Аҕа дойду уоттаах сэриититтэн ордубут саллааттар дойдуларыгар төннөн кэлитэлээн истилэр. Ким эргиллэн кэлбит сут-кураан сатыылаан, аас-туор ыарахан кэмҥэ олохторо алларыйбыт холкуостарын чөлүгэр түһэрэр үлэҕэ туруннулар.
Сорох саллааттар өлбүттэрэ-тыыннаахтара биллибэккэ, дьонноро кэлтэйдии кэтэһэн, “өлбөтөх эрэ буоллар ханнык” диэн үрүҥ күнтэн көрдөһөллөрө.
Арай күһүөрү сайын Кыалаах алааска торуоска доҕордоох саллаат кэлбитэ. Кини уһун айантан илистибит көрүҥнээҕэ, сүүһүгэр түспүт көлөһүнүн ырбаахытын сиэҕинэн соттон ылбыта, ахтылҕаннаах алааһыгар кэлбититтэн долгуйбута уонна кэриччи көрөөт: “Ахтан-суохтаан кэлбит алааһым, дорообо!” — диэн ботугураабыта. Онуоха сиккиэр тыал имэрийэн ылбыта, саһаран эрэр сэбирдэхтэр суугунаһан ылбыттара.
“Алааһым барахсан суохтаабыт уолуҥ, бу кыа хзааннаах сэрииттэн тыыннаах эргиллэн кэллим. Эн эмиэ ахтыбыт эбиккин”, — диэн уйадыйан ылбыта.
Олорбут, үөскээбит балаҕанын диэки “ким эрэ тахсан көрсөрө дуу?” диэн кэтэспит харахтарынан көрөн ылбыта. Ким да тэлгэһэҕэ көстүбэтиттэн хомойон ылбыта. “Балтыларым ханна буоллахтарай?” – диэн бэйэтиттэн бэйэтэ ыйыппыта. Аргыый содьороҥноон балаҕаныгар кэлбитэ. Дьон олорботоҕо быданнаабыт көрүҥнээҕэ эрээри, биирдэ эмэ сылдьан ааһалларын туоһутун тэлгэһэ ото тэпсиллибитэ кэрэһэлиирэ. Хотоннорун сыбаҕа көөрөттөн түспүтэ сүөһү кыстаабатаҕын этэрэ. Балаҕан тас өттө сэнэх көрүҥнээҕэ. “Көр, дьонум кэлэ сылдьар эбиттэр ээ”, — диэн астыммыт санаанан балаҕанын аанын аһан киирбитэ. Хортууһун, сонун устан көхөҕө ыйаабыта, онтон балаҕанын иһин кэриччи көрбүтэ. Сылааһынан күндүлүүр оһоҕо кинини күндүлүүр курдук аҕыйах хардаҕас мас холумтаныгар ууруллубутун көрдөрөр курдуга. “Өр да күүппүт уолчааным, итии төлөнүм уотуттан сүрэххин сылыт, дууһаҕын угуттаа, ахтылҕаҥҥын таһаар!”- диэн сибигинэйэргэ дылыта.
Дьиэ кэргэн бары мустан, төгүрүччү олорон аһыыр төгүрүк остуоллара урукку миэстэтигэр турара. Балаҕан тула оҥоһуллубут наара орон алдьаммакка бэйэтинэн турара. Арай ким эрэ хонон ааһарыгар от киллэрэн тэлгэппитэ саллаат сүрэҕин долгуппута. “Кусчуттар дуу, балыксыттар дуу хонон ааһаллар эбит”- дии санаабыта. Ийэлэрэ барахсан тыыннаҕар сууйар-сотор долбууругар аҕыйах иһит турара, кэлбит киһи каһаан ааһыа диэбит курдук, кэккэлэччи ууруллубуттар.
Саллаат эбии мас көтөҕөн киллэрэн оһоҕун оттубута, ботуоҥкатыттан ыһыгын хостоон таһаарбыта, аал уотун аһаппыта. Онуоха оһоҕо үөрэн күүдэпчилэнэ умайбыта, сылаас суоһун балаҕан иһигэр тарҕаппыта. Сэрии хонуутуттан саҥа эргиллэн кэлбит саллаакка оһох таһыгырыы умайара саллаат сүрэҕэр кэрэтик иһиллибитэ, оҕо сааһын дьоллоох кэмнэрин санаан үөһэ тыыммыта.
Оччолорго ийэтэ барахсан арыылаатаҕына бутугас буһаран баран, хатаҕалаан: “Һыллыай! Албан! Кэлэн үөрэ оттоох бутугаста ис”, — диэн унаарыйан саҥарар куолаһа иһиллэргэ дылыта. Онуоха балта ымсыыран “Миэхэ эмиэ”, — диэн илиитин уунан, уоһун чорботон турара бу баар курдуга. Аҕата сүлүллүбүт куобах тириититтэн кулгааҕын өҥүргэһин арааран ылан бэрсэрэ үчүгэй да буолара. Сылаас ахтылҕан кыыма Албаны ыга кууспута, курус санаата тарҕанан, тыыннаах эргиллэн кэлбит үөрүүтэ дьэ киирбитэ. “Дьиэбэр-уоппар кэллим”, — диэн бөҕөтүк санаммыта. Кини хонордуу оҥостубута. “Аны күөлбэр киирэммин ардьаах уган, алааһым балыгын амсайбыт киһи”, — дии санаабыта уонна таһараа ампаарга урут бултаабыт ардьаахтарбыттан биир эмэ баҕар баара буолуо диэн көрдүү тахсыбыта. Хата, сэриигэ барарыгар ууран хаалларбыт сиригэр үс ардьаах сытара. Онтон биир ардьаах арыый сэнэх көрүҥнээҕэ. Ону аттынааҕы тыаттан талах быһан киллэрэн абырахтаабыта уонна ардьааҕын сүгэн, торуоскатыгар тирэнэн күөлгэ киирбитэ.
Күөлэ барахсан Албаны кэтэспит курдук чугаһаабытыгар ыраахтан мэндээрийэн көстөр ньуурун хамсатан, долгуннуран ылбыта, эйэргэспит быһыынан аргыый күһүҥҥү күн уотугар кыракый долгуннара дьиримнээбиттэрэ. Оҕолорун батыһыннаран уста сылдьар кус үөрэ эҕэрдэлэһэр курдук маатырҕыыр саҥата иһиллибитэ. Оннооҕор хойуутук үүммүт хомус от төбөтүн киистэтин хамсатан ылбыта. Албан долгуйбута, күөлүгэр тоҥхох гынан эҕэрдэлэспитэ. “Көмүс хатырыктааххыттан күндүлээ, улаатыннарбыт уолуҥ бу түөрт сыл устата Ийэ дойдубун талабырдьыт фашистартан көмүскээн, өстөөх буулдьатыттан бааһыран, эмтэнэн эргиллэн кэллим”,- диэн күөлүгэр кэпсии-кэпсии, ардьааҕын балык тахсыа диэбит сиригэр үппүтэ. Урут аҕатынаан манна элбэхтик бултуур этилэрэ уонна киэһээҥҥи аһылыкка сөп буолар балыгы ылаллара. Онон, Албан бүөмчү санаан, кытыыга тахсан саһарымтыйан эрэр хонууга иттэнэри түһэн сыппыта. Уонна оҕо эрдэҕиттэн сүгүрүйэр күөлүгэр уоттаах сэрии алдьархайдарыттан кэпсии сыппыта…
Арай кини кэпсээнин истэр курдук чуумпурбут күөл эмискэ долгуннуран ылбыта. Ол долгуну силэйэ хааман, ньамах дьүһүнүгэр майгылыырдыы көҕөрүмтүйэн көстөр уһун бытыктаах, баттахтаах, сахалыы моһуоннаах сонноох оҕонньор тахсан, Албан таһыгар кэлбитэ уонна сөҥ куолаһынан:
- Ахтар-саныыр уолчааным, дойдулаахпын диэн эргиллэн кэлбиккинэн! Кэпсээҥҥин иһиттим, сүрдээх да уодаһыннаах сэриигэ сылдьыбыккын, этим саласта, куйахам күүрдэ. Чиргэл мас курдук чэгиэн, тоҥтон толлубат, ириэнэхтэн иҥнибэт тулуур-дьулуур, ырааҕынан анаарар бэдэр мэйии, булгуруйбат күүстээх санаа барыта ситимнэһэн өлөр өлүү айаҕар киирбэккэ кэллэҕиҥ. Уҥуоҕуҥ тостубута, этиҥ сэймэктэммитэ, хааныҥ тохтубута сотору ааһыа, дойдуҥ барахсан эмтээх ото-маһа, аһа-үөлэ, мүөттээх салгына туруккун тупсарыа, иэмэх мастыы иэхсэр, туруук хайаҕа ыттар кыахтаныаҥ, күүһүрүөҥ-уоҕуруоҥ… санааҕын олох түһэримэ, ыал буолуоҥ, оҕо-уруу төрөтүөҥ, удьуор утуму салҕыаҥ, — диэт Албан диэки эрэнэрдии көрбүтэ, онтон үөһэ тыынан ылбыта, тугу эрэ санаан мичик гынаат, саас-сааһынан кэпсээнин салҕаан барбыта:
- Мин, эн ийэҥ, аҕаҥ бу алааска олохсуйуохтарыттан эһиги олоххутун билэбин… үтүөкэн ыаллар олоруохтарыттан чуҥкуйан олорбут олоҕум сэргэхсийбитэ.кырачаан оҕолоро эрбэнньиктэнэ оонньуулларын, ийэлэрин батыһан иннигэр-кэннигэр көтөн дайыахтыы сүүрэллэрин көрө-көрө сүрэхтиин үөрэрим. Барахсаттар сыыйа улаатан, туһа дьоно буолан, сайынын от харбаһан, бугул бугуллаан, от кэбисиһэн, күүстээх үлэ күөнүгэр сылдьаргыт. Киэһэтинньирэй тутан, ынах хомуйан һайдыыр саҥаҕыт алаас иһин толороро…
Оҕонньор тугу эрэ санаан саҥата суох халлааны одууласпыта, онтон санаан ылбыт ситиммин быспатарбын диэх курдук өрүһүспүттүү саҥарбыта:
- Аҕаҥ барахсан үтүө киһи этэ. Алааһын таптыыра, сүгүрүйэрэ. Бу нэлэһийэр күөлүн астынан туран көрөрө-харайара. Күһүн-саас оҕолорун кус оҕотун курдук батыһыннаран төгүрүччү эргийэ сылдьан ыраастыыра. Арҕаа үрүйэттэн киирэр сүлбэ хаайтарбакка сүүрүгүрэрин хааччыйара. Сыл аайы хомуһун баайан сэргэхситэрэ, кыһынын күөхтүү охсон сүөһүлэригэр сиэтэрэ. Ол иһин буолуо, бу ыраахтан нэлэһийэн көстөр күөогэ ааһан иһэр кустар хайаан да тохтоон түһэллэрэ, сорохторо хойуу хомуһугар, дэлэй аһылыгар таттаран сайылыыллара, төрүүллэрэ-ууһууллара.чуумпуга оҕолорун таһаарбыт кустар маатырҕаһар саҥаларын истэн сэргэхсийэрим…
Онтон оҕонньор кэпсээнин тохтотон айаныгар бэлэмнэнэр кустар саҥаларын истэр курдук саҥата суох олорбута. Урукку кэм кэрдиис кэмнэриттэн кэпсиириттэн астыммыт курдук хараҕа чаҕылыйан ылаат, эмиэ кэпсээнин салҕаабыта:
- Бу алаас урут күрүөтэ-хаһаата суоҕа. Кыараҕас иэннээх диэн ким да олохсуйбатаҕа. Онтон эн аҕаҥ өлбүгэ сирэ анатан кэлээт, балаҕан туттубута. Үөһэ чараҥы солоон, бурдукыһарыгар анаан сир оҥостубута. Алааһын бүтэйдээбитэ. Биир да күн илиитин араарбакка үлэлээн, олохсуйан олорор сирдэммитэ. Үлэтин түмүгүттэн сирэйигэр үөрүү толбоно түспүтүн көрдөхпүнэ, мин эмиэ астынарым.
Төһө да сылайбытын иһин ардьааҕын сүкпүтүнэн күөлүгэр киирэрэ уонна уоһун иһигэр ботугураан күөлүттэн балыгыттан күндүлүүрүгэр көрдөһөрө…
Киэһэ саҥа тутуллубут балаҕаҥҥа уот оттуллан, буруота унаарыйан тахсара, киэһээҥҥи күөстэригэр собо балык буһарыллыбыт дыргыл сыта тарҕанара…
Аттынааҕы алаастар күөллэрэ эмиэ балыктаахтар эрээри, алаастаах киһи бу бэйэтин күөлүн балыгын ордорор быһыылааҕа. Сайыны быһа ардьаахтаан, туулаан соболуура, мундулуура. Ботуччу соҕус Эбэтиттэн бэриһиннэрдэҕинэ үөрэн бөҕө буолара. Кини бу күөл балыгыттан ордук атын күөллэр балыктарыгар дураһыйбат этэ. Күөлүм иитэн-аһатан олорор диэн махтанара. Күөл уонна алаастаах киһи икки ардыгар бөҕө ситим үөскээбитэ. Улахан тымныылар ааһан, халлаан сылыйыыта, ас-үөл аҕыйыыр кэмигэр киирэн куйуурдуура. Онуоха күөлэ барахсан ботуччу бэрсэрэ, онон күөххэ дьиэ кэргэн этэҥҥэ үктэнэрэ.
Саас арҕаа сүлбэнэн уу киирэр, онон күөл кураан да сылларга уута куруук толору, уолбат. Угут сылларга күөл хаатыттан тахсар, алаас хонуутун сиигирдэр, ньүөлсүтэр.оччоҕо ходуһаларыгар от үүнэн өрө анньара…барахсаттар онон сүөһүлэрин сыл тахсар отторун оттууллара. Алаас уонна киһи хардарыта өйөнсөн, өйдөһөн, биир ситимҥэ киирэн олох оһуорун таҥан олорбуттара… ити урукку кэм мындаатыттан эйиэхэ быктаран ыллым. Ол кэмтэн төһөлөөх күн-дьыл ааста, төһөлөөх хаар түһэн уулунна, ол эрээри бу алаас ыалларын куруук ахтабын, саныыбын…
Дьэ, аны уолчааммар эн суоххар буолбут түгэни кэпсиирим дуу? Оччоҕо бу төрөөбүт алааһын туһунан ситэри билиэҥ, атыннык сыаналыаҥ.
Оҕонньор туох эрэ таайтарыылааҕы ахтар киһи быһыытынан хараҕар хомойуу толбоно түспүтэ, үөһэ тыыммыта уонна кэпсээнин саҕалаабыта:
- Эһиги, бу алааска улааппыт оҕолдор, улаатаҥҥыт аныгы олох суолун тутуспуккут, “Үчүгэй олох эргилиннэ! Диэн бэркэ үөрэн сэһэргииргитин истэрим. Сотору куорсун анньынан көтөр буоллулар диэн испэр саныырым. Өр күүттэрбэтэҕэ, сэрии туран, уолаттар Ийэ дойдуларын көмүскүү ыраах аттаммыттара. Кыргыттар эр дьону солбуйа холкуоска үлэлии барбыттара. Оҕонньордоох эмээхсин уһаабатахтара, күн сириттэн күрэммиттэрэ. Алаас барахсан чуҥкуйбута… бэл күөлүгэр собо балык чалым оонньообото, мунду да кытыыга тахсыбат буолбута. Оннооҕор сыл аайы оҕолорун таһааран сайылыыр кустар мэлийбиттэрэ. Сүлбэ уута сүүрүгүрэн тохтообута. Алаас хаппыта-куурбута. Сэтиэнэх отунан саба үүммүтэ. Дойдуга уот кураан сатыылаабыта. Арай аһыҥа кэмэ суох үөскээбитэ. Бытыгыраан эрэр оту сэтиэнэхтэри кытта ньимси сиэбиттэрэ, оннооҕор тыа саҕатыгар тиийэ тахсан тугу да ордорбокко кэбийбиттэрэ… ыарахан кэм бүрүүкээбитэ… Хоргуйуу саҕаламмыта… ити сайын биир таммах ардах түспэтэҕэ. Буолакка ыспыт бурдуктара хаппыта. Кыанар өттүлэрэ үрэх бастарыгар тахсан оттообуттара.
Алаас кыргыттара аны соло булан алаастарыгар кэлбэт буолбуттара. Киһи-сүөһү сылдьыбат буолбута. Арай кураанахсыйбыт алааска көҥүл тыал күүлэйдиирэ, биирдэ эмэ аччыктаабыт суор халаахтаан ааһара…
Арай сэрии буолбутун үһүс сылыгар саас улахан быстарыы саҕана тоҥуу хаары сыарҕалаах атынан кэстэрэн, сэрииттэн бааһыран кэлбит саллаат алааска кэлбитэ. Чопчу күөлгэ атын салайбыта. Сыарҕатыттан түһэн, куйуурдуур тэрилин түһэрбитэ. Уонна тобуктаан олорон күөлтэн көрдөспүтэ: “Эйиэхэ аат ааттаан кэллим. Эн балыккыттан аһаан улааппыт кыргыттар үрэх баһыгар субан сүөһү көрө олорон аһыыр астара бүтэн, хоргуйан өлөн эрэллэр. Кыайан турбат буолбуттар, оһохторугар мастарын да кыайан көтөхпөккө, уот оттубакка балаҕаннара тоҥ хаһаа буолбут. Сэниэлэрэ эстибит, сирэйдэрэ, атахтара дарбаччы испит. Мин от тиэйэ кэлбитим, үлүгэрдээх быһыыны көрөн сүрэҕим хамсаата, дууһам ыарыйда. Бу эйиэхэ үрүҥ тыыннарын өрүһүйтэрээри, өлөр өлүү уораҕайыттан быыһатаары кэллим. Хатырыктаах баайгыттан бэрис, өлүүлээ! Элбэх ойбону тэһэр кыаҕым суох. Күүс-сэниэ мөлтөөн сылдьабын. Быыһаатаххына улуу күөлүм, эн эрэ быыһыыр кыахтааххын, эрэнэн-итэҕэйэн кэлэн турабын.”
Саллаат эрэйдээх күөл хайа өттүттэн түһэн балыгы ылыаҕын анаара турдаҕына, эмискэ сиккиэр тыал хаары ытыйан таһааран, күөл илин баһыгар күөрчэхтии эрийбитэ уонна сүтэн хаалбыта. Онуоха саллаат куйуурун хомуйан, онно атын салайбыта. Тиийээт, хаарын ыраастаабыта уонна ойбон тэһэн барбыта. Сөҕүөн иһин мууһу сэниэтэ тиийэринэн күүскэ анньыбытыгар былык өрөҕөтө көстөн ааспыта. Саллаат ахп-сабар куйуурун уган буккуйан таһаарбыта. Арай сүүрбэччэ балык баһыллан тахсыбытыгар үөрүүтүттэн хараҕа ууламмыта. “ Күөлүм барахсан! Өлүүлээбиккэр махтанабын! Кыргыттарыҥ быыһаннахтарына ийэ ууһун салгыахтара, аҕа ууһун тэнитиэхтэрэ. Алаарыйар алаас хаттаан тиллиэ, оҕо саҥата чугдаарыа, хороҕор муостаах мэччийиэ, сыспай сиэллээх элбиэ, түптэ буруота унаарыйыа. Оттубут оһохторун кыыма ыраахтан угуйуо.” – диэн махтаммыта, сүгүрүйбүтэ… саллаат көрдөһөр саҥатын истэммин мин сүрэҕим кытта хамсаабыта. Эрбэнньиктэнэ сүүрбүт кыргыттарым, ыраахтан көрөн иаптыыр оҕолорум хоргуйан өлөн эрэллэрин истэн хараастыбытым. Куруук хайгыы, махтана саныыр күөллэрэ быыһыыр санааҕа киирэн, өлүүлээбититтэн олус үөрбүтүм…
Саллаат сарсыҥҥы күнүгэр эмиэ куйуурдаабыта, элбэх балыгы ылбыта. Хоргуйан өлөн эрэр кыргыттар быыһаммыттара. Ити саас атын ыаллар эмиэ куйуурдаан, балыкка тиксэн хоргуйууттан өрүһүммүттэрэ…
Оҕонньор кэпсээнин түмүктээбитэ. Аргыый аҕай олорор сириттэн турбута, күөл диэки астыммыттыы көрбүтэ.
“Албан, бараҥҥын ардьааххын көр! Тотор балыгын киирбитэ буолуо”, — диэбитэ. Албан туран күөлүгэр киирбитэ. Лаһыгырайа оонньуур эмис соболору солуурчаҕар куппута. Кытыыга тахсыбыта, оҕонньоро барбыт этэ.
“Хантан кэлэн ити сэһэргээн барбыт оҕонньор буолла?” – диэн кини мунаахсыйбыта. Түүлүгэр да, илэ да көрбүтүн кыайан быһаарбата. Арай мэндээрбит күөлэ киирэн эрэр күн саһарҕатыттан кэҥээбит, дириҥээбит курдуга уонна туох эрэ таайыллыбаты кистиирдии долгуннуран ылбыта…
Тамара Евграфова-Хоҥкуйа Хотун