Саха омукка күүстээх, кыанар дьон туһунан элбэх кэрэ кэпсээннэр, дьоһун тойуктар бааллар. Олор биһиги кэммитигэр диэри уостан-уоска бэриллэн тиийэн кэлбиттэр.
Былыр Кытаанахха Дагда Кынаачый диэн күүстээх киһи олорон ааспыт. “Кини олоҕун тиһэх сылларын, дьиэ кэргэнин туһунан чуолкай матырыйааллар суохтар”, — диэн 1995 сыллаахха оччотооҕуга Кытаанах орто оскуолатын 6-с кылааһын үөрэнээччитэ Лена Максимова, Иван Федотович Максимов кэпсээниттэн суруйбута баар.
Дьон туох эмэ баардаах киһини урут “оонньоон көрдөр” диэн көрдөһөллөрө үһү. Кыһыны быһа кыараҕас балаҕаҥҥа хаайтаран, Кынаачый ордук буһугуйан үлэлиир-хамныыр. Биирдэ саас дьоннор мас кэрдэ барбыттар. Ол иһигэр Кынаачый эмиэ баар эбит. Итиннэ кинини күүскүн-уоххун көрдөр диэн көрдөспүттэр. Онуоха Кынаачый хатыҥы кылгас гына быһан баран ыбылы туппутугар уута тохтубут, онтон ыһыктан кэбиспитигэр бытарыйан хаалбыта үһү. Дьон сөрү диэн сөхпүттэр.
Күөх сэбирдэхтэр саһаран, хагдарыйан, сиргэ тохто түспүттэр. Хаар түһэн, күөллэр тоҥмуттар. Саха дьонун эмиэ кыһыҥҥы кыһалҕа кыһарыйбыт.
Биирдэ киниэхэ Нам сириттэн биир күүстээх киһи аатын ааттаан күөн көрсө кэлбит. Оччотооҕуга балаҕаҥҥа кыһыҥҥы кэмҥэ муус ылан түннүгэр олордоллоро. Анараа киһи Кынаачый алааһын күөлүттэн муус ылан, оҕуһунан таһааран балаҕанын аттыгар кэлиитигэр кэлбит. Былыргы саха үгэһинэн кэпсэтэн-испэтэн, билсэн-көрсөн баран, били кэлбит киһи мууһу аҥар илиитигэр ылан күн сырдыгар көрөн баран: “Ок-сиэ, алаас сир мууһа ыраас да эбит”, — диэн баран дьиэҕэ киирбит. Кынаачый мууһун сүөкүү сылдьан аҥар илиитигэр көтөҕөн көрбүт да, ньылбы баран түһэ сылдьар үһү. Онон Нам киһитэ ордук күүстээх буолбут. Дьэ, ити курдук икки бөҕө дьон бэйэлэрин билсэн, боруобаласпыттар үһү. Күүстээх дьон сүрдээх сэмэйдэрэ, мээнэ күүһүмсүйбэттэрэ. Ханна эмэ күүстээх киһи баарын истэн, итинник тугунан эмэ күүстэрин холоноллоро үһү. Кынаачый от охсуутугар, мас кэрдиитигэр дьону барытын таһыччы сабырыйан үлэлиирэ эбитэ үһү да, бэйэтэ үйэтин тухары байбатах, аҕыйах сүөһүнү бас билэн олорбут.
Дагда Кынаачый күүһүн-уоҕун дьон баччааҥҥа диэри кэпсээн оҥостон кэлбиттэр. Киниттэн төрөөн хаалбыт ыччаттара, хос сиэннэрэ Петр Никифорович Попов, Петр Иванович Игнатьев буолаллар.
Сэмэн ЖЕНДРИНСКЭЙ