Тыа дьоно, оҕото барахсан
Тэйбэтин Айылҕа ийэттэн,
Алаастыын, үрэхтиин – бу Сирдиин –
Алтыһа сылдьыахтын мэлдьитин!
“Кыым” бар дьон хаһыатын эрэдээксийэтэ өрөспүүбүлүкэбит тыатын сиригэр туһуламмыт киэҥ өрүттээх үлэни ыытар. Ол курдук, бу сыл атырдьах ыйын 8 күнүттэн алтынньы 6 күнүгэр диэри эрэдээксийэ “Аныгы нэһилиэк олоҕун көстүүлэрэ” диэн саха тылынан суруллубут көрдөөх-оонньуулаах уонна үгэ, эҕэ хоһоон күрэҕин биллэрэн ситиһиилээхтик ыытта диэн күрэх дьаһабыла, “Кыым” хаһыат «Кулуһун» уус-уран сыһыарыытын эрэдээктэрэ, «Күрүлгэн» уус-уран сурунаал сүрүн эрэдээктэрэ Афанасий Гуринов-Арчылан иһитиннэрдэ.
Икки ый устатыгар Амма, Бүлүү, Кэбээйи, Мэҥэ Хаҥалас, Нам, Ньурба, Орто Халыма, Өлүөхүмэ, Сунтаар, Таатта, Уус-Алдан, Үөһээ Бүлүү, Чурапчы, Хаҥалас улуустарыттан уонна Дьокуускайтан, Москубаттан барыта 65 үлэ киирбит. Араас саастаах уонна идэлээх дьон кыттыбыттар: устудьуон уонна билим дуоктара, суруйааччылар, суруналыыстар, учууталлар, иитээччилэр, эмчиттэр, тыа сирин үлэһит дьоно, биэнсийэлээхтэр. Кылгас кэм иһигэр өрөспүүбүлүкэ араас муннугуттан итиччэ үлэ киирбитэ ааҕааччылар ортолоругар күүстээх айар-тутар дьулуур баарын уонна хаһыат дьон киэҥ араҥатыгар кэрэхсэнэрин көрдөрдө. Онон күрэххэ кыттыбыт уонна өйөөбүт ааҕааччыларыгар, дьүүллүүр сүбэҕэ үлэлээбит дьоҥҥо бука барыларыгар тэрийээччилэр дириҥник махтаналлар.
Сорох кыттааччы күрэх ирдэбилин тутуспатах эбиттэр. Ол курдук: биллэриллибиттэн улахан кээмэйдээх үлэлэри ыыппыттар, саха суругун үгэһин тутуспатахтар (сахалыы буукубата суохтар), хоһооннорун хаартыскаҕа түһэрэн уонна pdf оҥорон ыыппыттар. Оннук үлэлэр көрүү бастакы түһүмэҕэр туораабыттар. Күрэх ирдэбилэ булгуччу тутуһуллуохтааҕын дьүүллүүр сүбэ ыйбыт.
Дьүүллүүр сүбэ састаабыгар: Варвара Борисовна Окорокова, ХИФУ ХИНТуоКИ саха уран суругун хаапыдыратын бэрэпиэссэрэ, тыл билимин дуоктара – сүбэ түсчүтэ, Саргылаана Ивановна Багынанова, суруналыыс, «Кыым» кэрэспэдьиэнэ, Захар Николаевич Никитин, Дьокуускайдааҕы А.Д. Макарова аатынан култуура уонна урамньы кэллиэһин дириэктэрэ, СӨ бар дьонун дьокутаата, Семён Семёнович Протопопов-Уотту Арчын Сэһэн Сэрбэнтэй, ХИФУ ХИНТуоКИ култуура үөрэҕин хаапыдыратын дассыана, култуура билимин хандьыдаата, Мария Афанасьевна Решетникова-Арылы Дуйдаах, суруйааччы, тыл үөрэҕин магистра, үрдүк категориялаах тэрийээччи быраас, Валентина Ивановна Чиркова, СӨ үтүөлээх артыыһа, режиссёр киирэннэр үлэлээтилэр.
Дьүүлдьүттэр, ааптардара ыйыллыбакка нүөмэрдэммит үлэлэри күрэх ирдэбилин тутуһуу, тыл-өс, ис хоһоон, ис номох өттүнэн кэлимник көрөн, хас биирдиилэрэ уон икки бастыҥ диэбит үлэлэрин талан кэрдиистээн тус сыанабылларын туруордулар. Онтон ол уон иккилээх талыы түһүмэҕин ааспыт 36 үлэҕэ бэриллибит тус сыанабыллары тэҥнээһин түмүгэр бастыҥ үлэлэр быһаарыллан кыайыылаах хоһоонньуттар ааттаннылар.
I үктэл – «Сэттэ дьибилгэт оҕуругун оонньуута» (үгэ). Римма Иннокентьевна Корякина-Хотууна (Чурапчы), СӨ Суруйааччыларын сойууһун чилиэнэ, СӨ култууратын туйгуна;
II үктэл – «Тыа дьоно». Татьяна Иннокентьевна Потапова-Татыйык Мыла (Дьокуускай к.), методист иитээччи, иитэр-үөрэтэр үлэ бэтэрээнэ, СӨ үөрэҕириитин туйгуна, «Р.М. Дмитриев аатынан Олимпийскай училище сайдыытыгар үтүөтүн иһин»
бэлиэ туһааннааҕа;
III үктэл – «Былаас быта» (үгэ). Егор Егорович Борисов-Буор Булгунньах (Дьокуускай к.), мэдиссиинэ билимин дуоктара, Нуучча географическай уопсастыбатын Саха сиринээҕи салаатын чилиэнэ, Арассыыйа Федерациятын уонна СӨ доруобуйа харыстабылын туйгуна, СӨ үтүөлээх эмчитэ, Таатта улууһун уонна Октябрьскай нэһилиэк ытык киһитэ.
Эбии биһирэбил ананна:
IV үктэл – «Кыттыгастар». Александра Ивановна Артемьева-Мичийэ (Амма улууһа, Амма нэһилиэгэ), иитэр-үөрэтэр үлэ бэтэрээнэ, СӨ үтүөлээх учуутала;
V үктэл – «Түүл». Надежда Петровна Кардашевская-Куттаах (Үөһээ Бүлүү), ИДьМ бэтэрээнэ;
VI үктэл – «Кийиити талыахха». Анна Семёновна Данилова-Сарыада (Дьокуускай к.), СӨ үөрэҕириитин туйгуна, үлэ бэтэрээнэ, Уус-Алдан улууһун Өлтөх нэһилиэгин бочуоттаах дойдулааҕа, «Улуус социальнай сайдыытыгар үтүөтүн иһин», «Улууска
үөрэхтээһин сайдарыгар үтүөтүн иһин» бэлиэлэр туһааннаахтара.
Кыайыылаахтар “Кыым” кэлиҥҥи сылларга үгэскэ киирбит Сомоҕолоһуу күнүгэр анаммыт кэнсиэригэр бэлиэтэниэхтэрэ. Кэнсиэр сэтинньи 8 күнүгэр “Сэргэлээх уоттара” култуура киинигэр буолуоҕа.
Сүрүн биһирэбил: I үктэл – 50 000 солкуобайдаах бириис; II үктэл – 30 000 солкуобайдаах бириис, III – 20 000 солкуобайдаах бириис. Ону сэргэ эбии биһирэбиллэр олохтоннулар.
Бастыҥ уонна талыллыбыт үлэлэр “Кыым” хаһыакка, “Күрүлгэн” сурунаалга бэчээттэнэллэрэ былааннанар.
СЭТТЭ ДЬИБИЛГЭТ ОҔУРУГУН ООННЬУУТА
(Үгэ)
Хомурах хоммотох, тобурах тохтооботох
Кылбаа маҥан халлаан улуу уорҕатыгар,
Кир да сыстыбатах, сор диэн суолламматах
Сандал мааны орто дойду туонатыгар
Икки аҥы салаалаах иэрэгэй от үүммүт,
Икки аҥы санаалаах ини-бии төрүөбүт.
Үүт-таас олбохтоох, үүс-аас бэйэлээх
Үрүҥ Аар Тойон төлкөлөрүн түстээбит,
Ийэ куту иччилээн истэригэр иҥэрбит,
Салгын куту сайан самсыы дьалбыйбыт,
Буор куту холбуу булларан бохсуруйбут,
Үтүөкэн сиргэ күөх окко кииннэрин түһэрбит.
Үөһэттэн кутуллубут үүннээх-тэһииннээх тылы
Ини-биилэр истибэтэхтэр, улахаҥҥа уурбатахтар,
Икки аҥы бастанан, икки аҥы сирэйдэммиттэр,
Үрүҥ-хара сүүрүктэнэн, уҥуор-маҥаар хайыспыттар,
Салгынынан саҥаран, тыалынан тыынан
Тосту-туора тылламмыттар, иэдэс биэрэ тэйсибиттэр.
Икки тараҕай быттаспытыныы
Турар бэйэлэрэ илин-кэлин түһүспүттэр,
Иккиттэн биирбит буолуо диэн
Уолуктаһан турбуттар, утарсыылаах буолбуттар,
Иирсээн илбиһин иитэн, айдаан төрдүн тардан
Атырдьах маһыныы арахсыбыттар.
Тоҕус соноҕос атыыр буурал сылгы
Дьохсооттоһо туралларыныы,
Аҕыс атыыр оҕус харсыһан эрэллэринии
Адьарай аймаҕынан дугуйдаммыттар,
Хатат уота харахтарыттан сырдырҕаан
Умайыктана түспүт, салаабытынан барбыт.
Сэттэ кутуруктаах чаҕылҕан курбуулуу куйуһуйан
Кытарар уотунан таныйбыт, уот чаҕаан аалламмыт,
Тоҕус кутуруктаах холорук ытыллан
Устар уоһах күн уоругуттан арахсыбыт,
Итии болгуо таас дьаптал үлтүрүйэн ыстаммыт,
Сир түгэҕэ доргуйан ньиргиһийэн иһиллибит…
Туох алдьархайа ааҥнаата диэн сураһыаххыт,
Дьүүлэ биллибэт үлүгэр буолла дуо диэн ыйытыаххыт,
Иитэ-саҕата биллибэт иэдээн буолла дуо дэһиэххит,
Иирсээн төрдө туохханый диэн ыксыаххыт,
Уһун санааҕыт кылгыаҕа, киэҥ көҕүскүт кыарыаҕа,
Онтубут баара, баара-суоҕа киһи да күлүөх-
Ааһар былыт аргыстаах, куотар былыт кубулҕаттаах
Турбутунан тура балыырдаах,
Олорбутунан олоро мэлдьэхтээх,
Кукаакы кулубалаах, киргил кинээстээх,
Суор суруксуттаах, хаххан судьуйалаах
Олохтоох быыбар “сэриитэ” саҕаламмыт.
Дьэ туран, нэһилиэк икки аҥы хайдыбыт,
Илин бас, арҕаа бас түөлбэлэр киирсибиттэр,
Ини-биилэрин хандьытаакка туруорбуттар,
Иккиттэн биирин баһылыкка талбыттар,
Дьиэ-дьиэнэн этиспит, ыал-ыалыныын иирсибит,
Уйбааннаах Маарыйа арахсыбыт сурахтара иһиллибит.
Сүгэ-батас биилэммэтэр да, сутуруктаһыы буолбут,
Саа-саадах тыаһаабатар да, араллааннаах буолбут,
Өттүк уҥуоҕа үлтүрүйбэтэр да, өһүргэнсии буолбут,
Сүллэр этиҥ ньиргийбэтэр да, этиһиилээх буолбут.
Уос-уоска, тиис-тиискэ утарыта турбуттар,
Иннилэрин хайа да бас былдьаппатах үһү дииллэр.
Тыал үрэн сирилэппит, хобу-сиби сиппийбит,
Хой баһын хостообут, сүүс иһэх бөҕүн тарыйбыт,
Сиэллээх-кутуруктаах сэттэ тыллаах
Албын-көлдьүн сымыйа мүөтүн
Сөмүйэ эмсэҕэр минньитэн эрэннэрбит,
Сэттэ дьибилгэт оҕуругун оонньоппут.
Аан дайды саталын алкыйан
Харах харатын буомтуу баайбыт,
Биэс тарбах быыһынан дьаарбайан
Куолутунан көр, куомуннаспыт,
Дьаалатынан дьэ, дьаабыламмыт,
Куолас ахсаанын манньаҕа хомуйбут.
Халҕаһа ону истибит, балыыҥка дьэ буолбут,
Атыыр айдааны хайа тарпыт!
Иирбэ-таарба араллаан тыына
Сүллүгэс далтан төлө көппүт!
Хомолто ыаһаҕын ыатаран
Кэлэйии кэҥсигэ тунуйбут.
Хандьытаат алҕаһа, баҕарбыт ымсыыта
Алаастан алааска тэнийэ тарҕаммыт,
Аатырбыт аата, сураҕырбыт суон суола
Кытары былдьаммыт, ааранан алдьаммыт,
Тимирбит аны күөрэйбэт, самныбыт салайбат,
Эриэн ыт элэгэр, күөрт ыт күлүүтүгэр бардаҕа ити…
Оонньуу уота улам умуллар,
Олох хаамыытыгар умнуллар…
Сыана быыһа сабыллар,
Быыбартан быыбарга диэри сынньатар,
Арай куолакал биэтэҥниир, биэтэҥниир,
Илин-кэлин эйэҥэлиир, эйэҥэлиир…
Римма Корякина-ХОТУУНА
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ