэн олорбут саха дьадаҥытыгар Сэбиэскэй былаас көҥүл, дьоллоох олох кыымын саҥа саҕарын саҕана – 1924-1926 сылларга Петр Митрофанович Болтоҥо нэһилиэгэр Сэбиэт дьокутаатынан талыллыбыта. Устуоруйаҕа киирбит сир үллэһигэр уксааннары толору үлэлэспитэ уонна 1930 сыллаахха кылаан түҥэтиини эмиэ дьокутаат быһыытынан ыытыспыта итиэннэ ол түмүгүн, биирдии киһитинэн ыйан, биэдэмэскэ киллэрээччинэн эмиэ кини буолбута.
“Мин 1932 сыллаахха олунньутун хаһан да умнубаппын. Аатырбыт Уот Субуруускай оччолорго райсовет исполкомун председателэ этэ. Кини биһиэхэҕэ, Мырыла Амматыгар, киирэн урукку икки кыра холкуоһу, үс ТСОЗ-тары холбоон “Автономия 10 сыла” диэн холкуоһу тэрийбитэ. Кини этиитинэн биһиги нэһилиэкпит бэйэтин биир чулуу уолун, Верхоянскайга үрүҥ бандьыыттар илиилэриттэн охтубут волревком Н.С. Соловьев аатын ити кэмтэн ыла сүгэр”, — диэн Петр Васильев суруйуута баар.
Бу адьас сотору кэминэн Саха АССР бэйэтин 10 сыллаах үбүлүөйүн бырааһынньыктыахтааҕа. Ол үөрүүлээх кэрдиис кэм чиэһигэр ааттаммыт оройуон биир бөдөҥ холкуоһа 116 хаһаайыстыбалааҕа. Манна Василий Яковлев сэкирэтээрдээх балачча кыахтаах хомсомуол тэрилтэтэ үөскээбитэ. Кини чилиэннэрэ нэһилиэк, холкуос олоҕор, бары үлэтигэр-хамнаһыгар баһылыыр-көһүлүүр дьоннорунан буолбуттара.
Холкуос тэриллибитэ бастакы сылын түмүгэр 227 ынах сүөһүлэммитэ, 114 сылгыламмыта. Хапытаал суотугар урукку харчынан 44800 солкуобай ууруллубута, валовай дохуот 55972 солкуобайга тэҥнэспитэ. Холкуос бас билиитигэр 11 булуук, 15 тараах, 2 бурдук быһар, 3 ат охсоро, 4 мунньар массыыналар бааллара. Холкуостаахтарга барыта 24445 көлөһүн-күнэ ааҕыллыбыта. Оттон хас биир көлөһүн күнүгэр тиксэринэн 1 солкуобай 15 харчыны, 28 грамм арыыны, 1 киилэ 165 грамм бурдугу, 15,8 киилэ оту, 150 грамм оҕуруот аһын дохуокка үллэстибиттэрэ. Ити, харчытыгар таһаардахха 6 солкуобай 66 харчы этэ.
“Автономия 10 сыла” холкуос кыайыгас-хотугас үлэһиттэринэн, күүскэ тэнитиллибит социалистическай куоталаһыы кыайыылаахтарынан, удаарынньыктарынан уонна стахановецтарынан ол сылларга Д.К. Сергеев I, П.Ф. Николаев, Т.Д. Соловьев, И.М. Сергеев, Ф.Ф. Собакин, П. Михайлов уо.д.а. буолбуттара. Оттон К.Е. Семенов тимири, маһы да “хаамтарар” кыахтаах ууһунан аатырбыта. Хомсомуол уолаттар уулаах, талах быыһа сиргэ 1-1,5 гаа сири илии хотуурунан охсоллоро, бары бииргэ сылдьан оттууллара. Д. Сергеев уонна П. Николаев икки биригээдэ дьонун көҕүлээн ат охсорунан Амма хочотугар кырдьык да үс туман түһүөр диэри үлэлииллэрэ.
Үлэ дьиссипилиинэтэ кытаанахтык тутуһуллара, холкуос Устаабын кэһии кыра да түбэлтэтэ сөптөөх сэмэҕэ турара. Ол курдук, 1933 сыл түмүгүн дьүүллэһиигэ бырабылыанньа уонна рвеизком отчуоттарын тула киэҥ кэпсэтии буолбут. Холкуостаах эргиэнтэн итэҕэстээһини таһаарбыт Никон Попов, Дмитрий Петров төлөбүргэ түбэспиттэр, кыладыапсыктар Теплоухов уонна Огоносов эмиэ итэҕэстэммиттэрэ биллибит. Ити дьоннор мөлтөх үлэлээх сүөсүһүттэр Антоев, Попов үлэлэриттэн босхоломмуттар. Оттон сүөһү иитиитигэр таһаарбыт итэҕэстэрин иһин бырабылыанньа бэрэстээтэлэ Федоров үлэтиттэн уһуллубут.
Холкуос киинэ Мырыла бөһүөлэгэ кэҥээн, туспан барбыта. Бастакы пятилетка сылларыгар холкуостаах хоодуоттар маҕаһыын, эмтэнэр пуун уонна алын сүһүөх оскуола дьиэлэрин туппуттара. Хотонноох балаҕаҥҥа олорбут дьон аныгылыы ампаар дьиэлэргэ көһөн кииртэлээбиттэрэ.
“Биһиги – учууталлар, эмтиир пуун үлэһиттэрэ уонна да атын аҕыйах ахсааннаах сулууспалаахтар – оччолорго холкуос, нэһилиэк туох баар үлэтигэр өрүүтүн кыттарбыт, култуурунай фронт байыастарынан буоларбыт. Оттон холкуоска тардыһыы дириҥээбитин биир чаҕылхай туоһутунан Соловьев нэһилиэгэр иккис пятилетка иккис сылыгар “Амма кыһата” диэн өссө биир артыал тэриллибитэ буолар”, — диэн Саха АССР оскуолатын үтүөлээх учуутала Петр Митрофанович Васильев суруйбута баар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Хаартыскаҕа Петр Васильев