Былыр-былыргыттан талааннаах, дьоҕурдаах дьону ытыктыыллар. Олортон ордук тимири уһааран үлэҕэ-хамнаска туттуллар тэриллэри чочуйан оҥорор уустары үрдүктүк туталлар. Бу идэ күн бүгүнүгэр диэри биһирэбилгэ сылдьар диэтэхпитинэ, сыыспаппыт. Маннык түҥ былыргыттан кэлбит идэлээх киһинэн биирдэстэринэн өрөспүүбүлүкэҕэ уонна Чурапчы улууһугар норуот уус-уран оҥоһуктарын маастара Герасим Эдуардович Тарабукин буолар. Кинини кытта сөбүлүүр дьарыгын, дьиэ кэргэнин туһунан сэһэргэһиибитин таһаарабыт.
Үтүө күнүнэн, Герасим Эдуардович! Биһиги хаһыаппыт «Тиэргэн» диэн дьиэ кэргэҥҥэ аналлаах сыһыарыытыгар ыалдьыттатыҥ. Онон, кэпсэтиибитин дьиэ кэргэҥҥин уонна бэйэҕин билиһиннэрииттэн саҕалыахха?
Дорообо! Кэргэним Марианна Константиновна Дириҥтэн төрүттээх, олохтоох дьаһалтаҕа буҕаалтырынан үлэлиир. Мин Таатта улууһун Чымнаайытыттан төрүттээхпин. Биһиги Төлөйү иккис дойду оҥостон, дьиэ-уот туттан, үлэлээн-хамсаан олохсуйан олоробут. Манна түҥ былыргы төрүттэрим олорон ааспыт сирдэрэ буолар. Ол иһин буолуо, сүрэхпинэн чугастык ылыммыт дойдум. Кинилэр Төлөй төрүччүлэрин кинигэтигэр киирбиттэр этэ.
Тимиринэн уһаныынан 2010 сылтан сөбүлээн дьарыктанабын, урбаанньыппын. Сүрүннээн хомус таптайабын уонна кыралаан анньыылары, быһахтары оҥоробун. Иллэҥ кэммэр тиэнньистиибин, оҕолору эрчийээччибин. Дьиэбэр остуол тиэнньиһэ баар, онно нэһилиэк оҕолоро кэлэн оонньооччулар.
Биир уол, икки кыыс оҕолоохпут. Уолум оҕунан ытыынан сөбүлээн дьарыктанар буолан, Д.П. Коркин аатынан Өрөспүүбүлүкэтээҕи эрэллэри бэлэмниир Чурапчытааҕы спортивнай интэринээт-оскуолаҕа үөрэнэр. Улахан ситиһиитэ — спорка маастарга хандьыдаат. Улахан кыыс — 3-с кылаас үөрэнээччитэ. Кырабыт, муруммут бүөтэ быйыл 1-кы кылааска киирдэ. Иккиэн Төлөй орто оскуолатыгар үөрэнэллэр.
Бэйэ дьыалатын тэринэн үлэлиир эбиккин. Судаарыстыбаттан туох эмэ көмөнү туһаммытыҥ дуо?
Быйыл социальнай хантыраак бырагырааматыгар иккис төгүлүн кыттан, бэйэ дьыалатын сайыннарыыга 500 тыһыынча солкуобай сууманы ыллым. Бу көмөнөн уһанар молот, ол эбэтэр металы баттыалаан быһыытын уларытан дэтээл соҕотуопкатын эбэтэр дэтээли бэйэтин оҥорор анал массыына ыллынным. Маны таһынан мастарыскыайбын салҕаан биэрээри, тутуу матырыйаалларын атыыластым. Бу мастарыскыайым, бастаан, түһэрсибит социальнай хантыраагым көмөтүнэн тутуллубута. Онон бэйэ дьыалатын арынарбар бу судаарыстыбаннай көмө улаханнык туһалаата.
Уус сатабылыгар ханна уһуйуллубуккунуй?
Өбүгэлэрбэр биллэр уустар бааллар. Кинилэр дьоҕурдарын салҕааччынан Таатта ытык сиригэр олорор убайым, биллэр уус Эдуард Тарабукин буолар. Киниэхэ тимиринэн уһаныы кистэлэҥнэригэр үөрэммитим. Маны сэргэ Чурапчы биллэр ууһун Василий Поповы – Бааха Ууһу кытта уопут атастаһааччыбыт. Кэлин уопутуран, хомус оҥоруутугар билиибин үллэстэн, Чурапчы улууһуттан Иван Намытаровы уонна Ороссолуода уолун Роман Ивановы үөрэппитим.
Сахалыы хос ааттааххын (псевдонимнааххын) дуо?
Чугас доҕотторум Күн Дьарааһын диэн ааттыыллар.
Уһанаргар туох матырыйаалы туттаҕын?
Араас буолар, үксүгэр дьэбиннирбэт хара тимири уонна саха болгуо тимирин туһанабын.
Дьон ордук тугу сакаастыыр?
Үксүн хомус сакаастаан оҥортороллор. Сылы эргиччи, дьыл кэмиттэн тутулуга суох.
Хас биирдии уус бэйэтэ ураты суоллаах-иистээх буолар. Эн хайдах хомустары оҥороҕун?
Сувенирнай, анал дизайннаах хомустары оҥорбоппун. Үлэлиир, туттуллар инструменнарга эрэ сакаас ылабын. Холобур, хомус тыаһа үрдүк, орто эбэтэр намыһах буолар. Ол эбэтэр үс көрүҥ хомуһу оҥоробун.
Тыас тона туохтан тутулуктааҕый?
Хомус тылын чарааһыттан тутулуктаах, размера оруолу оонньообот диэххэ сөп.
Герасим Эдуардович, СӨ Уус-уран норуот оҥоһуктарын маастара буолаҕын. Онуоха эн оҥорбут хомустаргар биллэр-көстөр хомусчуттар оонньууллара, өссө сакаастаан оҥортороллоро буолуо?
Хомустарбын аан дойдуга биллэр виртуоз хомусчуттар «Айархаан» бөлөх кыттааччылара, Юлиана Кривошапкина ылбыттара. Ону таһынан импровизатор хомусчуттар Артур Семенов- Тоҥ Саха, Марианна Слепцова, Георгий Слепцов, этно ырыаһыт Зарина Копырина уонна Тыва хомусчута Тюрген Кам оонньууллар.
Уон сылга биирдэ ыытыллар норуоттар икки ардыларынааҕы «Хомусист — виртуоз мира» куонкуруска Варвара Степанова — Арчыына, Эркин Алексеев уонна Нарыйа Ренанто мин хомуспар оонньоон, кыайыылаах аатын ылбыттара. Бу — уус киһиэхэ үрдүк сыанабыл, үөрүү.
Дьэ, кырдьык, улахан хомусчуттарбыт биһириир уустара эбиккин. Бэйэҥ эмиэ хомустууруҥ буолаарай?
Айылҕаттан айдарыылаах Ньургун Макаровка — Охтоох Туһаанньыкка алгыһыгар көмөлөһөн, хомустааччыбын.
Кыргыттарым уһуйаантан саҕалаан оонньууллар, араас куонкурустарга кыттааччылар.
Үлэлэргинэн быыстапкаларга, куонкурустарга төһө кыттаҕын? Наҕараадаларгыттан сырдата түс эрэ.
Оҥоһуктарбынан норуоттар икки ардыларынааҕы, өрөспүүбүлүкэтээҕи уо.д.а. быыстапкаларга кытта сылдьыбытым эрээри, кэнники кэмҥэ төрүт кыттыбат буоллум. Сүрүн наҕараадаларбын билиһиннэрдэххэ, Москваҕа ыытыллыбыт варган бэстибээлигэр «Срединный мир» номинация дипломана уонна варган инструменнарын оҥорор маастардар куонкурустарыгар «Нижний мир» номинация кыайыылааҕа буолбутум. Маны таһынан СӨ Бастайааннай Бэрэстэбиитэлэстибэтин, СӨ Култуураҕа уонна духуобунай сайдыыга министиэристибэтин махтал суруктарынан наҕараадаламмытым.
Хомус тыаһа сүдү күүстээх, харысхаллаах диэн этэллэр. Ону ылынаҕын дуо?
Хомуһу ким хайдах ылынарынан, туттарынан буоллаҕа. Хомуһунан дьону эмтииллэр, ыраастыыллар, харысхал оҥостоллор. Ким эрэ сыанаҕа оонньуур инструмент эрэ курдук ылыныаҕа, ким эрэ алгыска туттуоҕа.
Сахалыы итэҕэлгэ чугаскын, сиэри-туому төһө тутуһаҕын?
Саха киһитэ буоларым быһыытынан, айылҕаҕа чугаспын. Күн аайы күммүн үөрэ көрсөбүн, махтанабын. Хас биирдии бэриллибит күн ситиһиилээх буоларыгар куруук эбэбин аһатабын. Оҕолорум сахалыы сиэри-туому тутуһа сылдьалларыгар такайабын, итэҕэл туһунан кэпсиибин.
Итэҕэл диэн тугуй эн өйдөбүлгэр?
Итэҕэл диэн – билии. Туох барыта билииттэн турар. Киһи бэйэтин истэ үөрэннэҕинэ, бу орто дойдуга туох сыаллаах-соруктаах кэлбитин билэр. Ону эккинэн-хааҥҥынан, куккунан-сүргүнэн аһарыахтааххын дии саныыбын. Хас биирдии киһи киһилии сиэринэн олоруохтаах, сиэрэ-туому тутуһуохтаах, сырдыкка тардыһыахтаах.
Ааҕааччыларга баҕа санааҥ?
Биир дойдулаахтарбар ситиһиилэри баҕарабын. Доҕорум Охтоох Туһаанньыт этэринэн, «Ситиһии» диэн тыл дириҥ суолталаах. Бары «успех», «успевать» диэбит курдук өйдүүллэр. Дьиҥинэн, «СИТ» диэнтэн тахсыбыт, ол эбэтэр «созреть», «поспеть» диэн. СИТИС=СИТ+ИС. Ол эбэтэр сахалыы СИТИҺИИ диэн тыл наар тугу эрэ эккирэтэн сүүрэ сырыт диэн эппэт – бастаан, ис эйгэҥ уһуктан, ис нооруҥ, буотарагыҥ ситтин, онтон тас өттүгэр уларыйыы, тупсуу кэлиэ диир. Оттон билиҥҥи үйэҕэ киһи иһин көрүммэккэ, көрбөккө, өрүү тастан иҥэринэн туола сатыыр ол иһин кырыыса көлүөһэ иһигэр сүүрэрин курдук олоҕун тухары тугу эрэ эккирэтэр. Айылҕаҕа эмиэ туох барыта оннук, тииттэр кыыллар харамайдар ситтэхтэринэ эрэ, төрүүллэр ууһууллар, тэнийэллэр, баараҕадыйаллар. Оннук буолбатаҕа, барыта түҥ-таҥ эбитэ буоллар, айылҕа эстибитэ ырааппыт буолуо этэ.
Герсим Эдуардович, ыйытыыларбар хоруйдаабыккар махтал!
Ити курдук, ураты тус көрүүлээх уран тарбахтаах уус Герасим Эдуардович хомуһу тарҕатыыга, үйэтитиигэ уонна сайыннарыыга туһулаабыт үлэтэ айымньылаах уонна бэйэтэ эппитинии, биир кэм ситиһии-
лээх буоларыгар баҕарабыт.
Марфа Петрова.