Ефрем оҕо сааһа Аччаҕар аатырбыт-суолурбут алаастарыттан биирдэстэригэр бөдөҥ соботунан биллибит Дириҥ Күөл сайылыгар ааспыта. Поповтар кыһыҥҥы олохторо – Дьэрбэҥ алаас.
Онтон, сэттэ-аҕыс биэрэстэлээх сиртэн, үксүн сатыы сылдьан оччолорго колхуостаах ыччат оскуолата диэнинэн биллэр Чурапчы оскуолатыгар үөрэммитэ. Оҕо сааһыттан ыра оҥостубут идэтин ылаары Чурапчы педучилищетыгар үөрэнэ сырыттаҕына олохпутун атыйахтаах уулуу аймаабыт сэрии турбута. Чугас аймахтара Поповтар, Федоровтар, ыаллара Пудовтар, Шадриннар, Неустроевтар, Игнатьевтар арҕаа фроҥҥа аттаммыттара. Сотору-сотору ким эрэ сэрии толоонугар өлбүтүн туһунан “хара” сурук кэлэрэ.
Сэрии сылын бастакы үөрэҕин дьылын да бүтэрбэккэ училище студеннарын уонна хас да учууталы сэриигэ ыҥырар бэбиэскэ туттарыллыбыта. Ити 1942 сыл кулун тутар 14 күнүгэр этэ. Уолаттар уонча ый үөрэнэн “Т-34” таанкаҕа ыытааччы механик идэтин баһылаабыттара, ону сэргэ артиллерист-минометчик үөрэҕин үчүгэйдик бүтэрэннэр артиллерийскай разведкаҕа отделение хамандыырынан анаммыттара, старшай сержант званиеламмыттара.
Ефрем 1943 сыл саҕаланыытыгар Кавказтан фашистскай сэриилэри үүрэр кыргыһыыларга кыттыбыта, хоту Кавкаһы өстөөхтөн босхолоспута. 1943 сыл сайыныгар Курскай тоҕойго буолбут кыргыһыыларга кини чааһа киирсэр Степной фронун, Соҕуруу-арҕааҥы уонна Воронежскай фроннар сэриилэрэ атырдьах ыйын 3 күнүгэр быһаарыылаах кимэн киириини саҕалаабыттара. Кимэн киирии үһүс күнүгэр Орел уонна Белгород куораттар босхоломмуттара. Бу кыайыыны Москуба аан бастаан артиллерийскай салютунан айхаллаабыта. Бу кыайыыга төһөлөөхтүк үөрбүтүн, сүрэҕэ киэн туттуунан туолбутун сэрэйиэххэ сөп. Сотору буолаат Харьков босхоломмута. Итинтэн салгыы саллаат Днепри туораабыта. Ити кэмҥэ Степной фронт иккис Украинскай фронт диэн ааттанар буолбута.
Днепри туорааһын кэнниттэн Ефрем ыараханнык контузияламмыта, уһуннук өйүн сүтэрбитэ, уйуттубат гына сүһүөхтэрэ, этэ-сиинэ бүтүннүү илдьи охсуллубута, буорга көмүллүбүтэ, доҕотторо өлбүтүнэн аахпыттара. Дойдутугар Чурапчы нэһилиэгин Сэбиэтигэр гвардия старшай сержана Е.П. Попов кыргыһыы толоонугар хорсуннук өлбүтүн туһунан биллэрии кэлбитэ. Чурапчы Сэбиэтин оччотооҕу бэрэссэдээтэлэ Николай Семенович Смирников барахсан Ефрем аҕатын Борокуоппай кырдьаҕаһы, ийэтин Аана эмээхсини аһынан уоллара өлбүтүн туһунан биллэриини тута тиэрдибэтэх.
Ити кэмҥэ, дьолго, Ефремтэн контузияланан уһуннук өйбүн сүтэрэн баран үтүөрдүм диэн сурук кэлэр. Сэриигэ көрдөрбүт хорсун быһыыта “Бойобуой үтүөлэрин иһин” мэтээлинэн бэлиэтэммитэ. Итини тэҥэ дойдутугар “Венаны ылыы иһин”, “Кавказ оборонатын иһин”, “Будапеһы ылыы иһин”, “Германияны кыайыы иһин” мэтээллэрдээх, И.В. Сталинтан Махтал суруктаах кыайыы көтөллөнөн эргиллибитэ. Ити 1946 сыл сайын үгэнигэр этэ. Аҕыйах ыаллаах Дириҥ Күөл сайылыгар эмиэ үөрүү сатыылаабыта, өрөгөйдөөх күннэр үүммүттэрэ.
Училищетыгар салгыы үөрэнэн, ситиһиилээхтик бүтэрбитэ. Усуйаанаҕа хас да сыл учууталлаабыта, онтон төрөппүттэригэр көмөлөһөөрү дойдутугар кэлбитэ. Кэллэҕин сыл сымыйанан баайсан эппиэккэ тарда сылдьыбыттара. Оччотооҕу суут үрдүк дуоһунастаах салайааччы тугу “тук” диэбитинэн уураахтыыра эмиэ суох буолбатах этэ. Төһө да балыырга түбэстэр Ефрем Прокопьевич учуутал үрдүк аатын ыһыктыбатаҕа – улуус бастыҥ учуутала, ону ааһан оскуола дьоҕурдаах салайааччыта буоларын көрдөрбүтэ. 1954-1957 сылларга педучилище баазовай оскуолатыгар сэбиэдиссэйдээбитэ, салгыы интэринээт-оскуолаҕа учууталлаабыта. Ити сылларга СГУ-га кэтэхтэн үөрэнэн нуучча тылын уонна литэрэтиирэтин учууталын дипломун туппута. Ол кэнниттэн Одьулуун оскуолатыгар 8 сыл завучтаабыта, ССКП кэккэтигэр хаттаан ылыллыбыта. Кэлин 6 сыл Кытаанах оскуолатыгар дириэктэрдээн үтүө өйдөбүлү хаалларбыта. Успуорка, кылаас таһынааҕы үлэҕэ кытаанахтар улууска аатырбыттара, элбэх техсредство, музыкальнай инструменнар булуллубуттара, ыраах Канскай куораттан улууска бастакынан тимир тутулуктаах остуоллары, олоппостору, үөрэх кабинеттарыгар аналлаах ыскааптары аҕалбыта. Кырдьыксыт, дьоҥҥо аламаҕай сыһыаннаах салайааччы этэ. “Олус үчүгэй учуутал, хаарыаннаах киһи этэ”, — диэн ахтыбыттааҕа кинини үөрэнээччитэ А.Р. Саргыдаев.
Ефрем оҕо эрдэҕиттэн ыллыырын, хоһоон ааҕарын, араас көрүдьүөһү кэпсиирин, музыканы истэрин сөбүлүүрэ. Вена куораты босхолоһон баран Штраус, Бетховен мэҥэ таастарын таһыгар хаартыскаҕа түспүтэ.
Куртаҕар хатаммыт ыстаал кыырпахтара искэҥҥэ кубулуйан, контузията да таайан баара-суоҕа 53 саастааҕар мас тосторунуу, түргэнник ыалдьан өлбүтэ.
Ефрем Прокопьевич дьиэ кэргэнигэр эмиэ талбыт курдук амарах аҕа этэ. Кэргэниниин Евдокия Игнатьевналыын икки уол, икки кыыс оҕоломмуттара. Кинилэр төрдүөн, аҕаларын туйаҕын хатаран, бэртээхэй үлэһит, ыал дьон буолаллар. Хас да ыалынан билигин Ефрем Прокопьевич сиэннэрэ, хос сиэннэрэ улааталлар.
Биир бэйэм саллаат буолан тураммын, кырдьаҕас саллаат олоҕо санаа курдук салҕанарыттан үөрэбин, астынабын.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ