Чурапчы улууһун Арыылаах нэһилиэгиттэн, 2021 сыллаахха Дойду баһылыгын Владимир Путины кытары “Быһа эпииргэ” төлөпүөннээн, сүппүт ынаҕын оннугар атын ынаҕы көрдөспүт Алеша Сокольниковы оройуон олохтоохторо өйдүүр буолуохтаахтар.
Олох салҕанар, Алексей билигин техническэй үөрэҕи ситиһиилээхтик түмүктээн мэхээньик бэрдэ буолла. Үөрэҕин быыһыгар эдьиийигэр кэлэн хотон үлэтигэр күүс-көмө буолар биир төһүү үлэһит. Лена Игнатьева, анал байыаннай дьайыы кыттыылааҕын ийэтэ, билигин соҕотоҕун балай эмэ улахан хаһаайыстыбатын көрөн-истэн олорор, саҥа дьиэ туттаннар бу күһүн киирээри ол түбүгэр сүүрэ-көтө, үлэлии-хамсыы сылдьаллар.
“Ый аайы, 30-с чыыһыланы көтүппэккэбит эрэ анаалыс туттарабыт, ол онон көрүллэн, “Меркурий” бырагыраамматыгар аһыллар-сабыллар. Бу ааспыт 29 чыыһылаҕа анаалыска үүт ыыттым, уолум бэйэтэ илдьибитэ, тутатына масчыыкка диэннэр көрбүттэр итиэннэ “масчыыттаах эбит” диэн бараннар туппатахтар. Инньэ диэтиннэр гынан бараннар, мин ынахтарым саастарыгар масчыыттаабатахтара, ону билэбин. Ол кэнниттэн, нөҥүө күн, 30 чыыһылаҕа ньирэйдэргэ, торбосторго быһыы оҥоро таарыйа “масчыыккытын бэрэбиэркэлиэхпит, биирдии ынахтан үүккүтүн хаалларыҥ” диэннэр, хааллардыбыт. Кэлэн бэрэбиэркэлээтилэр, масчыыт булбатылар. Онтон 31 чыыһылаҕа “лабораторияҕа биирдии ынаххыт үүтүн уонна биир уопсай бааҥкаҕа үүккүтүн ыытыҥ” диэтилэр. Сарсыарда хас биирдии ынаҕым түөрт эмиийиттэн төрдүөннэриттэн биирдии тус-туспа бааҥкаҕа кутаммын, лабораторияҕа “дьэ бус сырыыга үчүгэй буолуохтаах” диэн санаалаах ыыттым. Эбиэт саҕана “барыта биир ынах үүтүн ыыппыккын” диэннэр улаханнык соһуттулар, онуоха туох даҕаны анаалыһы ырыппыт түмүктэрэ даҕаны суох, хас биирдии ынахпар түмүк суох, эгэ заключение кэлиэ дуо?! Онон биир бэйэм балыйыллыбыт курдук сананан олоробун, оннук түмүккэ кэллим. Көннөрү харахтарынан көрөннөр: “Биир ынах үүтэ быһыылаах”, — дииллэр өссө. “Түмүккүт ханна баарый?” – диэммин ыйытабын, ким да эппиэттээбэт. Манна Арыылаахха биир хаһаайыстыбаны кытары иккиэн тэҥҥэ ыыппыппыт, кини 20-чэ ынахтаах, олору эмиэ итинник курдук сордуу сылдьаллар. Үүт бөҕөнү сүтэрдибит, ньиэрбэ барыта баранна, харчы бөҕөнү сүтэрдибит. Ол иһин саамай эрэнэр, улууспут хаһыатыгар таһааран эрэбит. Бу дьыаланы таах хаалларар сатаммат. Аны “кэлэр бэнидиэнньиккэ тиийэммит анаалыс ылабыт, биирдии ынаххытын хаайыҥ” дэһэллэр. О сарсыарда 5 чааска ыанар ынахтары ол кинилэр хаһан улуус кииниттэн кэлиэхтэригэр диэри хаайан туруоруохтаах үһүбүт. Сиэргэ да, санааҕа да ханан даҕаны баппат муода дьыала. Мин саамай, кумааҕынан, киһини итэҕэтэр туох даҕаны түмүктэрэ суоҕуттан кыһыйабын. Алта бааҥка үүттэн биир даҕаны түмүк суох. Тылынан “үһү”, “быһыылаах” эрэ диэнинэн. Онон туох да чинчийиитэ суох, үрдүттэн масчыыт дииллэрэ эмиэ сыыһа. Оччоттон-баччаҕа диэри биир бигэ туруктаах хаһаайыстыбабын диэн сананабын, хас биирдии ынахпын олус харыстаан көрөбүн-истэбин. Миигин кытары тэҥҥэ үүтүн туттара сылдьар бааһынай хаһаайыстыбаны, “10 ынаҕын масчыыттаах” диэбиттэр, эмиэ барыта үрдүттэн. Масчыыт диэн элбэх көрүҥнээх, дьиҥэр олус ыарахан ыарыы ээ, аны ол ыарыыны тугунан эмтиибит диэтэхтэринэ, эмиэ “билбэппит” дэһэллэр эбит. Өскөтө масчыыттаабыт буолла даҕаны, ханнык антибиотикка сөп түбэһэринэн сөптөөх аналыыс оҥоһуллан итиниэхэ туһаайан рекомендация оҥоһуллуохтаах буоллаҕа, онуоха биһиги түбэлтэбитигэр оннукпут суох, “билбэппин”, “үүккүтүн салгыы туттарбаккыт” эрэ диэн. Аны киһи төлөпүөннээтэҕинэ соччото суохтук кэпсэтэллэр, биир тылынан эттэххэ хаһаайыстыбалары наһаа сордоотулар. Анаалыс оҥоһуллуохтааҕа, хаачыстыбаннай үүтү туттарыахтаахпыт, үрүҥ аспыт, арыыбыт барыта итинтэн тутулуктааҕа ол биллэр. Бэйэбит интэриэстээх буоламмыт анаалыс туттаран муҥнанар буоллахпыт. Харчы бөҕөнү төлүүбүт онон балыыҥка баҕайы дьыала буолла. Ыйдааҕы анаалыспыт төлөбүрэ 1627 солкуобай, кыбаарталлааҕы анаалыспыт 6 тыһыынчаттан тахса 7 тыһыынчаҕа чугаһыыр суумма. Онон атаҕастыммт курдук сананабын, “биир ынах үүтүн ыыппыккын” диэннэр чиэспин, аптарытыаппын түһэрдилэр, балыйыы. Ынах-ынах үүтэ тус-туһунан буолара биллэр, туспа плотностаах, кислотностаах, белога онто-манта элбэх – ол онтубут кумааҕынан түмүгэ олох суох, 6 бааҥка тухары туох даҕаны суох”, — диэн Лена Валерьевна кыһыйан-абаран туран кэпсиир.
Үрүҥ илгэни үрүлүтээччилэрбитин, туруу үлэһит дьоммутун сырдатар улууспут хаһыата, аҕааччыларбыт этиилэрин учуоттаан хайаан даҕаны суруйан таһаарыахтаах. Онон Лена Игнатьеваҕа кырдьыгы ким быһаарыан сөбүй? Бэтэринэриийэ сулууспата дуу эбэтэр оройуоннааҕы борокуруор эбитэ дуу?
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ