2022 сыллаахха баччаларга биһиэхэ, Саха сирин суруналыыстарыгар, олус үөрүүлээх түгэн тосхойбута – “Журналисты Якутии” диэн бастакы энциклопедиябыт күн сирин көрбүтэ. Онуоха, биллэн турар, өрөспүүбүлүкэбит Суруналыыстарын сойууһугар махталбыт муҥура суох.
Бу, Саха Өрөспүүбүлүкэтин Ил Дарханын Гранын көмөтүнэн тахсыбыт энциклопедияҕа 891 суруналыыс биографическай дааннайдара киирбиттэрэ.
Бу айар дьон ортотугар мин икки убайым – Степан Осипович АЛЕКСЕЕВ уонна Семен Романович ДАНИЛОВ— бэйиэт Роман Данилов ааттара баара, чахчыта да, тустаахха олус долгутуулаах. Иккиэн олохторун тиһэх сылларыгар диэри төрөөбүт дойдуларын – Чурапчы оройуоннааҕы “Саҥа олох” хаһыатыгар олус бэриниилээхтик, айымньылаахтык үлэлээбиттэрэ. Саха бэчээтин сайдыытыгар кинилэр иккиэн 40-тан лаппа тахсалыы сылларын анаабыттара.
Ити, ыстатыйа төбөтө буолбут тыллары хаһан эрэ Семен Романович Данилов-бэйиэт Роман Данилов эппитэ. Бу тылларыгар кини олоҕун суола барыта көстөр дии саныыбын. Кини чахчы айар үлэтинэн олорбут киһи. Оттон айар үлэҕэ, хаһыатчыт, суруналыыс, бэйиэт буоларга, бэйэтэ суруйбутунан, аҕатыттан уһуйуллубута.
Аҕата, Роман Петрович Данилов, Сэмэннии эттэххэ: “Эт өйүнэн, наар салайар-тэрийэр үлэҕэ сылдьыбыта. Холкуостааһын сылларыгар биир дойдулааҕа суруйааччы Семен Степанович Яковлевтыын-Эрилик Эристиинниин туох-баар үлэҕэ-хамнаска тэбис-тэҥҥэ тилэх баттаһан сыраласпытын өрүү умнубат этэ”. Стрелок-автоматчик, милитаристскай Японияны утары сэриигэ кыттан, Хайлар хайаны туораспыт, Харбин куораты сэриилээн ылсыбыт хорсун буойун Роман Петрович Данилов сэрии кэнниттэн холкуос бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, бэрэссэдээтэлинэн, сельпо бырабылыанньатын бэрэссэдээтэлин солбуйааччынан, аҕыс төгүл олохтоох Сэбиэт дьокутаатынан талыллыбыта элбэҕи этэр. Кэлин, биэнсийэҕэ тахсан баран, почтальонунан үлэлээбитэ. Сэмэн: “Аҕам эдэриттэн бэчээт доҕоро этэ. Хаһыакка бастакы суруйуута 1936 сыллаахха, 24 сааһыгар тахсыбыта. Оройуон, өрөспүүбүлүкэ хаһыаттарын уопсастыбаннай кэрэспэдьиэнэ, кырдьыар диэри ити сөбүлүүр идэтиттэн арахсыбатаҕа”, – диэн ахтыбыта баар.
Сэмэн Данилов 1960 сыллаахха ССРС, Арассыыйа Суруналыыстарын сойууһун, 1998 сыллаахха Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ буолбута. Чурапчы уонна Чакыр нэһилиэктэрин бочуоттаах гражданина.
Кини 1935 сыллаахха балаҕан ыйын 1 күнүгэр Чурапчы оройуонун Чакыр нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Ийэтэ эдэр сааһыгар ыалдьан өлбүтэ, онон, Сэмэҥҥэ алта саастааҕар иккис ийэнэн мин аҕам бииргэ төрөөбүт балта Елена Осиповна Алексеева буолбута. Аҕата Роман Петрович сэриигэ барбытын кэннэ иккиэйэҕин хааланнар, сэрии ыар сылларын, этэргэ дылы, инчэҕэй тирбэҕэ быстыбатынан эрийсэн, туораабыттара. Оскуола кэнниттэн Семен 1957 сыллаахха С.А. Новгородов аатынан Чурапчытааҕы педучилищены үөрэнэн бүтэрбитэ (кэлин кэтэхтэн үөрэнэн СГУ саха салаатын бүтэрбитэ). Маҥнай, ЫБСЛКС обкомун уоргана «Молодой коммунист» диэн нууччалыы тылынан тахсар ыччат хаһыатыгар үлэлээбитэ. Сотору буолаат, ити хаһыаттан «Молодежь Якутии» уонна сахалыы тыллаах «Эдэр коммунист» диэн икки тус-туспа эрэдээксийэлээх хаһыаттар тахсаллара быһаарыллыбыта. Сэмэн Данилов «Эдэр коммунист» үлэһитэ буолбута. Онуоха бэлэмнээн, эдэр, кэскиллээх хаһыатчыты 1958 сыллаахха Москваҕа ЫБСЛКС Киин Кэмитиэтин иһинэн тэриллибит Үрдүкү комсомольскай оскуола (ВКШ) ыччат бэчээтин үлэһиттэрин салаатыгар үөрэххэ ыыппыттара. Бу оскуоланы ситиһиилээхтик бүтэрэн, Семен Данилов “Эдэр коммунист” хаһыатыгар литсотруднигынан, отдел сэбиэдиссэйинэн, эрэдээксийэ эппиэттиир сэкирэтээринэн тоҕус сыл кэриҥэ айымньылаахтык үлэлээбитэ. Итинтэн салгыы кинини Өлөөн, Амма оройуоннарын хаһыаттарыгар үлэҕэ анаабыттара.
Дойдутун, Чурапчытын дьиҥнээх патриота Семен Романович Данилов-бэйиэт Роман Данилов олоҕун тиһэх күннэригэр диэри Чурапчы улууһун «Саҥа олох» хаһыатын эрэдээксийэтигэр эппиэттиир сэкирэтээринэн айымньылаахтык үлэлээбитэ. Суруналыыс быһыытынан кини суруйар тиэмэтэ киэҥ этэ. Олортон биир хайысханан бырамыысыланнас буолар. Холобур, өрөспүүбүлүкэ ыччатын хаһыатыгар, Мииринэйгэ алмаас хостооһуна атаҕар туруутун, Бүлүү ГЭС-һин, Таас Тумус – Дьокуускай гаас ситимин тутуулары балачча хасыһан сырдатыспыта. Бэчээттэн ураты Сэмэн уон сыл Чурапчытааҕы киносеть тэрилтэҕэ методистаабыта.
Үлэ үөһүгэр сылдьан, иэйиитэ киирдэҕинэ, хоһооннорун, кэпсээннэрин суруйара. Сыыйа кинигэлэрэ күн сирин көрүтэлээн, киэҥ ааҕааччы биһирэбилин ылбыттара: “Анньыах көмүс сэргэни” (хоһооннор), “Көннөрү да кэпсиим, күлүүм…” (кэпсээн, новелла, ахтыылар, хоһооннор, чабырҕахтар, сатира, фельетоннар, көр-күлүү), “Умсулҕан” (хоһооннор), “Махтал кыыска, дьахтарга” (хоһооннор, кэпсээннэр), “Ыллыым икки тылынан” (хоһооннор, көр-күлүү, тылбаастар), “Ийэм тикпит үтүлүгэ” (хоһооннор), уо.д.а. Алҕаһаабатах буоллахпына, уопсайа 20-чэ кинигэлээх.
– Убайым киэҥ билиилээх, үчүгэй хаһыатчыт, үрдүк таһымнаах исписэлиис этэ. Кини саха биллиилээх суруйааччыларын, суруналыыстарын – Савва Тарасовы, Сэмэн Руфовы, Кындылы, Айталыны, Терентий Халыевы, Николай Павловы, Николай Рыкунову, Дмитрий Дыдаевы, Степан Алексеевы, Георгий Борисовы, Василий Сивцеви уо.д.а. кытта тэҥҥэ алтыспыта, тэҥҥэ айар үлэ умсулҕаныгар киирбитэ, – диир балта, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, Нам улууһун Хамаҕатта нэһилиэгин бочуоттаах олохтооҕо Розалия Романовна Дунаева.
Манна даҕатан эттэххэ, Сэмэн икки балтылаах, икки бырааттаах, бары ыаллар, ийэлэр-аҕалар, эһээлэр-эбээлэр. Оттон олоҕун аргыһынаан, кэргэнинээн Ирина Гаврильевналыын уоллара Анатолий иллээх ыал аҕата, Чурапчыга олорор, үлэлиир.
Биһиги, Алексеевтар аймах, убайбыт Сэмэн Романович Данилов СӨ «Гражданскай килбиэн», «Саха сирин киинэтин бэтэрээнэ», онтон да атын бочуоттаах бэлиэлэринэн наҕараадаламмытынан, Саха бэчээтин туйгуна, «Суруналыыстыка сайдыытыгар киллэрбит кылаатын иһин» СӨ Суруналыыстарын сойууһун бэлиэтин хаһаайына буоларынан, «Тыгын Дархан» диэн ырыатын тиэкиһин иһин СӨ Бэрэсидьиэнин Гранынан бэлиэтэммитинэн киэн туттабыт. Сэмэн Романович уопсастыбаннай үлэтэ суох олорбот этэ. Үтүмэн үгүс үлэни “Чурапчы” айар холбоһук сэбиэтин чилиэнин быһыытынан толорбута.
“…Таптыыр, күндү дойдубар Чурапчыга күн тахсар!”
Бэйиэт, суруналыыс Сэмэн Романович Данилов “Чурапчыга күн тахсар!” хоһоонун норуот хайдах курдук чугастык ылыммытын, бэйиэт хайдах курдук бэргэнник эппитин, бу хоһоон тыллара билигин “Саҥа олох” хаһыат логотибыгар киллэриллэн сылдьаллара толору бигэргэтэр. Кини 2008 сыллаахха ыалдьан күн сириттэн барбыта. Тапталлаах хаһыата, “Саҥа олох” эрэдээксийэтэ Сэмэн Романович аатын Бочуот кинигэтигэр киллэрбитэ. Үйэ саас тухары.
1998 сыллаахха бэс ыйыгар Семен Романович Даниловы-Роман Даниловы Арассыыйа Суруйааччыларын сойууһугар ылыллыбытынан биир дойдулаахтара үөрэн чиэстээбиттэрэ. Дьокуускайтан саха норуодунай бэйиэтэ Савва Тарасов, прозаик Василий Тарабукин, Саха сирин Суруналыыстарын сойууһун салайааччы Иван Борисов, Чурапчы суруйааччылара Сэмэн Тумат, Тумарча, Сомоҕо, Айыл, “Тыгын Дархан” ырыа мелодиятын ааптара Марфа Данилова, култуура диэйэтэллэрэ, аймахтара, биир дойдулаахтара, чакырдар, олохтоох ааптардар, суруналыыстар, ааҕааччылар бааллара. Мин онно кыттыыны ылбытым. Улуустааҕы Култуура киинигэр буолбут тэрээһин кэнниттэн Семен Романович төрөөбүт түөлбэтигэр Чакырга барбыппыт. Биллэрин курдук, онно, суруйааччы Эрилик Эристиин дойдутугар, ССРС саҕаттан суруйааччылар Айар дьиэлэрэ баар. Дьэ бу маннык бэлиэ, Ытык сиргэ тиийэн туран Семен Романович, быыс булан, миэхэ бэйэбэр эрэ туһаайан: “Татыйаана, биһиги Ыстапаанныын эн хаһыатчыт буолбуккуттан олус үөрэбит. Кытаат, өссө сайдан ис, убайдарыҥ эрэнэбит!” – диэбитин олох умнубаппын уонна онтон ыла, хаһыатчыт убайдарым эрэллэрин толордум дуу, толоро сылдьабын дуу диэн, ээр-сэмээр толкуйдуубун…
Татьяна Маркова
Бэлэмнээтэ Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ