Дьокуускайга Бүтүн Арассыыйатааҕы Аҕа күнүн чэрчитинэн оҕону иитиигэ уонна дьиэ кэргэн сыаннаһын сайыннарыыга сүҥкэн кылааттаах үс аҕаҕа «Ытык аҕа» диэн үрдүк наҕарааданы үөрүүлээх быһыыга-майгыга туттарбыттара. Олортон биирдэстэринэн Хадаар нэһилиэгин олохтооҕо, 13 оҕо амарах аҕата, Көһөрүллүү кыттыылааҕа Дмитрий Константинович Лукин буолар. Кини – бүгүҥҥү балаһабыт ыалдьыта.
Дмитрий Константинович 1935 сыллаахха Хайахсыт нэһилиэгэр төрөөбүтэ. Аҕата Константин Захарович Лукин Хайахсыттан, ийэтэ Варвара Васильевна Хадаартан төрүттээхтэр. Кинилэр Хайахсыкка Аҕас күөлүн арҕаа өттүгэр баар Сахаар сайылыгын олохтоохторо. Хайахсыт олохтооҕо Мария Андреевна Герасимова-Сэҥээрэ кинигэтигэр Лукиннары Хайахсыкка түҥ былыргы өбүгэлэриттэн ыла удьуорданан кэлбит алгыс санаалаах, мааны майгылаах аймаҕынан ааҕаллар эбит. Ийэтэ Варвара Васильевна Никонова дьоно Хадаар нэһилиэгин төрүт олохтоохторо, эмиэ киэҥ аймах буолаллар.
Дмитрий Константинович 1942 сыллаахха «Интернационал» колхуоһу кытта 7 саастааҕар ийэтинээн Булуҥ оройуонугар Быһыттаахха күүс өттүнэн көһөрүллэллэр. Онно хайдах курдук эрэйдэммиттэрин туһунан кэпсээтэ:
“Тиийбит сирбит Быһыттаах диэн этэ. Ол кыһын «Үһүс интернационал» уонна «Кыһыл Кырыс» колхуос бааллара. Кэлин финнэр диэн омуктар баалларын билбитим. Дьонноро өллөхтөрүнэ, ыллыы-ыллыы, субуруһан көмө илдьэллэрин дьиктиргээн өйдөөн хаалбыппын.
Ол кыһын сорохтор балыктыыллара, сорохтор бултууллара. Мин ийэм, Маайа, Настаа Сукнова мас субуйаллара. Фин дьахталлара аллараттан бэрэбинэни үөһэ таһаараллара. Ол курдук үлэлээн, иккис сылбытыгар оскуола тутан үөрэммиппит. Мин маҥнайгы кылааска киирбитим, Марфа Петровна уонна Иван Иванович диэн учууталлар бааллара. Биһигини Иван Иванович үөрэтэрэ. Оскуолабыт икки хостооҕо, көрүдүөрдээҕэ. Кыһын биһиэхэ күн аайы, сынгааны утары болбукта уутун оргутан иһэрдэллэрэ. Бурдугу маҕаһыынтан нуорманан ылаллара, бэрт кыра буолара. Наар убаҕас хааһынан аһыырбыт. Икки сыл оннук кыстаабыппыт.
Сайынын балыктыыллара. Биһиги дьоммут биир биригээдэ буолан өрүс уҥуор чугас сылдьаллара: Мин ийэм, Маайа, Настаа Пудова, Марфа, Маайа Сукнова, Киэсэ Дьячковскай, Федот Пудов биригэдьиир уо.д.а. Балыктыыр сири «Кумах» диэн ааттыыллара. Мин, Егор Никонов (Кыһыллай) муҥха таҕыстаҕына, биир эмэ кыра мунду курдук балык тохторо, ону итигэстээн сиирбит. Киэһэ үлэһиккэ биир устуука күндүөбэй балыгы биэрэллэрэ. Быһыттаахха икки кыһын кыстаабыппыт кэннэ, муора кытыытыгар баар «Молотов» холкуоска холбоон ыыппыттара. Мин ол саас дэлби ыалдьан, мөлтөөн, Мараҕа баран иһэн аара, Тиит Арыы диэн дэриэбинэҕэ баар балыыһаҕа көрдөрөн, доруобуйабынан дойдулуурбар көҥүл биэрбиттэрэ. Онно ийэбинээн дьоммутуттан хаалан, сотору төннөр борокуокка олорон дойдубутугар кэлбиппит. Тиит Арыыттан аатырар Остуолба хайалар көстөллөр этэ». Ити курдук, Дмитрий Константинович дойдутугар доруобуйата күүскэ айгыраан, мөлтөөн кэлэн, өр эмтэммит.
— Дмитрий Константинович, бастаан ханна үлэлээбиккиний?
— Үлэбин 1952 сылтан, 17 саастаахпыттан, почтальон-дьаамсыгынан саҕалаабытым. Онно икки сыл устата кыһыннары-сайыннары сыарҕалаах атынан Хадаар нэһилиэгин дьонугар хаһыаттарын, сурунаалларын, фронтовиктарга уонна сэриигэ өлбүттээхтэргэ босуобуйаларын дьиэлэринэн, фермаларынан тарҕатарым. Ол кэнниттэн биир сыл хонуу үлэһитэ буолан сайын от мунньуутугар, кыһын Чурапчыга учууталларга, санаторийга саһаан киллэриитигэр сылдьыбытым. Онтон 1957 сыллаахха Константин Афанасьевич Григорьев «Гаганов бачыымын» өйөөн, хаһыакка ыҥырыы таһааран, Хадаар бастыҥ ыччаттара сүөһү иитиитигэр тахсаллар. Онно кыттыһан ньирэй көрөөччүнэн икки сыл үлэлээбитим. 1961 сыллаахха Дириҥҥэ тырахтарыыстар куурустарыгар үөрэнэн, механизаторынан «Беларусь», «ДТ-90», «ДТ-75» тыраахтардарга, 1990 сылга, биэнсийэҕэ тахсыахпар диэри, үлэлээбитим. Ити отучча сыл тухары хара сарсыарда эрдэттэн киэһэ хараҥарыар диэри от-мас бөҕө тиэйэн, ырааҕынан-чугаһынан айаннаан аҕай биэрбитим. Күһүн, саас ыһыы, сайынын от үлэтэ, кыһынын фермаларга от-мас тиэйиитэ буолара. Ол кэмнэргэ уоппуска да диэни билбэт этибит.
Биэнсийэҕэ тахсан да баран, сайынын субан сүөһү көрүүтүгэр, манааһыныгар сылдьарым, кыһынын түүлээхтиирим – сыарҕалаах атынан күөллэр и кэрийэн андаатардыыр, хапхаанныыр да этим. Онуоха былааммын толорорум.
Кэлин 1993 сылтан 1999 сылга диэри землеустроителинэн үлэлээбитим. Чааһынай дьону сирдиир уураах тахсан, хас биирдии дууһанан сири түҥэтии буолбута. Оччолорго райсэбиэт бэрэссэдээтэлинэн Максим Николаевич Сибиряков үлэлиир этэ. Оройуон Сэбиэтин сиэссийэтин уурааҕынан ордор сири чааһынай дьоҥҥо ылан биэрбиттэрэ. Киһиэхэ иккилии ганан быһан бэриллэрэ. 1991 – 1992 сс. анал хамыыһыйа быһыытынан үлэлээбиппит. Кэлин, 1993 сылтан оройуоннааҕы сир кэмитиэтиттэн хамнастанан туһунан үлэһит буолбутум. Ити кэмҥэ оройуоҥҥа сир кэмитиэтин бэрэссэдээтэлэ Николай Григорьевич Михайлов, сири-уоту картаҕа киллэрэр, таһаарар, кадастры оҥорооччу Дмитрий Дмитриевич Лазарев этилэр. Сүрдээх бириинчик үлэ буолара.Хас биирдии алааһы, үрэҕи кэрийэ сылдьан саһаан маһынан быалаан дьоҥҥо түҥэтэрим.
Иллэҥ кэмҥэр тугунан сөбүлээн дьарыктанаҕын?
Биирдэ эмэ иллэҥсийдэхпинэ, дуобаттыырбын саахыматтыырбын сөбүлүүбүн. Дьиэ кэргэнинэн бары мустан оонньуурбут. Ардыгар олох чемпионат буолан ый-хай тутарбыт. Ол иһин оҕолор, ордук кыралар бары үчүгэйдик оонньууллар.
Дмитрий Константинович оҕолоро аҕаларын туһунан киэн тутта маннык билиһиннэрэллэр:
— Аҕабыт ханнык да үлэҕэ сырыттар, наар иинники күөҥҥэ сылдьааччы. Ону элбэх грамоталара, наҕараадалара туоһулууллар. Кини – тыыл, үлэ бэтэрээнэ, Хоту көһөрүллүү кыттыылааҕа, «Саха Өрөспүүбүлүкэтин тыа хаһаайыстыбатын бэтэрээнэ», «Старейшина Якутии», «Ытык аҕа» бэлиэ хаһаайына.
Дмитрий Константинович Хадаарга үлэлии сылдьан Светлана Николаевнаны кытта үчүгэйдик билсэн, 1959 сыллаахха ыал буолаллар. Кинилэр 13 оҕону төрөтөн, иитэн-үөрэтэн атахтарыгар туруорбуттара. Билигин 17 сиэннээхтэр, 27 хос сиэннээхтэр. Светланаҕа 1973 сыллаахха сэтинньи 26 күнүгэр Сэбиэскэй Сойуус Сэбиэтин Үрдүкү Президиумун уурааҕынан Герой-Ийэ үрдүк аата иҥэриллибитэ.
«Самнаҕайдаахха ньирэй көрөрүм, Светлана ыаньыксыттыыр этэ. Светлана Николаевна Хадаар төрүт олохтооҕо буолан, кыра оҕо эрдэҕиттэн көрөн билэбин. Дьоммут алааһынан быысаһан олороллор этэ. Онон бииргэ үлэлээн, чугастык бодоруһан ыал буолбуппут. Сайынын ньирэй көрөөччүлэри от үлэтигэр ыытааччылар. Ол иһин от иннинэ, уруу тэрийэ охсубуппут. Кэргэмминээн эйэ-дэмнээхтик 46 сыл бииргэ олорбуппут. Кэргэним 10-тан тахса сыл ыанньыксыттаабыта. Утуу-субуу 13 оҕолонон, быстах-быстах араас үлэлэргэ ылсан үлэлээбитэ, үксүгэр солбудаһыкка сылдьыбыта. Үрүҥ Күөлгэ асчыт, отчуттарга килиэп оҥорооччу, кыһынын гараас харабылын, баанньык үлэһитин эбээһинэстэрин толорбута.Оччолорго биэнсийэ олус кыра буолара. Ол иһин биэнсийэҕэ да тахсан баран, үлэттэн тохтооботоҕо. 1973 сыллаахха “Дьоруой ийэ” статуһун ылан, уу харчынан биир бириэмэлээх көмөнөн наҕараадаламмыта. Ол кэмҥэ билиҥҥи курдук араас көмө суоҕа. Арай оҕолор улаатыахтарыгар диэри оҕо ахсаанынан босуобуйа кэлэрэ, — диэн кэргэнин Светлана туһунан ахтан-санаан ылла .
Билигин Дмитрий Константинович уолугар олорор. Ытык кырдьаҕас дьиэтэ гааска холбонон үөрүүтэ улахан. Киниэхэ Хадаарга баар икки оҕото, сиэннэрэ кэлэ-бара сылдьаллар. Атын оҕолоро Чурапчынан, Болтоҥонон, Намынан, Дьокуускайынан дьоһун ыал буолан тэнийэн олороллор.
Оҕону иитиигэ тугу сүбэлиэҥ этэй?
Оҕону иитиигэ чопчу ону тутуһуҥ, маны тутуһуҥ диэбэппит. Оҕо үксүгэр уопсастыба көрүүтүгэр сылдьар буоллаҕа – күнү быһа уһуйааҥҥа, оскуолаҕа сылдьаллар. Урукку дьахталлары оҕоломмуттарын кэнниттэн, 1 эрэ ый олордоот, үлэҕэ таһаараллара. Тыа сирин ыала буолан, оҕолорбутун кыра эрдэхтэриттэн үлэҕэ сыһыаран ииппиппит. Ньирэй көрүүтүгэр, от-мас үлэтигэр сылдьаллара, обургу оҕолорбут кыралары көрөн-истэн, көмө бөҕө буолаллара. Оччолорго оттук маһы булууга “Дружба” эрбии да тэнийэ илигэ, барытын эт илиибитинэн кыайа тутарбыт. Сайынын үтүө үгэс быһыытынан оҕолорбутун кытта айылҕабыт биэрбит битэмииннээх астарын – отону, дьэдэьэни дуоһуйа үргүүбүт.
Ыал туруктаах буоларыгар араас көмөлөр көрүллэллэр. Бу туһунан тус санааҥ?
Билигин судаарыстыба өттүттэн эдэр дьиэ кэргэҥҥэ араас көмөлөр көрүллэллэр. Биһиги сопхуоска былааны толорууга үлэлиирбит. 1960 сылларга диэри аһыыр бурдугу үүннэрдэхпитинэ, онтон ыларбыт. Уопсайынан, бэйэ аһын аһаан олорор этибит. Оччолорго учууталлар, биэлсэрдэр хамнастаахтара. Хамнаспытын бурдугунан аахсан ылар этибит. Улахан бырааһынньыктарга – Саҥа дьылга, Маайга, Өктөөп бырааһынньыгар үстүү киилэ бурдугу биэрэллэрэ. Холкуос бэрэстэбиитэллэрэ сүрдээх эппиэтинэстээхтик үлэлииллэрэ. Дьон хоргуйбатын туһугар этинэн, арыынан, бурдугунан хамнаһы төлүүллэрэ. Билигин ырыынак кэмигэр ким хайдах үлэлээн-хамсаан олорорун бэйэтин көҥүлэ.
Дьиэ кэргэҥҥэ аҕа оруолун туһунан тугу этиэҥ этэй?
Аҕа киһи булугас- талыгас буолуохтаах. Кини дьиэ кэргэнин бииргэ түмэр кыахтаах, дьахтары ытыктыыр буолуохтаах.
Үйэ аҥаара кэриҥэ бииргэ олоруу этэргэ да дөбөҥ. Ол кистэлэҥэ туохха сытарый?
Дьиэ кэргэҥҥэ бэйэ-бэйэни ытыктааһын баар буолуохтаах. Дьахтар – ыал тэбэр сүрэҕэ, дьиэ кэргэн нус–хас олоҕун түстээччи, хаһаайыстыбаны тутааччы. Онон кэргэниҥ туохха наадыйарын булан-талан, өйөөн, көрөн — истэн олоруохха наада.
Биһиги ааҕааччыларбытыгар баҕа санааҥ?
Киһи ыал буолан, оҕо-уруу төрөтөн сирдээҕи аналын толорор. Үлэһит киһи ис сүрэҕиттэн ылсан үлэлээтэҕинэ, олоҕор ситиһиилээх, кэлэктиибигэр үрдүктүк сыаналанар буолар. Онон эдэр дьоҥҥо идэлэрин толору баһылыылларыгар баҕарабын. Оттон төрөппүттэргэ оҕолоругар сирдээҕи олоххо бэлэмнээх буолалларын туһугар, эрдэттэн үөрэтэн-такайан таһааралларыгар баҕарабын.
Марфа Петрова
Фото: Слева внук Лукин Егор Егорович-студент СВФУ, Дочери Светлана провизор, Татьяна пенсионерка