Былатыан Ойуунускай “Ааспыт күннэр-дьыллар” диэн 1928 сыллааҕы бэйэтин ахтыытыгар ревкомнар тустарынан маннык сытыы, бэргэн тылларынан суруйбута: “Улуус-нэһилиэк ревкомнара батталга олорбут, хабалаҕа ылларбыт, хараҥаҕа муммут үлэһит кылаас тэҥи былдьаһар, көҥүлү тутуһар, хабаланы, батталы алдьатар, эргэ олоҕу хампы охсор улуу балта, чомпо сүллүгэһэ этилэр… Хайа үрүҥ кыраабат этэй – Костя Сокольниковы, хайа бандьыыт бултаспат этэй – Уот Субуруускайы, хайа бастаанньыс ньаҕыйбат этэй – Семенов-Дэхсиляховы, Петрову, Решетниковы, Колмогоровы, Иванов-Кралины, Бояровы, Пономаревы?!
Үлэһит-хамначчыт өрөбөлүүссүйэтин саллааттара, ревком үлэһиттэрэ – Хотугу Муустаах муора биэрэгиттэн, Бүлүү-Өлүөхүмэ бастарыттан, Дьааҥы-Халыма түгэхтэриттэн Охотскай муора биэрэгэр диэри Саха сирин хааннарынан угуттаабыттара, уҥуохтара урусхалламмыта, эттэрэ сэймэктэммитэ”. Н.Д. Кривошапкиҥҥа, Уот Субуруускай диэн ааты доҕоро П.А. Ойуунускай иҥэрбитэ. Ону ылынан Николай Дмитриевич 1930 сыллаахха араспаанньатын Субуруускай диэн уларыттарбыта. 1917 сыл олунньутааҕы өрөбөлүүссүйэ кэнниттэн, бэс ыйын 1 күнүгэр, Боотурускай улуус иккис сийиэһигэр кини “Рабочай Союз” аатыттан кулаактартан тутууру (реквизацияны) ыытарга модьуйбутун ылымматахтара, ол иһин Н.Д. Кривошапкин 50 киһини батыһыннаран (130 дэлэгээттэн) сийиэстэн тахсан барбытыгар кэнниттэн С.А. Новгородов “дьону субурутума, Субуруускай!” диэн хаһыытаабыт. Онтон ыла ити аат иҥмит. Ону Ойуунускай “Уот” диэн эбэн биэрбит.
“Рабочай Союһу” Чурапчыга Сергей Алексеевич Сокольников (Ойуунускайдыын Е.М Ярославскай куруһуогар бииргэ үөрэммит киһи), Нюта Гоммерштадт (кэлин Лия Котенко диэн буолбут) уонна Н.Д. Субуруускай тэрийбиттэр. Ол саас П.А. Ойуунускай Тааттаҕа баран иһэн хоно сыттаҕына, Субуруускайдаах иккиэ кэлэн көрдөһөн, киниттэн сойуус тугу үлэлиэхтээҕин туһунан 5-6 пууннаах ыйыы (устаап оннугар) суруйтаран ылбыттар.
Субуруускайы бандьыыттар, кырдьык да, элбэхтэ бултаспыт киһилэрэ этэ. Кини гражданскай сэрии саҕаланыытыгар, 1921 сыллаахха, кэппит синиэлин 1928 сыллаахха эрэ устубута, кыһыл хамандыыр, ЧК боломуочунайа, разведка начаалынньыга, аттаах летучай этэрээт хамандыыра… Сэрии сылларынааҕы бойобуой олоҕор үгүс ыардары туораабыта, эрэйи-буруйу эҥэринэн тэлбитэ. Чугас аймахтарын, убайдарын Петр Гаврильевич Кривошапкины (Тоттулланы) – Бороҕон, кэлин Эдьигээн волревкомнарын бэрэстээтэлэ буолбут, баартыйа тэрилтэлэрин тэрийсибит киһини Булуҥҥа ытан өлөрбүттэр, Иван Николаевич, Василий Афанасьевич, Семен Григорьевич Кривошапкиннары – Болтоҥо насревкомун бэрэстээтэлин уонна чилиэннэрин Чычымахха кыыллыы дьакыйбыттара. Субуруускай кэргэнин Матрена Ивановна аҕатын Иван Петрову (Кыам Ууһу) уонна кини уолун Илья Ивановиһы кыыллыйбыт бандьыыттар киһи өлүгүн үрдүгэр умса быраҕа-быраҕа саанан эттээбиттэрэ, дьөлүтэ сыспыттара. Н.Д. Субуруускай төбөтүн иһин улахан манньа – харчы биэриэх буолан биллэрии таһааттарбыттара, кинини кыратан өлөттөрөөрү ойууннары кыырдарбыттара эмиэ биллэр. Олохтоох контрреволюционердар Субуруускайы өлөрөөрү тэриммит саагыбардара арыллан сууттаммыттара.
Уот Субуруускай өрөбөлүүссүйэҕэ уһулуччулаах үтүөлэрэ, сэриигэ уонна үлэҕэ бэйэтин харыстаммакка сылдьара, киһи быһыытынан судургута, көнөтө кинини наҕараадалыыр докумуоннартан көстөр: САССР Киин Ситэриилээх Кэмитиэтэ 1930, 1932 сылларга, Н.Д. Субуруускайы Бочуотунай грамотанан наҕараадалыырыгар этиллэр: “Октябрьскай революция кыайыыларын көмүскээһиҥҥэ уонна бөҕөргөтүүгэ, ис-тас контрреволюцияны утары Сэбиэттэр былаастарын иһин охсуһууга уһулуччулаах үтүөлэрин иһин уонна социалистическай тутууга активнай кыттыытын иһин”, — диэн. Характеристиканы биэрээччилэр онно бойобуой кыһыл дружиналары, үрүҥ бандьыыттары утары охсуһууга этэрээттэри тэрийбитин итиэннэ салайбытын, элбэх кыргыһыыларга кыттыбытын иһин диэн чуолкайдаан биэрбиттэр.
П.А. Ойуунускай, Н.Д. Субуруускай баартыйаҕа киирэригэр эмиэ улахан оруоллаах. Боотурускай волревкомун бэрэстээтэлинэн үлэлии сылдьан 24 саастаах Субуруускай 1921 сыл олунньу 1 күнүттэн баартыйа чилиэнэ, олунньу 9 күнүгэр, Чурапчыга маҥнайгы хомуньуус ячейката тэриллибитигэр кини ячейка президиумун бэрэстээтэлинэн талыллыбыта, кулун тутар 10 күнүттэн губпартбюро оройуоннааҕы инструктора буолбута. 1922 сыл кулун тутартан баартыйа чилиэннэригэр перерегистрацияны барбыта. Онно Платон Алексеевич маннык суруйан Субуруускайга характеристика биэрбит: “Таб. Субуруускайга РК (Б) П идеяларыгар толору бэриниилээҕин дьыалаҕа толору дакаастаабыт табаарыс буоларынан баартыйа чилиэнинэн ыларга рекомендациялыыбын”.
Суруйааччы, суруналыыс Борис Владимирович Лунин Москубаттан 1932 сыллаахха олунньу-кулун тутар ыйдарга Чурапчыга кэлэ сылдьан Н.Д. Субуруускай кэпсээниттэн суруммутун 1965 сыллаахха РБУ албан аат кулуубун чилиэнэ, сэрии, үлэ бэтэрээнэ Гаврил Ефимовка биэрбитэ. Онно этиллэр: “1921 сыл олунньуга Чурапчыга партячейка Якутскайга контрреволюционнай саагыбар арыллар кэмигэр тэриллибитэ. Саагыбар туһунан сибидиэнньэни ылаат, нэһилиэктэргэ агитациялыы тарҕаспыппыт (ыйыы суоҕа, сибээс мөлтөх этэ). Мин икки Хатылы холбоһуктаах мунньаҕын оҥорон дакылааттыыбын. Арай эмискэ саалаах икки милиционер, биирэ колчаковец, тиийэн кэллилэр уонна тута: “Илиигин өрө уун!” – диэтилэр. Мин күлэбин: “Хайа туох буоллугут, оҕолоор?” – диибин. Мин оччотооҕуга волревком чилиэниттэн бэрэстээтэлинэн өрө таһаарыллыбыт кэмим. Кинилэр Губчека бэрэстээтэлин солбуйааччы Шергин илии баттааһыннаах телеграмманы көрдөрдүлэр: “Тутуҥ уонна күүһүрдүллүбүт конвойунан Губчекаҕа ыытыҥ”. Миигин, мин солбуйааччыбын уонна өссө биир табаарыһы арестуйдаатылар. Сир аайы биһигини аһыйаллар уонна “бу аҕабыттар уонна колчаковецтар сымыйанан донуостааһыннарын дьыалата буолар” диэн биһигини туппуттарын утары бырачыастаатылар. Губчека бадыбаалыгар олордум, дьыала чуолкайданна: провакация буолан таҕыста. Онно 15 хонукка олодохпуна, миигин баартыйа чилиэнинэн бигэргэппиттэрэ. Төннөн кэллим”. Итиннэ губчекаҕа хаайыыга олорорун истэн П.А. Ойуунускай кэлэн босхолообут, сымыйа буруйдааһынтан быыһаабыт, өссө баартыйа чилиэнинэн бигэргэтиини ситиспит.
Ойуунускай ытыктыыр истиҥ доҕорунан ааҕарын, киниэхэ эрэнэрин Субуруускай баартыйа архыыбыгар баар суруга туоһулуур: “Табаарыс Платон! Мин дууһабынан 1917 сыллаахтан ыла хомуньууспун. Бэйэм туох баар олохпун харыстаабакка туран, РКП уонна Советскай былаас иһин үлэлииргэ куруутун бэлэммин. Партия ылыммыт саҥа экономическай политиката Саха сирин усулуобуйатыгар саамай табыгастаах политика. Бу политика норуот хаһаайыстыбатын түргэнник чөлүгэр түһэриигэ, Советскай былаас диэки тардыыга туһалыаҕа, миигин бэркэ ытыктыыллар, наай гыннар уонча эрэ киһи сөбүлээбэтэ буолуо. Холобура, 1921 сыл 2-с уонна 5-с Хатылы нэһилиэктэрин мунньахтарыгар мин тыл этэ турдахпына, губчека телеграмматынан… миигин тутууларыгар дьон ытаспыта, оттон хаайыыга укпуттарыгар, нэһилиэнньэ бүтүннүүтэ миигин босхолуурга көрдөһүү түһэрбиттэрэ. Итини эйиэхэ эрэ этэбин. Чурапчыга тахсар бастакы этэрээти кытта миигин Боотурускай волоска үлэҕэ ыытарыгар көрдөһөбүн. Саҥа экономическай политиканы олохтооһуҥҥа үгүс үтүөнү оҥоруом диэн чиэһинэй тылбын биэрэбин. Үлэбэр үгүс үчүгэй түмүктэри көрдөрүөм диэн эрэнэбин. Миигин кытта Ефремовы, Беляевы, Соловьеву, Новгородов Иваны уо.д.а. ыытаргытыгар. Бу туһунан таб. Байкаловка эмиэ суруйдум. 17.06. 1922 сыл. Кривошапкин”.
Дьокуускайга ревком бэрэстээтэлэ таб. Ойуунускай ИДЬНК таб. Аржаковка бу суругу ыытарыгар суруйбута: “Субуруускайы, Ефремовы, Соловьеву, Беляевы Боотурускай волоска ыытары наадалааҕынан ааҕабын. Таб. Субуруускай бу истиҥ суругун толору итэҕэйэбин”.
Ол эрээри Субуруускай бу истиҥ суругунан көрдөһүүтэ сотору кэминэн туолбатаҕа. Улууска үлэ-хамнас бытааннык барарын истэ-истэ кини улаханнык кыһыйара, абаланара. Атырдьах ыйын 14 күнүгэр Ойуунускайга эмиэ “Бэйэм улууспар таһаарыҥ, мин Советскай былаас уонна РКП саҥа тактикатын дьиҥнээхтик олоххо киллэриэм, ханнык да ситэ өйдөммөт быһыылар силиһиттэн ылҕаныахтара диэн чиэһинэй тылбын өссө төгүл биэрэбин” диэн көрдөспүтэ. Кини бу суруйар кэмигэр 1922 сыл бэс ыйын 29 күнүттэн ыла 226 Петроградскай полкаҕа бэриллибитэ уонна губпартком инструктарын эбээһинэһин (алтынньыга диэри) сүгэрэ.
1922 сыл балаҕан ыйыгар улууһугар дьэ ыытыллар: ОГПУ болмуочунайынан ананан тахсар уонна бандьыыттар тобохторун эһэргэ, саһа сылдьар ороспуонньуктары тутарга үлэлээбитэ. Итини сэргэ кини Чурапчы дружинатын начаалынньыгынан үлэлээбитэ, разведканы эмиэ салайбыта.
Кыһыл Аармыйа чаастарын аһынан-үөлүнэн, көлөнөн толору хааччыйбыта, бандьыыттар күрүүллэригэр кистээбит сааларын-сэптэрин ыйдаран булаттыыра. Холобура, умаппыт оскуолаларын муостатын анныттан 15 буут сибиньиэһи кистээбиттэрин булбуттара.
Субуурускай салайбыт партячейкатын уонна волревкомун 1920-1921 сылларга ыыппыт бэлитиическэй-маассабай, тэрийэр үлэлэрэ маассаҕа дириҥник иҥмит буоланнар, Чурапчыга тоҕуоруйбут үрүҥ бандьыыттар ыстааптара уонна “Бириэмэннэй Дьокуускай уобаластааҕы норуодунай бырабылыанньата” олохтоох нэһилиэнньэҕэ өйөбүлүн ылбатахтара. Биэс ый тойорҕообут, халаабыт бандьыыттар оскуоланы, балыыһаны уоттаан, хаайыыга ордубут сэбиэскэй дьону баалкынан дьакыйан баран күрүүллэригэр бүтүн улуустан баара-суоҕа түөрт эрэ киһи барсыбытын туһунан Субуруускай САССР Ис дьыалатын наркомугар таб. С.М. Аржаковка Чурапчыттан дакылааттаабыта. Дойдутун дьонугар дириҥ эрэлэ таах хаалбатаҕыттан улаханнык үөрбүтэ.
М.И. Субурууская, П.А. Ойуунускай Субуруускайдыын истиҥ доҕордуу этилэр, хардарыта “табаарыс Платон”, “табаарыс Николай” дэһэн үгүстүк суруйсаллара диэн кэпсээн хаалларбыта биллэр. Ойуунускай 1924 сыллаахха Москубаҕа түспүт хаартыскатын бэлэхтииригэр кэннигэр бу курдук суруйбут: “Кыһыл сата тыллаах Кырбаһааҥкын доҕорбор өлүөххэр диэри өйдүү-саныы сылдьаргар. Платон”. “Кыһыл сата тыллаах” диэн этии Субуруускай уус-уран тыллаах аатырбыт агитатор буоларын санатар. 1933 сыл Николай Дмитриевич Саха сэбиэскэй суруйааччыларын сойууһун тэрийэр бүрүөтүн бэрэстээтэлинэн талылла сылдьыбыта эмиэ биллэр.
Албан аатырбыт хамандыырдар – К.К. Байкалов, И.Я. Строд, Е.И. Курашов Субуруускайы үрдүктүк сыаналыыллара, истиҥ доҕордорунан ааҕаллара. М.И. Субуруская Байкалов, Курашов махтаммыт суруктара баарын туһунан ахтыбыта эмиэ баар. “Куоракка Байкаловтаахтыын ыаллыы олорбуппут, өрөбүл ахсын хардарыта сылдьыһарбыт. Кэлин өлүөхтэригэр диэри суруйсар этилэр. БРКСК Дальнай Востоктааҕы комиссиятыгар бииргэ сылдьыбыттара. Оттон Е.И. Курашовка кини разведка начальнига этэ. 1932 сыллаахха Курашов соҕурууттан кэлээт, Болтоҥоҕо биһиэхэ тахсыбыта. Ааҥҥа муомалаһыы бөҕө. Түүн 4 чаас ааһыар диэри утуйбакка быһа кэпсэппиттэрэ”, — диэн Матрена Ивановна ахтыытыттан. Николай Дмитриевич бэйэтин дневнигэр 1925 сыл сэтинньи 24 күнүгэр Москубаҕа бу курдук суруйбут: “Мин соратнигым Ваня Строд кэллэ. Куустустубут. 3 чаас устата бэсиэдэлэстибит”.
Автономия 10 сылын үбүлүөйүгэр ыҥырыллан кэлбит Е.И. Курашову уонна И.Я. Строду атаарыы туһунан дневнигэр бу курдук суруйбут: “1932 сыл атырдьах ыйын 16 күнэ. Сарсыарда 4 чааска “дед” Курашову атаардыбыт. Даркылаахха бардыбыт. “Дед” байыаннай походка барар курдук тэриннэ. Хараҕа чаҕылыҥнас. Чурапчытын ахтар, кэпсиир. Строд сирэйэ кытарбыт аҕай уонна “Оо, Коля, биһиги эргиллиэхпит” диэн иһэн ситэ эппэт, куустустубут. Биһигини кыһайбыт курдук, борохуоппут сотору-сотору хаһыытаа да хаһыыта буолла. “Дед” мичээрдиир, оттон Ваня куолутунан тиэтэйэр. Өссө төгүл быраһаайдастыбыт, куустустубут, арахсыы ыарахан этэ”.
Кырдьык, ити үс истиҥ доҕордуулар бу тиһэҕин быраһаайдаһыылара буолбут эбит. Итинтэн кэлин кинилэр көрсүспэтэхтэрэ. Нуучча, латыш, саха норуоттарын чулуу уолаттарын бойобуой доҕордоһуулара эдэр ыччаттарга үйэлэр тухары үтүө холобур буола туруоҕа.
Н.Д. Субуруускай биир истиҥ доҕоро – нуучча сэбиэскэй суруйааччыта Борис Лунин кини туһунан саамай табатык суруйбута: “Сымнаҕас, намыын саҥата, эттээх кэтит сирэйин эйэҕэс мичээрэ уонна ачыкытын курдаттыы көрбүт сытыы харахтара, үрдүк сүүһэ, күрэҥсийэн эрэр өрө турбут кытаанах баттаҕа даҕаны, бу киһи ардыгар уордайан кэллэҕинэ, туохха да эйэлэспэт, олус суостаах курдук буолбутун иһин, ис сүрэҕиттэн эйэҕэһин санатар”.
Чурапчы кыраайы үөрэтэр мусуойугар хойукка диэри Б.В. Лунин кэргэнэ “Известия” хаһыат бэтэрээнэ Анна Константиновна Добрынская Гаврил Ефимовынан ыыппыт бэлэхтэрэ – Лунин докумуоннара, кинигэлэр, мала Н.Д. Субуруускай анал интерьер муннугар бииргэ ууруллан туруорулла сылдьыбыттара – эмиэ улахан доҕордоһуу туоһутунан, ол биир көстүүтүнэн буолбуттара диэххэ сөп.
Төлөннөөх өрөбөлүүссүйэниэр Былатыан Ойуунускай албан аатырбыт кыһыл хамандыырдар Ефим Курашов, Карл Байкалов, Иван Строд уонна Николай Кривошапкин-Уот Субуруускай биир сылга түмүллүбүт олохторо, ыраас истиҥ доҕордоһуулара үүнэр көлүөнэҕэ мэлдьи холобур буолуохтун.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ. Докумуоннар Чурапчытааҕы Ис дьыала отделын иһинэн тэриллибит мусуой хоһуттан туһанылынна. Сорох хаартыска социальнай ситимтэн